Herling-Grudzinski_Gustaw_-_Inny_swiat.pdf

Gustaw Herling-Grudziński

Inny świat

Zapiski sowieckie

Tu otwierał się inny, odrębny świat, do niczego niepodobny; tu panowały inne,

odrębne prawa, inne obyczaje, inne nawyki i odruchy; tu trwał martwy za życia

dom, a w nim życie jak nigdzie i ludzie niezwykli. Ten oto zapomniany zakątek

zamierzam tutaj opisać.

DostOjewski, Zapiski z martwego domu

Krystynie

Od Autora

Należy chyba zacząć od przedstawienia, na użytek czytelnika polskiego w Kraju,

zwięzłej historii Innego Świata. Napisałem tę książkę w ciągu roku, od lipca

1949 do lipca 1950, w Rugby i w Londynie. Ukazała się najpierw po angielsku w

znakomitym przekładzie śp. Andrzeja Ciołkosza i z przedmową Bertranda Russella.

Spotkała się z dobrym przyjęciem prasy i czytelników. Za wydaniem angielskim

poszły inne, zarówno normalne, jak "kieszonkowe": amerykańskie, szwedzkie,

niemieckie, włoskie, hiszpańskie (w Argentynie), japońskie, chińskie (w

Hongkongu), arabskie. Najdłużej, bo aż trzydzieści pięć lat, musiałem czekać na

wydanie francuskie: nosi datę 1985, poprzedzone jest wstępem pisarza

hiszpańskiego Jorge Sempruna, obecnego ministra kultury w rządzie Gonzaleza.

Przekład francuski, bardzo dobrze przyjęty, pociągnął za sobą wznowienia w

Anglii i w Ameryce. Lada dzień ukaże się w Londynie przekład rosyjski pióra

Natalii Gorbaniewskiej. Kto wie, czy nie ujrzy kiedyś światła dziennego również

w ojczyźnie tłumaczki. Ostatecznie za trzema stroniczkami w Doktorze Źywago na

opisany w Innym Świecie temat, które taki niegdyś wywołały skandal w ojczyźnie

wielkiego poety, poszedł niebawem Dzień Iwana Denisowicza w miesięczniku Twar-

dowskiego ,,Nowyj Mir". A dziś urządza się w Moskwie wieczór publiczny ku czci

Warłama Szałamowa, autora Opowiadań kolymskich; i coraz częściej mówi się, że

dotrze w końcu otwarcie i masowo do swoich naturalnych odbiorców Archipelag

Gulag.

Po polsku Inny Świat ukazał się w roku 1953 nakładem londyńskiego wydawnictwa

"Gryf. W roku 1965 przejął go Instytut Literacki w Paryżu. Był tam odtąd

pięciokrotnie wznawiany, ostatnie wznowienie datowane jest 1985.

Zbyteczne byłoby roztrząsanie w autorskiej przedmowie problematyki Innego

Świata, skoro czytelnik polski ma teraz dzięki "Czytelnikowi" książkę przed sobą

i może sam towarzyszyć lekturze własnymi refleksjami. Chciałbym tylko,

naruszając trochę elementarne przykazanie pisarskiej powściągliwości i

skromności, zwrócić uwagę na jedną rzecz. "Inny Świat - pisał Ignazio Silone w

prezentacji włoskiego wydania mojej książki - jest nie tylko świadectwem, lecz

także dziełem literackim". Podobne akcenty pojawiają się w przedmowie Russella

do wydania angielskiego i w przedmowie Sempruna do wydania francuskiego. Kładła

też na to nacisk większość obcojęzycznych recenzentów. Zawsze cieszyła mnie

szczególnie opinia krytyka angielskiego Edwarda Crankshawa. Wyrażał on tyle lat

temu pewność, że Inny Świat czytany będzie "długo jeszcze po zlikwidowaniu

instytucji, które opisuje". Obecne oficjalne wydanie polskie jest jednym z

dowodów, że zbliżyliśmy się bardzo do potwierdzenia słuszności tych słów.

