Porosty znaczenie w przyrodzie.pdf

POROSTY W LASACH POLSKI

- ZNACZENIE, ZAGROŻENIE, OCHRONA

Wiesław Fałtynowicz

Abstrakt

Porosty występują powszechnie w lasach, ale ich rola jest niedoceniana. Rosną głównie

na korze drzew i murszejącym drewnie, są też ważnym składnikiem runa boru suchego.

Biorą udział w retencji wody, stanowią schronienie i pokarm dla zwierząt, głównie drobnych

bezkręgowców, ich wtórne metabolity chronią w pewnym stopniu drzewa przed bakteriami

i grzybami pasożytniczymi. Porosty są silnie zagrożone w wyniku działań gospodarczych

i powinny być objęte ochroną w większym niż dotychczas stopniu. Najważniejsza jest

ochrona obszarowa (rezerwaty, strefy ochronne wokół stanowisk szczególnie rzadkich ga-

tunków itp.) oraz pozostawianie odpowiadających im podłoży, np. starych drzew i drewna.

Abstract

Lichens in Polish forests - importance, threats, conservation. Lichens commonly

occur in forests but their role is underestimated. They grow mainly on tree bark and decay-

ing wood, and are important components of undergrowth in dry coniferous forests. They

take part in water retention and serve as a shelter and food for animals, mainly for small

invertebrates. Their secondary metabolites protect trees to a certain degree against bacteria

and parasitic fungi. Lichens are strongly threatened due to economic activities and should be

more protected than hitherto. The most important is area protection, i.e. nature reserves, pro-

tection zones around localities of especially rare species etc., and leaving suitable substrata

in forests, e.g. old trees or wood.

Wstęp

Porosty są organizmami złożonymi z co najmniej dwóch komponentów; zawsze jednak

w ich plechach obecny jest cudzożywny grzyb i samożywny glon. U ponad 98% gatunków

porostów komponentem grzybowym są workowce Ascomycota , tylko u nielicznych są to

podstawczaki Basidiomycota . Glonami porostowymi są przede wszystkim eukariotyczne

zielenice Chlorophyta , głównie z rodzajów Trebouxia i Trentepohlia , a znacznie rzadziej

prokariotyczne sinice, ponadto u jednego gatunku znaleziono glon z gromady brunatnic

Phaeophyta . Skomplikowane relacje między partnerami w plechach porostowych określane

są jako helotyzm (niewolnictwo) bądź jako pasożytnictwo. W systemie świata żywego

porosty zaliczane są do grzybów (Ahmadjian 1993, Fałtynowicz 2003a, Galun 1988).

Porost jest całkowicie niepodobny do każdego ze swoich komponentów, zarówno pod

względem morfologii i anatomii, jak również fizjologii i wymagań siedliskowych. Połącze-

nie grzyba i glonu (tzw. lichenizacja) sprawia, że nowo powstały organizm ma szczególne

właściwości (Nash III 1996). Jednym z wyróżników większości gatunków porostów jest

Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo Leśnej

R. 8. Zeszyt 4 (14) / 2006

193

wytwarz anie swoistych wtórnych metabolitów, mających zwykle duże znaczenie dla orga-

nizmu, m.in. w zwiększaniu jego siły konkurencyjnej; mają one właściwości antybiotyczne

oraz hamują kiełkowanie i wzrost zarodników, nasion i siewek (por. np. Opanowic z 2002).

Do niedawna porosty w leśnictwie były postrzegane przede wszystkim przez pryzmat

gatunków z rodzaju chrobotek Cladonia , jako składnik runa boru suchego. Obecnie, po

przyjęciu Zarządzenia 11A Dyrektora Generalnego Lasów Państwowych z dnia 11 V 1999 r.

(Biul. LP Nr 6, 78), dotyczącego gospodarki leśnej na podstawach ekologicznych, coraz

większą wagę przywiązuje się do oceny różnorodności biologicznej w lasach, w tym między

innymi do określenia zróżnicowania i roli porostów oraz problemów ich ochrony (Fałtyno-

wicz 2005, Fałtynowicz et al. 2004, Ryś 2006, Zalewska et al. 2004). W połowie lat 90. XX

wieku porosty włączono do Monitoringu Leśnego (por. Wawrzoniak et al. 1998).

Tabela 1. Liczba gatunków porostów wymarłych i wymierających, podana w kolejnych wydaniach

„ Czerwonej listy porostów zagrożonych w Polsce” (Cieśliński i in. 1986, 1992, 2003) (wg Fałtynowicza

2003a).

Table 1. Number of lichen taxa extinct and endangered in Poland, according red lists of Polish lichens

(Cieśliński et al. 1986, 1992, 2003) (acc. Fałtynowicz 2003a)

1986

1992

2003

RE (wymarłe w Polsce - extinct in Poland)

142

E (wymierające - endangered)

142

180

380 1

% bioty porostów Polski - percent of the Polish lichen biota

9,2

14,9

25,0

Liczba gatunków porostów w liście - number of lichen

480

602

887

taxa in the red list

1 - suma gatunków z kategorii CR (krytycznie zagrożone) i EN (wymierające).

1 - suma of lichen taxa from categories CR (critically endangered) i EN (endangered)

Występowanie porostów w zbiorowiskach leśnych

W Polsce stwierdzono do tej pory 1560 gatunków porostów (Fałtynowicz 2003b), z któ-

rych co najmniej 600 występuje na korze drzew, murszejącym drewnie oraz na ziemi

w obrębie kompleksów leśnych. Jeśli uwzględni się również taksony naskalne, rosnące w la-

sach na głazach narzutowych i kamieniach oraz na wychodniach skalnych w reglach dolnym

i górnym w górach, to liczba gatunków zapewne zbliży się do tysiąca.

Przeważają wśród nich gatunki nadrzewne (epifity), których obecność, ilościowość

iróżnorodność gatunkowa zależy od wielu czynników ze sobą skorelowanych, a przede

wszystkim od gatunku drzewa, typu zbiorowiska leśnego oraz od stanu czystości powietrza

(Barkman 1969, Cieśliński 2003 i in.). Porosty pojawiają się już na drzewach kilkuletnich:

na 5-7-letnich sosnach znaleźć można liczne drobne plechy misecznicy proszkowatej Leca-

nora conizaeoides (fot. 1) oraz młode łatki listkowatej pustułki pęcherzykowatej Hypo-

gymnia physodes (Fałtynowicz 1986).

194

POROSTY W LASACH POLSKI - ZNACZENIE, ZAGROŻENIE, OCHRONA

Fot. 1. Misecznica proszkowata Lecanora conizaeoides na korze

sosny.

Photo 1. Lecanora conizaeoides on the Scotch-pine bark

Drzewa powyżej III klasy wieku, rosnące w lasach na

terenach o mało zanieczyszczonym powietrzu, mają zwyk-

le pnie na przeważającej powierzchni pokryte porostami;

regułą jest, że największe zróżnicowanie ich gatunków

notuje się w koronach, gdzie warunki siedliskowe dla poro-

stów są najbardziej sprzyjające.

Porosty naziemne w zbiorowiskach leśnych występują

bardzo licznie wyłącznie w borach suchych (fot. 2).

Fot. 2. Bór suchy w nadleśnictwie Przymuszewo w Borach Tucholskich.

Photo 2. Dry pine forest in the Przymuszewo forestry in Bory Tucholskie Forest

Dominują tam gatunki z rodzaju chrobotek Cladonia , ale nierzadkie są również płucnice

Cetraria oraz niepozorne, skorupiaste ziarniaki Placynthiella oraz szarki Trapeliopsis ;

przedstawiciele dwóch ostatnich rodzajów są szczególnie liczni w uprawach i młodnikach

na siedliskach borowych, gdzie mogą pokrywać dziesiątki metrów kwadratowych, ale ze

względu na kolor plech (brunatnawe lub szare) są w praktyce leśnej niezauważane. Ponadto,

porosty naziemne liczniej rosną na liniach oddziałowych oraz w uprawach na siedliskach

boru świeżego i boru mieszanego świeżego. W pozostałych typach zbiorowisk leśnych

porosty w runie w ogóle nie występują lub są wyjątkowo rzadkie i nieliczne; tylko wyjąt-

kowo znaleźć można pojedyncze plechy chrobotków lub listkowatych pawężnic Peltigera .

Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo Leśnej

R. 8. Zeszyt 4 (14) / 2006

195

Ważnym siedliskiem dla poros tów jest

drewno. Rośnie na nim wiele gatunków;

w szczególnie dużych ilościach w borach,

znacznie mniej licznie - w lasach. Niestety,

w lasach gospodarczych w dalszym ciągu

prawie wszystkie drewno jest wywożone,

a jedynymi większymi fragmentami są

zwykle tylko pniaki po ściętych drzewach.

Jak podają J. Gutowski i in. (2004), w lesie

zagospodarowanym jest średnio poniżej 10 m 3

drewna na hektar, podczas gdy w lasach na-

turalnych na jednym hektarze znajduje się

ponad 120 m 3 drewna. Wśród porostów epik-

sylicznych jedną z najliczniejszych grup są

chrobotki, które najczęściej opanowują pnia-

ki (fot. 3).

Fot. 3. Porosty na pniaku; na pierwszym planie łuski i podecja chrobotka palczastego Cladonia digitata .

Photo 3. Lichens on the stump; Cladonia digitata prevails (with podetia and big squamules)

Na pozbawionych kory martwych drzewach oraz gałęziach bardzo licznie rosną pospo-

lite Lecanora conizaeoides i Hypogymnia physodes , ale notuje się na nich również inne

gatunki tych rodzajów, a także wiele innych taksonów, jak chociażby trzonecznice Chae-

notheca oraz pałeczniki Calicium , o oryginalnych owocnikach, które przypominają kilku-

milimetrowej długości szpilki wbite w drewno (por. Zalewska i in. 2004).

Porosty naskalne w lasach na niżu spotykane są przede wszystkim na różnego rodzaju

konstrukcjach betonowych (słupy, słupki oddziałowe, mury, dachy itp.), na których zwykle

licznie występują wapieniolubne gatunki z rodzaju misecznica Lecanora (głównie: biaława

L. albescens i pospolita L. dispersa ), jaskrawiec Caloplaca (najczęściej: zwodniczy C. deci-

piens , pospolity C. holocarpa i murowy C. saxicola ) oraz złotorost ścienny Xanthoria pari-

etina . Rzadziej w lasach niżowych znajduje się porosty na głazach narzutowych i kamie-

niach. W lasach górskich wychodnie skalne i głazy są porośnięte przez liczne gatunki

porostów epilitycznych, zwykle skorupiaste, ale też - w wyższych partiach regli - listkowate;

z tych ostatnich częste są kruszownice Umbilicaria .

Znaczenie porostów w lasach

Rola biocenotyczna porostów w lasach jest duża i niedoceniana. W zbiorowiskach

leśnych organizmy te mają niemałe znaczenie w retencji wodnej, np. porosty rosnące na

korze sosen w borach gromadzą w plechach do 1 tony wody na hektar, mimo że ich sucha

masa sięga tylko do 50 kg (Fałtynowicz 2005); na korze drzew liściastych w lasach

zbliżonych do naturalnych wartości te są znacznie większe. Kilkakrotnie więcej wody

zatrzymują plechy porostów w runie boru suchego (fot. 4).

196

POROSTY W LASACH POLSKI - ZNACZENIE, ZAGROŻENIE, OCHRONA

Fot. 4. Ilość wody gromadzona przez porosty nadrzewne oraz rosnące w runie boru suchego.

Photo 4. Amount of water accumulated by thalli of epiphytic lichens and lichens growing in dry pine

forest ground layer

Ważna, chociaż słabo poznana, jest ochronna rola porostów w lesie. Większość wyt-

warzanych przez plechy swoistych związków chemicznych (wtórnych metabolitów) jest

inhibitorami, które hamują m.in. rozwój bakterii i zarodników pasożytniczych grzybów (np.

kwas usninowy, powszechnie występujący u licznych gatunków). W glebie pod plechami

chrobotków stwierdzono setki razy mniejsze ilości bakterii (Malicki 1970). Porosty mają też

duży negatywny wpływ na kiełkowanie zarodników mszaków oraz nasion roślin naczy-

niowych (por. Fabiszewski 1975).

Porosty są pożywieniem zwierząt - w naszych lasach przede wszystkim bezkręgowców,

ale obserwowano także zgryzanie przez jelenie dużych, listkowatych plech granicznika

płucnika Lobaria pulmonaria (A. Ryś, inf. ustna). Są wykorzystywane przez ptaki jako bu-

dulec gniazd; np. na siedliskach borowych w Borach Tucholskich stanowią do 20% suchej

masy gniazd zięb Fringilla coelebs (Fałtynowicz, dane npbl.). Porosty są również miejscem

rozrodu i schronieniem dla wielu gatunków bezkręgowców.

Porosty są wykorzystywane w monitoringu leśnym (Wawrzoniak i in. 1999) oraz w Zin-

tegrowanym Monitoringu Środowiska Przyrodniczego (Jesionowska, Zwoliński 2003), jako

bardzo czułe wskaźniki stopnia zanieczyszczenia powietrza atmosferycznego (Fałtynowicz

1995 i in.), degeneracji zbiorowisk leśnych (Cieśliński 2003) oraz zmian siedliskowych. Na

szczególną uwagę zasługuje skala porostowa opracowana przez S. Cieślińskiego (2003),

która pozwala na ocenę stopnia przekształcenia zbiorowiska leśnego.

Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo Leśnej

R. 8. Zeszyt 4 (14) / 2006

197

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: