PIERWSZA POMOC W NAGŁYCH WYPADKACH
Pierwsza pomoc na miejscu wypadku ratuje życie, gdy u poszkodowanego wystąpią:
§ zaburzenia w oddychaniu (bezdech),
§ zatrzymanie krążenia,
§ krwotok,
§ wstrząs pourazowy.
W zależności od wyniku tej oceny należy przystąpić do udzielenia pierwszej pomocy w zakresie:
§ podjęcia sztucznego oddychania,
§ zewnętrznego masażu serca,
§ zatamowania krwotoku,
§ ułożenia poszkodowanego w pozycji bocznej ustalonej,
§ zabezpieczenia poszkodowanego przed pogłębieniem wstrząsu,
§ wezwania pogotowia ratunkowego,
§ wezwania policji.
ZABURZENIA W ODDYCHANIU
Zaburzenia w oddychaniu ściśle wiążą się z zaburzeniami czynności krążenia. Aby uratować życie poszkodowanego należy przywrócić czynność obu układów.
Jeśli jako pierwszy wystąpi zanik czynności oddechowej, krążenie może trwać jeszcze przez krótki czas, ale jest ono wtedy coraz mniej wydolne i dochodzi do jego zatrzymania.
Najczęstszą i bezpośrednią przyczyną zgonu po wypadkach jest bezdech. Do zgonu dochodzi po kilku minutach od jego wystąpienia. Bezdech przeważnie spowodowany jest uszkodzeniem mózgu, uszkodzeniem dróg oddechowych lub ich niedrożnością.
W przeważającej części wypadków oddech można przywrócić za pomocą prostych czynności, ratując życie poszkodowanemu, pod warunkiem, że przystąpi się natychmiast do udzielenia pierwszej pomocy.
Brak ruchów oddechowych klatki piersiowej oraz niemożność wyczucia na własnym policzku wydychanego przez poszkodowanego powietrza (rys.1), świadczą o bezdechu. Wówczas przystępujemy do udrożnienia dróg oddechowych i sztucznego oddychania.
UDROŻNIENIE DRÓG ODDECHOWYCH
U osób nieprzytomnych, leżących na plecach, najczęstszą przyczyną niedrożności dróg oddechowych jest zapadnięty język (rys. 2) lub ciało obce tkwiące i zatykające drogi oddechowe (rys.3).
Ciałami obcymi mogą być: krew, wymiociny, szczątki ubrania, złamana proteza zębowa, itp.
Z zapadniętym językiem radzimy sobie w prosty sposób, odchylając głowę poszkodowanego do tyłu. Wówczas język przesuwa się do góry i drogi oddechowe udrażniają się.
Czynność tą wykonujemy następująco: podkładamy jedną rękę pod szyję ratowanego i unosimy ją do góry, jednocześnie drugą rękę układając na czole (rys. 4), po czym odchylamy głowę do tyłu. Staramy się głowę odchylić maksymalnie, wykonując tę czynność ostrożnie (rys.5).
W przypadkach podejrzanych o złamanie kręgosłupa szyjnego, zatkane językiem drogi oddechowe udrażniamy poprzez uniesienie żuchwy lub wyciągnięcie języka.
Uniesienie żuchwy polega na wysunięciu jej w kierunku pionowym u poszkodowanego, leżącego na wznak. Można to uzyskać, naciskając do przodu obu kciukami kąty żuchwy (rys.6), lub przez pociągnięcie za zęby dolne tak, aby wysunęły się one przed zęby górne (rys.7).
W przypadku, gdy nie osiągniemy udrożnienia dróg oddechowych za pomocą wyżej wymienionych metod, należy dokonać tego poprzez wyciągnięcie języka. Po wymuszonym otwarciu ust chwytamy język między kciuk i palec wskazujący (rys.8), po czym wyciągamy go na brodę.
Ciała obce usuwamy z ust i gardzieli po odwróceniu poszkodowanego na bok i otworzeniu jego ust.
Podczas usuwania ciał obcych z jamy ustnej wkładamy między zęby poszkodowanego przedmiot, który zabezpiecza nasz palec przed odgryzieniem na wypadek szczękościsku.
SZTUCZNE ODDYCHANIE
Przy przywracaniu czynności oddechowych najskuteczniejszą metodą jest sztuczne oddychanie "usta-usta", przy której ratujący wdmuchuje swoje powietrze wydechowe bezpośrednio do ust ratowanego.
Przed przystąpieniem do sztucznego oddychania należy głowę poszkodowanego odchylić do tyłu, zatkać palcami jego nos i po wykonaniu głębokiego wdechu własnymi ustami (rys.10) wdmuchiwać powietrze do ust poszkodowanego (rys.11). U noszenie się ściany klatki piersiowej ratowanego świadczy o skuteczności sztucznego oddechu.
Odjęcie ust od ratowanego umożliwia bierny wydech (rys.12).
Ratujący musi mieć pewność, że w czasie wydechu powietrze wydostaje się na zewnątrz, bowiem inaczej oddech nie jest skuteczny.
Czynność wdmuchiwania powietrza do płuc wykonujemy z częstotliwością od 16 do 20 razy na minutę, do czasu powrotu samoistnego wydolnego oddechu lub przejęcia poszkodowanego przez personel karetki reanimacyjnej.
Jeśli pod ręką mamy maseczkę, wówczas powietrze wdmuchujemy przez nią. Zapobiega ona bezpośredniemu kontaktowi ratownika z ustami poszkodowanego. Maseczka taka znajduje się w Ratunkowym Zestawie Opatrunkowym PCK oraz w innych zestawach ratunkowych.
Nie należy jednak tracić czasu na jej szukanie, gdyż zwłoka w przystąpieniu do sztucznego oddychania zmniejsza szansę uratowania poszkodowanego.
W przypadku wystąpienia trudności w prze prowadzeniu oddychania metodą "usta-usta" (spowodowanych np. szczękościskiem), równie skuteczne jest zastosowanie oddychania metodą "usta-nos". Przy tej metodzie ratownik ręką zatyka szczelnie usta, a powietrze wdmuchuje przez nos z większą siłą niż w metodzie "usta-usta", ze względu na większy opór podczas wdmuchiwania i przepływu powietrza. Podczas wydechu usta ratowanego odsłania się.
U dzieci i niemowląt oddech można prowadzić metodą "usta-usta, nos". Wówczas ratujący obejmuje swoim ustami, zarówno usta, jak i nos ratowanego dziecka.
Gdy poszkodowany odzyska własny oddech, należy ułożyć go w pozycji bocznej ustalonej.
ZATRZYMANIE CZYNNOŚCI SERCA
Zatrzymanie czynności serca powoduje zatrzymanie krążenia krwi w ustroju. Objawia się ono nagłą utratą przytomności, bezdechem pojawiającym się po kilku sekundach od zatrzymania krążenia krwi, brakiem tętna na dużych (Rys.3) tętnicach w okolicy szyi i pachwin (brak tętna na tętnicach promieniowych nie świadczy o zatrzymaniu krążenia), poszerzonymi i nie reagującymi na światło źrenicami oraz bladosinym wyglądem chorego.
Zatrzymanie krążenia krwi wymaga natychmiastowego przystąpienia do masażu zewnętrznego serca (nazywanego często masażem pośrednim serca) i równocześnie sztucznego oddychania.
ZEWNĘTRZNY MASAŻ SERCA
Zewnętrzny masaż serca polega na rytmicznym uciskaniu mostka w kierunku kręgosłupa tak aby wymiar "mostek-kręgosłup" ulegał, zmniejszeniu o 3-5 cm (rys.13a). Serce leżące między mostkiem a kręgosłupem zostaje Rys. 13b uciśnięte, co powoduje wyciśnięcie krwi z komór do małego i dużego krążenia.
Po zaprzestaniu ucisku na mostek następuje powtórne odkształcenie się ściany klatki piersiowej, co pozwala na napełnienie się krwią komór serca (rys.13b). Sytuacja powtarza się przy następnym ucisku mostka i jego zwolnieniu. Dostateczne krążenie krwi i ciśnienie tętnicze uzyskuje się wykonując masaż z szybkością 80 uciśnięć na minutę.
TECHNIKA MASAŻU
Chorego układa się na plecach na twardym podłożu. Ucisk mostka powinien być silny, szybki i krótki. Dokonywany jest nadgarstkami ratownika ułożonymi jeden na drugim (rys. 14).
Miejscem ucisku jest linia środkowa ciała tuż poniżej połowy długości mostka (rys.15).
Masaż serca może być skuteczny tylko w połączeniu ze sztucznym oddychaniem. Jeżeli akcję ratowniczą prowadzi jeden ratownik, musi wykonać zarówno sztuczne oddychanie, jak Rys. 15 i masaż serca (rys.14). Po każdych dwóch wdmuchnięciach powietrza do płuc dokonuje się 15 uciśnięć na mostek. Liczba sztucznych oddechów powinna wynosić 16-20 na minutę.
Znacznie łatwiejsze jest wykonywanie reanimacji (ożywiania) przez dwóch ratowników (rys.16). Wówczas jeden ratownik wykonuje sztuczne oddychanie, a drugi zewnętrzny masaż serca. Ratujące osoby powinny współdziałać tak, aby liczba wdmuchnięć powietrza do płuc w stosunku do uciśnięć mostka wynoszą 1:5.
Pojawienie się samoistnego tętna na dużych tętnicach szyjnych lub udowych, a potem na tętnicach obwodowych, świadczy o powrocie czynności serca.
Badanie tętna na tętnicach szyjnych powinno być delikatne i krótkie, aby nie spowodować ich ucisku, a tym samym utrudnienia dopływu krwi do mózgu. Szczególnie jest to istotne u dzieci i niemowląt. Reakcja źrenic na światło w postaci ich zwężenia (rys. 18) oraz ustępowanie sinicy świadczą o skutecznej akcji ratowniczej.
POZYCJA BOCZNA USTALONA
Ułożenie w pozycji bocznej ustalonej wykonujemy w sposób następujący:
Po zajęciu miejsca z boku poszkodowanego leżącego na wznak układamy jego obie nogi w pozycji wyprostowanej. Następnie zginamy w kolanie kończynę dolną poszkodowanego, dosuwając ją do pośladka (rys. 19).
Wyprostowaną kończynę górną po tej samej stronie wsuwamy pod pośladek poszkodowanego (rys.20).
Pociągając za przeciwległą rękę, obracamy poszkodowanego na bok (rys. 21 ). Drugą ręką ułożoną na miednicy lub kolanie poszkodowanego pomagamy w dokonaniu obrotu. Następnie głowę poszkodowanego odchylamy do tyłu, a twarz kierujemy ku dołowi.
Dłoń ręki poszkodowanego podkładamy pod jego policzek (rys. 22). Drugą rękę poszkodowanego układamy wzdłuż tułowia.
Prawidłowe ułożenie poszkodowanego w pozycji bocznej (rys. 23) uniemożliwia mu przekręcenie się raz plecy lub brzuch, a odchylona do tyłu głowa zapobiega niedrożności dróg oddechowych wskutek zapadania się języka. Ułożona nisko i na boku głowa ułatwia wypływanie z jamy ustnej śliny, wymiocin i krwi. W pozycji tej powinno się układać wszystkich nieprzytomnych lub zagrożonych utratą przytomności.
Gdy nieprzytomnego nie można ułożyć w pozycji bocznej ustalonej (np. z powodu złamania kończyn) wówczas poszkodowanego układamy w pozycji bocznej nietypowej (rys. 24).
W każdych warunkach powinna być zastosowana zasada, że nieprzytomny lub zagrożony utratą przytomności musi być ułożony w pozycji bocznej.
KRWOTOK
Krwotokiem nazywamy nagłą utratę dużej ilości krwi. Przyjmuje się, że ilość krwi u człowieka wynosi 1/13 wagi ciała. Utrata 1/3 objętości krwi krążącej, a więc około 1,5 do 2,0 litrów jest groźna dla życia.
Krwotoki mogą być zewnętrzne i wewnętrzne. Krwotoki zewnętrzne dzielimy na krwotoki tętnicze, w których jasna krew tryska z rany przerywanym strumieniem oraz krwotoki żylne, w których ciemna krew wylewa się z rany pod małym ciśnieniem. O krwotoku wewnętrznym mówimy wówczas, gdy krew gromadzi się w jamach ciała lub w przewodzie pokarmowym.
Wyróżniamy ponadto krwotoki miąższowe, w których krew sączy się z całej powierzchni uszkodzonego narządu.
OBJAWY KRWOTOKU
Objawy ogólne krwotoku są następujące:
§ bladość powłok ciała,
§ przyspieszenie tętna,
§ spadek ciśnienia krwi,
§ ogólne osłabienie,
§ szum w uszach,
§ zimny pot,
§ mroczki przed oczyma,
§ niepokój
§ wreszcie utrata przytomności, która poprzedza zgon.
SPOSOBY TAMOWANIA KRWOTOKU
Zatamowanie krwotoku na miejscu wypadku jest czynnością ratującą życie.
Zatamować krwotok można poprzez:
§ uniesienie kończyny,
§ ucisk ręczny w miejscu wypływu krwi,
§ założenie opatrunku uciskowego.
Uniesienie kończyny stosujemy przy mniejszych krwotokach (rys. 25). Ucisk ręczny stosowany jest w dużych krwotokach.
W sytuacji masywnego krwotoku można ucisnąć krwawiącą ranę bezpośrednio własną dłonią. Lepiej jednak przed uciskiem ranę przykryć gazą opatrunkową (rys. 26).
Opatrunek uciskowy polega na nałożeniu na ranę czystego opatrunku osłaniającego i uciśnięciu go wałkiem ze zwiniętego bandaża, ligniny, waty itp., a następnie umocowaniu go opaską dociskającą (rys. 27).
Jeśli mimo ucisku rana nadal krwawi, nie należy zdejmować opatrunku, lecz dołożyć waty i ucisnąć go silniej drugą opaską.
W wyjątkowych wypadkach, dotyczących amputacji lub zmiażdżenia kończyny, zakładamy opaskę Esmarcha. Opaskę nakładamy wyłącznie na udo lub na ramię. Dopuszczalny czas ucisku opaski Esmarcha wynosi 2 godziny. Po założeniu opaski musi być odnotowany czas jej założenia. W razie braku opaski Esmarcha należy zastąpić ją zaimprowizowaną opaską z chustki, koszuli lub paska chorego (rys. 28).
WSTRZĄS POURAZOWY
Groźnym zjawiskiem, występującym u osób poszkodowanych w wypadkach, jest pojawienie się objawów wstrząsu. Mogą one wystąpić z przyczyn masywnego krwotoku (wstrząs krwotoczny), zmiażdżeń,. złamań, stłuczeń (wstrząs urazowy), oparzeń (wstrząs oparzeniowy).
Podstawowymi objawami każdego wstrząsu są:
§ szybko słabnące, a nawet niewyczuwalne tętno,
§ bladość skóry i jej ochłodzenie,
§ zimny, zlewny pot na powierzchni ciała,
§ rozszerzenie źrenic,
§ płytki, przyśpieszony oddech,
§ niepokój poszkodowanego,
§ apatia i senność.
Przy wystąpieniu początkowych objawów wstrząsu, poszkodowany najczęściej jest przytomny. Objawy wstrząsu pogłębiają strach, ból, zimno. Ponieważ wstrząs jest niebezpiecznym zjawiskiem, zagrażającym bezpośrednio życiu poszkodowanego, postępowanie przeciwwstrząsowe należy wdrożyć na miejscu wypadku.
Polega ono na:
§ zapewnieniu poszkodowanemu spokoju,
§ osłonięciu przed zimnem, deszczem, wiatrem,
§ zapewnieniu poszkodowanemu prawidłowego oddechu,
§ opanowaniu krwotoku,
§ założeniu opatrunku lub unieruchomieniu złamania,
§ ułożeniu poszkodowanego na wznak, z kończynami dolnymi uniesionymi ku górze,
§ uspokojeniu psychicznym,
§ ewentualnym podaniu do picia ciepłych płynów jeśli poszkodowany jest przytomny,
§ szybkim wezwaniu kwalifikowanej pomocy medycznej.
OGÓLNE ZASADY POSTĘPOWANIA NA MIEJSCU WYPADKU
Każdemu wypadkowi towarzyszy atmosfera zdenerwowania i grozy. Skuteczne i sprawne działanie osób przystępujących do udzielania pierwszej pomocy jest zależne od wiary we własne umiejętności i od opanowania.
W przypadku większej liczby ofiar należy wysegregować osoby zagrożone utratą życia i natychmiast przystąpić do ich ratowania. Należy skupić się na sprawach zasadniczych: wydolności oddechu i krążenia, drożności dróg oddechowych i opanowania krwotoku. Korzystając z pomocy innych osób wezwać pogotowie ratunkowe i powiadomić policję.
Obecność policji na miejscu wypadku może być konieczna dla wstrzymania ruchu ulicznego lub zastosowania odpowiednich rygorów w stosunku do otoczenia.
Bierne oczekiwanie na przybycie karetki pogotowia ratunkowego jest niewłaściwe, gdyż do czasu jej przybycia może nastąpić zgon poszkodowanego z powodu tak pospolitej przyczyny, jak uduszenia się z powodu zatkania dróg oddechowych zapadniętym językiem, czy też krwotoku łatwego do opanowania.
Przystępując do akcji ratunkowej należy przestrzegać następujących zasad:
§ Ocenić przytomność poszkodowanego (próba kontaktu słownego i jego orientacji w otoczeniu);
§ Udrożnić drogi oddechowe,
§ Ułożyć poszkodowanego w pozycji bocznej ustalonej;
§ W razie bezdechu lub oddechu niewydolnego podjąć sztuczne oddychanie metodą "usta-usta", a w razie zatrzymania krążenia przystąpić do zewnętrznego masażu serca, według zasad podanych w poprzednich rozdziałach;
§ W razie krwotoku, zatamować krwotok, płasko ułożyć poszkodowanego z uniesieniem nóg powyżej tułowia (celem zwiększenia dopływu krwi do mózgu i serca);
§ Zabezpieczyć chorego przed wilgocią i utratą ciepła, (okryć kocem lub nieprzemakalnym tworzywem);
§ Zabezpieczyć prawidłowe oddychanie;
§ Akcja ratowniczą prowadzić do czasu przybycia fachowego personelu medycznego.
CO TO JEST KREW?
Krew jest tkanką złożoną z komórek-krwinek czerwonych, białych i płytkowych, które pływają w części płynnej krwi zwanej osoczem lub plazmą.
W tętnicach i żyłach dorosłego człowieka krąży około 5 litrów krwi.
Kto może zostać krwiodawcą?
Krew lub osocze może oddawać każdy zdrowy człowiek w wieku od 18 do 60 lat.
Krwiodawcy muszą byś zdrowi. Tylko wówczas upust krwi nie będzie szkodliwy dla ich organizmu.
Poza tym pobrana krew lub osocze nie mogą stanowić zagrożenia dla chorych, którym zostaną one później przetoczone.
Przy każdym oddawaniu krwi lub osocza wykonywane są badania, które pozwalają wykryć nosicieli HIV oraz wirusowe zapalenie wątroby typu B i C, a także osoby zakażone kiłą.
Krew można oddawać co 8 tygodni w ilości do 450 ml.
MAAXHD