Oficjalne, lecz nie pierwsze w Kraju. Inny Świat wydany był wielokrotnie w

"drugim obiegu", w niskich z konieczności nakładach. Wysokonakładowe wydanie

"Czytelnika" pozwala żywić nadzieję, że moja książka trafi teraz do rąk wielu

czytelników krajowych. Jakaż to satysfakcja dla polskiego pisarza emigracyjnego!

Zaiste, habent suafata libelli...

Gustaw Herling-Grudziński

Neapol, 15 listopada 1988

Część pierwsza

Witebsk - Leningrad - Wołogda

Lato w Witebsku dobiegało końca. Po południu słońce prażyło jeszcze przez chwilę

bruk dziedzińca więziennego i kończyło swój bieg za czerwoną ścianą sąsiedniego

bloku. Z podwórza dochodziły kroki więźniów, wystukujące miarowo drogę do łaźni,

i słowa komend rosyjskich, pomieszane z dźwiękiem kluczy. Dyżurny na korytarzu

podśpiewywał, składał co parę minut gazetę i nie śpiesząc się zbytnio,

podchodził do okrągłego okienka w drzwiach. Dwieście par oczu odrywało się jak

na dany znak od sufitu i zbiegało się w małej soczewce "judasza". Spod

ceratowego daszka spoglądało ku nam ogromne oko i objąwszy wahadłowym ruchem

celę, znikało za opuszczoną zastawką z blachy. Trzy uderzenia butem w drzwi

oznaczały: "Przygotujcie się do kolacji".

Półnadzy podnosiliśmy się z cementowej podłogi - sygnał do kolacji kończył

również naszą popołudniową drzemkę. Czekając z glinianymi miskami na gorącą

ciecz wieczorną, odlewaliśmy przy okazji do wysokiego kibla żółtawą ciecz z

obiadu. Strumienie moczu z sześciu lub ośmiu otworów spotykały się, zatoczywszy

łuk jak w fontannie, pośrodku kibla i wkręcały się wirującymi lejami do dna,

podnosząc poziom piany u ścian. Przed zapięciem rozporków przyglądaliśmy się

jeszcze przez chwilę wygolonym rozkroczom; wyglądały dziwnie, jak przygięte

wichrem drzewa na jałowych zboczach polnych.

Gdyby mnie ktoś zapytał, co jeszcze robiliśmy w sowieckich więzieniach, niewiele

umiałbym dodać. To prawda, że ledwie umilkła u drzwi kołatka poranna zwiastuj ą-

ca pobudkę, a do celi wjeżdżał kocioł gorącego odwaru z ziela i kosz z dziennymi

racjami chleba, nasza skłonność do rozmów osiągała punkt szczytowy; chcieliśmy

,,przegadać" chleb do obiadu. Katolicy zbierali się wokół ascetycznego księdza.

Żydzi obsiadali opodal rabina wojskowego o rybich ślepiach i fałdach skóry

zwisających z dawnego brzucha, ludzie prości opowiadali sobie sny i wspominali

dawne życie, a ludzie inteligentni zbierali niedopałki na wspólnego papierosa.

Wystarczyły jednak dwa uderzenia butem w drzwi, aby wszystko co żywe ruszało w

skupionym milczeniu, pod wodzą swoich przewodników duchowych, do kotła zupy na

korytarzu. Od chwili gdy w naszej celi zjawił się maleńki, czarny "Jewriej" z

Grodna i obwieściwszy nam, że "Niemcy wzięli Paryż", zapłakał gorzko, ustał na

barłogach szept patriotyczny i skończyły się rozmowy polityczne. W strumieniu

omijającego nas życia płynęliśmy jak martwy skrzep ku bijącemu coraz słabiej

sercu wolnego świata.

Pod wieczór powietrze stawało się chłodniejsze, a na niebie pojawiały się

wełniste obłoki i żeglowały wolno przed siebie, zapalając po drodze pierwsze

gwiazdy. Rdzawy mur naprzeciwko okna wybuchał na chwilę rudym płomieniem, po

czym gasł gwałtownie, dosięgnięty skrzydłem zmierzchu. Nadchodziła noc, a wraz z

nią oddech dla płuc, odpoczynek dla oczu i wilgotny dotyk chłodu dla spieczonych

warg.

Przed samym apelem w celi zapalało się światło. Od tego nagłego przejaśnienia

niebo za oknem pogrążało się w mroku, aby w chwilę potem zapłonąć znowu

migotliwą jasnością. To narożne wieżyczki patrolowały noc krzyżującymi się

cięciami reflektorów. Zanim jeszcze upadł Paryż, o tej właśnie porze zjawiała

się zazwyczaj na małym odcinku ulicy, który widać było z okien naszej celi,

wysoka kobieta w chustce na głowie i przystanąwszy pod latarnią naprzeciwko muru

więziennego, zapalała papierosa. Zdarzyło się parę razy, że płonącą zapałkę

podniosła

do góry jak żagiew i znieruchomiała na chwilę w tej niepojętej pozie.

Osądziliśmy, że ma to oznaczać Nadzieję. Po upadku Paryża ulica opustoszała na

dwa miesiące. Dopiero w drugiej połowie sierpnia, gdy lato w Witebsku zbliżało

się ku końcowi, nieznajoma zbudziła nas z drzemki szybkim tupotem nóg,

dudniących w ciszy o bruk ulicy, zatrzymała się pod latarnią i zapaliwszy

papierosa, zgasiła zapałkę zygzakowatym ruchem ręki (pogoda była bezwietrzna),

podobnym do skoków przekładni w kołach lokomotywy. Zgodziliśmy się wszyscy, że

ma to oznaczać Transport.

Z transportem nie spieszono się jednak i przez następne dwa miesiące. Dopiero

pod koniec października z celi, liczącej dwieście osób, wywołano pięćdziesięciu

więźniów na odczytanie wyroków. Szedłem do kancelarii obojętnie, bez śladów

podniecenia. Śledztwo w mojej sprawie skończyło się już dawniej, w więzieniu

grodzieńskim; nie zachowałem się na nim wzorowo, o nie! - i do dziś jeszcze

podziwiam szczerze moich więziennych znajomych, którzy mieli odwagę prowadzić z

sowieckimi sędziami śledczymi finezyjną szermierkę dialektyczną, pełną celnych

ukłuć i błyskawicznych ripost. Odpowiadałem na pytania krótko i wprost, nie

czekając, aż rozgorączkowana wyobraźnia heroiczna podsunie mi na schodach, w

drodze powrotnej do celi, dumne wersety z katechizmu męczeństwa polskiego.

Jedyne, czego pragnąłem, to spać, spać i jeszcze raz spać. Nie umiem fizycznie

opanować dwóch rzeczy: przerwanego snu i pełnego pęcherza. Obie groziły mi

jednocześnie, gdy przebudzony wśród nocy siadałem na twardym stołku naprzeciwko

sędziego śledczego, zwróciwszy twarz prosto w kierunku żarówki o niesamowitej

mocy.

Pierwsza hipoteza oskarżenia opierała się na dwóch dowodach rzeczowych: wysokie

buty z cholewami, w któ-

rych młodsza siostra wyprawiła mnie po klęsce wrześniowej w świat, miały

świadczyć, że jestem ,,majorem wojsk polskich", a pierwsza część nazwiska w

brzmieniu rosyjskim (Gerling) kojarzyła mnie niespodzianie z pewnym marszałkiem

lotnictwa niemieckiego. Logiczna konkluzja brzmiała: "jest oficerem polskim na

usługach wrogiego wywiadu niemieckiego". Jaskrawe niedokładności w obu

przesłankach pozwoliły nam jednak stosunkowo szybko uporać się z tym ciężkim

zarzutem. Pozostał bezsporny fakt - usiłowałem przekroczyć granicę państwową

Związku Sowieckiego i Litwy.- Po cóż to, jeśli można wiedzieć? - Żeby się bić z

Niemcami. - A czy wiadomo mi, że Związek Sowiecki zawarł pakt przyjaźni z

Niemcami? - Tak, ale wiadomo mi również, że Związek Sowiecki nie wypowiedział

wojny Anglii i Francji. - To nie ma znaczenia. - Jak brzmi ostatecznie akt

oskarżenia? - "Zamierzał przekroczyć granicę sowiecko-litewską, aby prowadzić

walkę ze Związkiem Sowieckim". - Czy nie można by słów "ze Związkiem Sowieckim"

zamienić na słowa "z Niemcami"? - Uderzenie otwartą dłonią na odlew otrzeźwiło

mnie z miejsca. "To wychodzi na jedno" - pocieszył mnie sędzia śledczy, gdy

podpisywałem przedłożony dokument.

W celi, do której skierowano mnie po odczytaniu wyroku (pięć lat), w bocznym

skrzydle więzienia witebskie-go, zetknąłem się po raz pierwszy z więźniami

rosyjskimi. Na drewnianych pryczach leżało kilkunastu chłopców w wieku od lat

czternastu do szesnastu, a pod samym oknem, z którego widać było już tylko

skrawek ciężkiego, ołowianego nieba, siedział mały człowieczek o

zaczerwienionych oczach i haczykowatym nosie, gryząc w milczeniu suchar czarnego

chleba. Deszcz zacinał już od paru dni. Jesień zawisła nad Witebskiem rybim

pęcherzem, który posikiwał strugami brudnej wody z wylotu rynny nad koszem,

osłaniającym dolną połowę krat i widok na dziedziniec więzienny.

Małoletni przestępcy są plagą więzień sowieckich, ale nie spotyka ich się prawie

nigdy w obozach pracy. Nienaturalnie ożywieni, wiecznie czegoś szukający na

cudzych pryczach i we własnych rozporkach, oddają się z zamiłowaniem dwóm

wielkim namiętnościom: kradzieży i onanizmowi. Prawie wszyscy albo nie znają w

ogóle rodziców, albo nie wiedzą nic o ich istnieniu. Na olbrzymich obszarach

państwa policyjnego prowadzą z zadziwiającą swobodą typowe życie

"biezprizornych", podróżując na gapę pociągami towarowymi z miasta do miasta, z

osiedla do osiedla. Żyją z kradzieży towarów ze składów państwowych i nierzadko

kradną z powrotem to, co przed chwilą sprzedali, szantażując nieostrożnych

nabywców groźbą donosu. Sypiają na dworcach kolejowych, w parkach miejskich, w

remizach tramwajowych - za jedyny majątek mając czasem tylko małe zawiniątko,

przewiązane rzemiennym paskiem. Dopiero później przekonałem się, że

"biezprizorni" tworzą obok "urków" (przestępców pospolitych) najgroźniejszą

mafię półlegalną w Rosji, która zorganizowana jest na wzór lóż masońskich.

Jeżeli istnieje w Związku Sowieckim coś w rodzaju szczątkowego czarnego rynku,

to tylko dzięki tym młodym oberwań-com, myszkującym niespokojnie w tłumie,

oblegającym "spiectorgi", skradającym się o zmierzchu ku spichrzom zboża i

składom węgla. Władze sowieckie przyglądają się temu przez palce, uważając

"biezprizornych" za jedynych "prolesów", nie obciążonych dziedzicznie grzechem

pierworodnym kontrrewolucji, za masę plastyczną, z której można wszystko ulepić.

Toteż młodzi chłopcy nauczyli się szybko uważać więzienie za coś w rodzaju

kolonii letnich i bez większego sprzeciwu korzystają z tego okresu wytchnienia

po wyczerpującym życiu na wolności. Do naszej celi w Witebsku przychodził czasem

"wospitatiel" o ewangelicznej twarzy, płowej czuprynie i niebieskich o-czach i

głosem przypominającym łagodny szept w konfesjonale wzywał gromadę

,,biezprizornych" na naukę: "Rie-

biata, pojdiom niemnożko pouczitsia". Uszy puchły, gdy "riebiata" wracali z

kursu. Naj ohydniej sze wyzwiska i przekleństwa przeplatały się z frazesami

"politgramoty". Z kłębowiska młodych ciał wybiegały ku nam nieustanne oskarżenia

o "trockizm", "nacjonalizm" i "kontrrewolucję", zapewnienia, że "towarzysz

Stalin dobrze zrobił, zamykając was w więzieniu", a "sowiecka władza zawojuje

wkrótce cały świat" - wszystko to powtarzane z okrutnym, sadystycznym uporem,

tak typowym dla każdej bezdomnej młodości. Nieco później, w obozie, spotkałem

osiemnastoletniego chłopca, który pełnił funkcję naczelnika "kawecze" (kulturno-

wospitatielnaja czast') tylko z tego tytułu, że niegdyś jako "biezprizorny"

uczęszczał na kursy pedagogiczne w więzieniu.

Mój sąsiad pod oknem przyglądał mi się pierwszego dnia podejrzliwie,' żując bez

przerwy skórki czerstwego chleba, po które sięgał do dużego worka, służącego mu

na pryczy za poduszkę. Był jedynym człowiekiem w celi, do którego miałem ochotę

przemówić. Często w więzieniach sowieckich spotyka się ludzi z piętnem tragedii

odciśniętym na twarzach. Wąskie usta, krogulczy nos, łzawiące jak od garści

piasku oczy, urywane westchnienia i kurze łapki zanurzające się co pewien czas w

worku - mogły znaczyć wszystko albo nic. Szedł do ustępu, drobiąc małymi

kroczkami, a gdy przychodziła na niego wreszcie kolej, rozkraczał się niezdarnie

nad dziurą, spuszczając spodnie, unosił ostrożnie do góry długą koszulę i prawie

stojąc, wzdymał się i czerwieniał od nadmiernego wysiłku. Wypędzano go zawsze z

ustępu ostatniego, ale jeszcze na korytarzu zapinał spodnie, uskakując śmiesznie

w bok przed poszturchiwaniami strażnika. Po powrocie do celi kładł się

natychmiast na pryczy i dyszał ciężko, a jego stara twarz przypominała zasuszoną

figę.

- Polak? - zapytał wreszcie któregoś wieczoru.

Skinąłem głową.

- Ja jestem ciekawy, czy w Polsce - zaskrzeczał gniewnie - mój syn mógłby być

kapitanem w wojsku.

- Nie wiem - odpowiedziałem. - Za co pan siedzi?

- To nie jest ważne. Ja mogę zgnić w kryminale, ale mój syn jest kapitanem w

lotnictwie.

Po apelu wieczornym opowiedział mi swoją historię. Leżąc obok siebie,

rozmawialiśmy szeptem, żeby nie przebudzić naszych "biezprizornych". Stary Żyd

był od kilkudziesięciu lat szewcem w Witebsku, pamiętał rewolucję i wspominał z

rozrzewnieniem wszystko, co przeżył od chwili jej wybuchu. Został skazany na

pięć lat za to, że w artelu szewców sprzeciwił się używaniu skrawków skóry do

żelowania nowych butów. "To nie jest ważne - powtarzał w kółko - rozumiecie

przecież, że wszędzie są ludzie zazdrośni. Ja wykształciłem syna, ja z niego

zrobiłem kapitana lotnictwa, to jak im się mogło podobać, że ja, stary Żyd, mam

syna w lotnictwie? Ale on napisze podanie i mnie zwolnią przedterminowo. Czy to

kto widział, żeby dawać taki chłam na nowe zelówki?" Podniósł się na pryczy i

upewniwszy się, że "biezprizorni" śpią, rozpruł w marynarce podszewkę pod

rękawem i wyjął spod waty zmiętą fotografię. Spoglądał z niej na mnie człowiek w

mundurze lotnika, o inteligentnej twarzy i zakrzywionym ostro nosie.

W parę minut potem jeden z "biezprizornych" zlazł z pryczy, odlał się do kibla

przy drzwiach i zastukał w okienko. Na korytarzu zabrzęczały klucze, rozległo

się przeciągłe ziewnięcie i o kamienną podłogę załomotały podkute buty.

- Czego? - zapytało rozespane oko w judaszu.

- Obywatelu dyżurny, dajcie zapalić.

- Mleko ssać, gówniarzu - warknęło groźnie oko i zniknęło za blaszaną zastawką.

Chłopiec przywarł obiema pięściami do drzwi i wspinając się na palcach do

ślepego okienka, zawołał głośno:

- Grażdanin dieżurnyj, ja imieju k wam wopros!

Teraz klucz zazgrzytał dwa razy w zamku i okute drzwi ustąpiły. Na progu stał

młody strażnik w przekrzywionej na bok czapce z niebieskim denkiem i czerwonym

otokiem.

- Gadaj.

- Nie mogę tutaj, muszę na korytarz.

Drzwi otworzyły się ze skrzypieniem szerzej, chłopiec wślizgnął się pod ręką

opartą o klucz tkwiący w zamku na korytarz i wrócił po chwili do celi z

zapalonym papierosem. Zaciągając się chciwymi haustami, spoglądał ku nam

niespokojnie i kulił się jak młode szczenię, cofające się przed kopnięciem.

Po kwadransie drzwi celi otworzyły się znowu szeroko, dyżurny przestąpił

energicznie próg i krzyknął ostro:

- Wstawać! Dowódca bloku! Rewizja!

Dowódca bloku rozpoczął rewizję od "biezprizornych", a dyżurny nie odrywał

tymczasem wzroku od dwóch szeregów więźniów, stojących w postawie na baczność

tyłem do prycz, a twarzami do siebie. Wprawne ręce przerzucały szybko sienniki

,,biezprizornych", pogmerały w moim barłogu i zanurzyły się w worku starego

Żyda. Zaraz potem usłyszałem szelest papieru, stłumiony lekko miętoszeniem waty.

- Co to jest? Dolary?

- Nie. Fotografia mojego syna, kapitana Armii Czerwonej, Natana Awramowicza

Zygfelda.

- Za co siedzisz?

- Za szkodnictwo w rzemiośle.

- Szkodnik sowieckiego rzemiosła nie ma prawa przechowywać w celi fotografii

oficera Armii Czerwonej.

- To jest mój syn...

- Milcz. Nie ma w więzieniu synów.

Gdy wychodziłem z celi na etap, stary szewc kiwał się na pryczy jak ogłupiała

papuga na drążku, żując wraz ze skórkami chleba parę powtarzających się

monotonnie słów.

Szliśmy na dworzec późną godziną, przez opustoszałe już prawie miasto. Ulice

wychłostane ulewą połyskiwały w czarnym świetle wieczoru jak długie tafle miki.

Powietrzem płynęła duszna fala ciepła, a Dźwina, wezbrawszy gwałtownie, szumiała

niespokojnie pod uginającymi się deskami mostu. W małych uliczkach miałem nie

wiadomo dlaczego uczucie, że ze wszystkich okien biegną ku nam poprzez szpary w

deskach okiennic ludzkie spojrzenia. Dopiero na głównej ulicy ruch ożywił się

nieco, ale grupki przechodniów mijały nas w milczeniu, nie odwracając głów w

naszą stronę, z oczami utkwionymi przed siebie lub w ziemię, z oczami, które

widziały nie patrząc. Pięć miesięcy temu przechodziliśmy przez te same ulice

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: