A therapeutic conversation for finding oneself. 2003.pdf

psychoterapia 1 (124) 2003

Alfried Längle, Wiedeń*

Rozmowa teRapeutyczna jako dRoga odkRywania

siebie samego. „Drogowskazy” Do wolności.

A therApeutic conversAtion for finding oneself .

A guidAnce to one ’ s own will

Klinika Nerwic instytutu psychiatrii i Neurologii w Warszawie

Kierownik kliniki: doc. dr hab. Maria siwiak-Kobayashi

psychotherapeutic practice

psychotherapeutic process

personal existential analysis

personhood

analiza egzystencjalna

W tym opracowaniu autor przedstawia podstawowe zało-

żenia analizy egzystencjalnej z wyszczególnieniem czterech

faz w jej przebiegu. Całość jest ilustrowana opisem prowa-

dzonego przypadku z przykładami interwencji terapeuty.

Summary: existential analysis, a psychotherapeutic approach derived from

existential philosophy, intends a life with inner consent. this implies activating

the authentic personal will (freedom) and responsibility. the method used for that

purpose is „Personal Existential Analysis”. It deines three steps, which help to

ind the resources of the innermost (intimate) person („Me”) and its individual way

of expression in a deined situation („Self”). – A practical application is shown in

this verbal transcript of a therapeutic conversation supplemented by explanatory

commentaries about the therapeutic process itself.

Analiza egzystencjalna jest rodzajem psychoterapii egzystencjalnej. Została zapo-

czątkowana przez wiedeńskiego psychiatrę, osobę ocalałą z holokaustu,Viktora Frankla

(1905-1997) [1-9]. W latach 1926-1933 stworzył on podstawy teorii i w tym samym czasie

rozwinął rodzaj analizy egzystencjalnej, którą nazywał logoterapią [10]. Frankl uważał,

że wola sensu jest najgłębszym z pragnień ludzkich. Wprowadzony przez niego termin

„logoterapia” miał oznaczać terapię, która wiodła do uzdrowienia człowieka poprzez

poszukiwanie i odnajdywanie sensu.

* Dr Alfried Längle jest austriackim psychiatrą i psychologiem, założycielem i przewodniczącym

international society for Logotherapy and existential analysis. od wielu lat regularnie prowadzi

wykłady na uniwersytetach w Wiedniu, Innsbrucku, Grazu, a od 2000 roku w Moskwie i Buenos

Aires. Stworzył system szkolenia w egzystencjalno-analitycznej psychoterapii, który jest obecnie

uznawany przez instytucje państwowe w Austrii, Szwajcarii, Czechach i Rumunii. W 2000 roku

otrzymał honorowy doktorat Wydziału Medycznego Uniwersytetu w Temesvar. Dr Längle napisał

ponad 100 prac naukowych, w tym 10 książek. Warto podkreślić jego wieloletnią współpracę z

twórcą logoterapii Viktorem Franklem oraz sformułowanie przez dr. Längle własnych oryginalnych

koncepcji psychoterapeutycznych.

alfried Längle

O ile logoterapia koncentruje się na leczeniu zaburzeń będących następstwem utraty

sensu (egzystencjalnej frustracji), o tyle analiza egzystencjalna (Existential Analysis — EA)

jest metodą psychoterapeutyczną leczenia różnych rodzajów chorób psychicznych. Cen-

tralne założenie EA mówi, że istota ludzka dzięki własnej, zdolnej do rozstrzygnięć mocy,

może osiągnąć pełnię egzystencji i spełnienia. Jest to możliwe, gdy jednostka otworzy się

na świat wewnętrzny i zewnętrzny rozpoczynając dialog. EA utrzymuje, że dwa elementy

są generalnie patogenne:

– zachowanie (życie) z brakiem wewnętrznej zgody (wewnętrzna niezgoda)

– brak dialogu — wewnętrznego lub dialogu ze światem.

Na podłożu tych egzystencjalnych braków mogą się rozwinąć specyiczne czynniki

etiologiczne różnych zaburzeń, pogłębiające swój patogenny wpływ. Trauma powoduje

szkodę tylko wtedy, kiedy prowadzi do blokady w radzeniu sobie z życiowymi sytuacjami.

Psychodynamika obraca się wokół czterech egzystencjalnych tematów:

1. Zaburzenia lękowe mają związek z „przytrzymującymi” strukturami egzystencji,

bazującymi na doświadczeniach ze światem. Regularność, odnoszące się do życia prawa

i jego warunki, doświadczenie zaufania i temu podobne pozwalają podmiotowi na solidne

bytowanie w świecie.

2. Zaburzenia depresyjne są skoncentrowane na stosunku do własnego życia do-

świadczanego poprzez emocje, afekty i nastroje. Tutaj psychodynamika wiąże się ze sferą

wartości i relacji.

3. Zaburzenia histrioniczne wiążą się z utratą wewnętrznego self i poczucia własnej

tożsamości. Ocena, docenienie, spotkanie z innymi i świadomość moralna otwierają świat

samooceny i autentyczności.

4. Niektóre formy zależności, fanatyzmu i egzystencjalnej pustki są problemami

związanymi ze znaczeniem, sensem. Ludzie cierpią z powodu braku spójności w relacji

do wartości wyższych, dającej zrozumienie dla własnych działań i bycia w świecie.

EA może być zdeiniowana jako fenomenologiczna psychoterapia zmierzająca do

udzielenia pacjentowi pomocy w zdobywaniu wolności emocjonalnej, w odnajdowaniu

autentycznej wewnętrznej postawy i dochodzeniu do odpowiedzialnego sposobu ekspresji

i zachowania zarówno w stosunku do samego siebie, jak i w relacji z innymi osobami czy

rzeczami. Główną metodą służącą temu celowi jest personalna analiza egzystencjalna.

Efektem udanej egzystencjalnej psychoterapii jest życie w wewnętrznej zgodzie z własnymi

działaniami i pozostawanie w dialogu ze swoim światem.

EA ukierunkowana jest na uczynienie wolnej i odpowiedzialnej osoby (którą fakul-

tatywnie wszyscy jesteśmy) centrum życia człowieka. Dlatego stara się zmobilizować

jej potencjał decyzyjny (Jaspers) bazujący na zaktywowanej emocjonalności (Scheler)

i wymianie dokonującej się w dialogu (Buber) z zastanymi (wewnętrznymi i zewnętrznymi)

sytuacjami (Frankl).

Podejście to jest fenomenologiczne, co oznacza zasadniczo otwartość na wszystko, cze-

go w danej chwili pacjent doświadcza i z czym się zmaga. EA uwzględnia subiektywność

zarówno pacjenta, jak i terapeuty. Poprzez koncentrację na decyzyjnym potencjale (często

nieświadomym) pacjenta, konfrontuje go z jego osobistą odpowiedzialnością. Równole-

gle z tym procesem odkrywane i klasyikowane są emocje towarzyszące doświadczeniu

i stanowiące podstawę urzeczywistnienia własnej wolności w procesie podejmowania de-

Rozmowa terapeutyczna jako droga odkrywania siebie samego

cyzji. Dzięki unaocznieniu emocji obecnych w doświadczeniu osoba może odkrywać swoją

autentyczną pozycję i postawę w stosunku do świata i siebie. Tak więc, poprzez odzyskanie

istoty samego siebie on lub ona są zdolni do odpowiedzi światu w samoakceptujący spo-

sób. To w skrócie jest celem PEA [11]. PEA działa na poziomie subiektywnego (to znaczy

osobistego) doświadczenia i uaktywnionych emocji, w czym zawiera się percepcja, ocena,

postawa (decyzje) i możliwe zachowania w danej sytuacji.

PEA bazuje na teorii Frankla, ale metodologicznie wykracza daleko poza logoterapię.

Zakłada zwrot w kierunku wewnętrznego doświadczenia pacjenta, co jest oddaleniem się od

obecnej w logoterapii koncentracji na zewnętrznym świecie powinności i możliwości.

W artykule tym zaprezentowana jest szczególna część terapeutycznej rozmowy, która

została wybrana celem zademonstrowania typowej procedury PEA. Główny nacisk został

w niej położony na praktyczne radzenie sobie z przytłaczającą sytuacją. W konsekwencji

znaczna część leczenia polegała na poszukiwaniu adekwatnego sposobu zachowania. Dla-

tego też w tej szczególnej części terapii zajmowano się w większym stopniu zachowaniem

niż doświadczeniem i motywacją, co byłoby bardziej typowe dla psychodynamicznego

zastosowania pea.

Aktywacja podstawowych funkcji jednostki w obrębie aktualnej sytuacji życiowej ma

również terapeutyczny wpływ na zdolność radzenia sobie z konliktami przeszłości, co zo-

stanie zademonstrowane. W poniższym przypadku PEA miała na celu znalezienie środków

i praktykowanie sposobów lepszej realizacji „potencjału personalnego” w codziennym

życiu.

krótki opis pea

Ponieważ większość czytelników może nie być zaznajomiona z PEA, podany jest krótki

opis tej metody [szczegółowe informacje w: 12, 11]. PEA składa się z trzech głównych

etapów, poprzedzonych fazą opisową:

pea 0: faza opisowa,

pea 1: opracowywanie subiektywnego (personalnego) wrażenia poprzez analizę

fenomenologiczną,

PEA 2: odnajdywanie postawy wobec sytuacji poprzez jej oszacowanie i ocenę,

PEA 3: odnajdywanie własnej ekspresji zgodnej ze swoją postawą i aktualnymi

okolicznościami.

Pacjent rozpoczyna od opisu sytuacji. Terapeuta uzyskuje informacje o problemie,

upewnia się, czy opis jest jasny, pełny, realistyczny i pozbawiony sprzeczności, interpre-

tacji i fantazji. Kiedy pacjent informuje terapeutę, doświadcza reaktualizacji sytuacji. Jego

aktualne i/lub poprzednie doświadczanie opisywanej sytuacji jest następnie analizowane

bardziej szczegółowo. W tym celu ważne jest opracowanie wrażenia (pea 1) odbieranego

„w” lub „poprzez” sytuację. To wrażenie składa się ze spontanicznych reakcji na dwóch

poziomach: pierwotnej emocji czy doznania i natychmiastowego impulsu do działania.

Zawarte są tu obiektywne fakty, tak jak są odbierane przez jednostkę.

Podczas następnego etapu, PEA 2, pacjent początkowo pracuje nad zrozumieniem swo-

ich pierwotnych emocji, swojego impulsu do działania, ale również nad aktualnymi faktami

zaistniałej sytuacji. Robi to z perspektywą złączenia swoich doświadczeń w biograiczny

i aktualny kontekst swojego życia. Rozumienie stwarza podstawy zarówno do osobistej

alfried Längle

oceny według zasad swojej świadomości, jak i oceny tego, co się wydarzyło. To stanowi

solidne podłoże sformułowania osobistych intencji co do tego, jak poradzić sobie z dotąd

nie opanowaną sytuacją.

Proces traktowania wartości życia („Lebenswert” u Husserla) zawiera odnalezienie

własnej ekspresji (PEA 3), to znaczy tego, co dana osoba potrai i chce zrobić w odpo-

wiedniej sytuacji, jak i kiedy, i jakimi środkami on/ona potrai to zrobić. Jest to podstawa

działania w danej sytuacji.

Poprzez podążanie tą drogą bardzo prawdopodobne jest osiągnięcie przez jednostkę

poczucia spełnienia jego czy jej egzystencji jako całości oraz znalezienie wskazówek

dotyczących zachowania się w określonej sytuacji. Metoda ta może pomóc w poprawie

zdolności do dialogu i poprzez to — zdolności do prawdziwego spotkania, co jest funda-

mentalne dla rozwoju własnej egzystencji [13-17].

Psychologiczne tło rozmowy terapeutycznej

Ponieważ celem nie jest przedstawienie terapii w jej pełnym wymiarze, pokazane jest

tylko tło potrzebne do jej zilustrowania.

Klaudia ma prawie 30 lat. Bardzo boi się bliskości, tak że wejście z nią w kontakt było

możliwe tylko poprzez zachowanie pewnego dystansu, który jednocześnie zakłócał relację.

W trakcie poniższej rozmowy terapeutycznej symptom ten prawie zanikł z wyjątkiem

pewnej obawy przed kontaktem izycznym. Jej lęk, że zostanie pozostawiona sama sobie

również uległ znacznemu zmniejszeniu. Istniał on od lat w takim wymiarze, że Klaudia

zrobiłaby wszystko w celu ominięcia ryzyka utraty relacji. Około pół roku przed rozmową

terapeutyczną była w stanie uwolnić się od relacji, która trwała przez kilka lat. Z początku

trudne było dla niej radzenie sobie z samotnością. W tym czasie zauważyła, jak często

próbowała być „dobrą dziewczynką” z zamiarem wywarcia przychylnego wrażenia na

innych osobach. W ten sposób uciekała przed swoim poczuciem samotności; ale ostatecznie

zmagała się z życiem samotnie.

Jej relacja z ojcem również się poprawiła. Zauważyła jednak, że nie jest jeszcze gotowa

do wejścia z nim w bliski kontakt. Nie mogła okazać mu otwarcie swoich negatywnych

i agresywnych uczuć. Myśli, że to jest powodem tego, iż jej relacja z ojcem jest „czasem

powierzchowna”. Fakt, że Klaudia nie może okazać ojcu negatywnych uczuć, jest w jej

własnej opinii związany z osobowością jej ojca. Powiedziała, że jest on osobą, która nie

może znieść krytyki, ponieważ krytyka czyni go bezradnym. Ale skoro ceni sobie relacje

z nim, woli, aby było tak jak do tej pory, mimo iż obecnie spotykają się rzadziej.

Podobny wewnętrzny dystans odczuwa w innych relacjach, zwłaszcza jeżeli „pozwa-

la ludziom na ekspansję”. Kiedy przebywa z niektórymi ze swoich przyjaciół, pozwala

im mówić o sobie, nie przerywając. W tym samym czasie sama jakby znika. To stwarza

biegunowość po dwóch stronach: czyjś monolog z jednej strony i wycofywanie się jej

do bycia „tak małą jak mysz”, z drugiej strony. Klaudia ma poczucie, że inni ludzie mają

prawo mówić cokolwiek chcą. Mówi: „Oni robią to w taki miły sposób, że czuję się kom-

pletnie bezradna”. Jednakże jeżeli ktoś zbliży się do niej w sposób agresywny, jest zdolna

do przeciwstawienia się i odpowiedzenia tym samym. Jej problemem nie jest agresja, ale

„bycie zgwałconą przez przyjazne podejście”, jak to ujęła.

To tyle, jeżeli chodzi o wprowadzenie do obecnego etapu terapii Klaudii.

Rozmowa terapeutyczna jako droga odkrywania siebie samego

ujmowanie sytuacji w sposób konkretny

i zmierzanie w kierunku odczuwanych „wrażeń”

Po opisaniu powyżej poruszonego problemu, Klaudia jest pytana o konkretną sytuację,

w której odczuła „bycie zgwałconą przez przyjazne podejście”. Nie było to dla niej trudne;

sytuacja taka przydarzyła się ostatnio i ciągle ją nurtowała.

Klaudia: Nie wiem, ile razy słyszałam jej głos na sekretarce: „Mówi Eli. Chciałam

tylko zadzwonić”. Eli jest moją przyjaciółką, z którą rozmawiam telefonicznie prawie

codziennie. Kiedy oddzwaniam, chce mi opowiedzieć o mnóstwie rzeczy, a zaległości

w mojej pracy narastają. To mnie złości, ale nie mam odwagi powiedzieć jej o tym.

Komentarz: Dla lepszego zrozumienia sytuacji i tego, co się dzieje w niej samej, jest

pytana o spontaniczny impuls (PEA 1), którego unika („nie mam odwagi”).

Terapeuta: Co chciałabyś jej powiedzieć? Czy możesz powiedzieć to spontanicznie,

nie zastanawiając się zbytnio.

Klaudia: „Rozumiem cię, ale w tej chwili nie mam czasu”.

T.: Co by się wydarzyło, gdybyś jej to powiedziała? Czy domyślasz się, jak by się

czuła?

Aby zademonstrować, co sprawia, że czuje obawę i co powstrzymuje ją przed powie-

dzeniem tego zdania, pytamy o jej indywidualne rozumienie sytuacji (PEA 2).

K.: Odebrałaby to jako odrzucenie. (Po chwili releksji.) Może musiałabym powiedzieć:

„W tej chwili nie mam w ogóle czasu, czy nie mogłybyśmy porozmawiać później, wtedy

a wtedy”.

T.: Jak zabrzmiałoby to dla niej?

K.: Niebyt obraźliwie.

T.: Co czułabyś, jeżeli zadzwoniłabyś do kogoś, a ten ktoś powiedziałaby: „Czy nie

moglibyśmy omówić tego raczej wieczorem, a nie w tej chwili?”.

Próba kompletnego dialogu poprzez „przekraczające siebie odzwierciedlenie”.

K.: Poczekałabym do wieczora. Ale jeżeli mówiłaby to samo przez około trzy tygodnie,

byłabym bardzo dotknięta.

T.: Odczułabyś to jako odrzucenie, jeżeli on odpowiedziałby „Porozmawiajmy o tym

wieczorem, a nie teraz”?

K.: Trochę tak.

***

W tym miejscu musimy skupić się na jej strachu przed odrzuceniem, strachu, który

dominuje w jej zachowaniu. W jej życiu problem „odrzucenia” zawsze był i ciągle jest

ważny. Jednakże w tej części rozmowy jesteśmy bardziej zainteresowani zrozumieniem

jej zachowania i znalezieniem sposobu radzenia sobie w obecnej sytuacji, aniżeli prze-

pracowaniem jej biograii. Może to przynieść skutek, ponieważ problem „odrzucenia”

znajduje również swoje odbicie w obecnej sytuacji, w której jej główna obawa przed

byciem odrzuconą powstrzymuje ją przed zachowaniami, które mogłyby być odbierane

jako odrzucające wobec innych osób.

W tej części terapeuta dotyka wydarzeń biograicznych tylko w stopniu, który umożliwia

zrozumienie jej strachu przed spontaniczną ekspresją tego, czego doświadczała w szerszym

kontekście swojego życia. Na takim podłożu terapeuta cofa się do PEA 1 celem uchwycenia

jej pierwotnego impulsu i pierwotnej emocji w całej ich głębi.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: