ŚRODKI CHEMICZNE I BIOLOGICZNE O DZIAŁANIU NIEZABIJAJĄCYM CZ. II
Marian ŻUBER*
ŚRODKI CHEMICZNE I BIOLOGICZNE
O DZIAŁANIU NIEZABIJAJĄCYM cz. II
W pierwszej części artykułu zaprezentowano charakterystykę substancji chemicznych o działaniu niezabijającym obejmujących środki używane zarówno przeciwko ludziom, jak i materii. Omówiono między innymi środki drażniące i substancje cuchnące stosowane głównie przez policję do uśmierzania rozruchów i przejmowania kontroli nad tłumem, mieszanki roślinobójcze używane w znacznych ilościach w czasie wojny w Wietnamie, których zadaniem było niszczenie zasiewów roślin uprawnych oraz szaty roślinnej w celu utrudnienia maskowania, zwiększenia skuteczności działania środków zapalających, czy też w celu utrudnienia działań partyzanckich.
Przedstawiono także substancje chemiczne stosowane do niszczenia paliwa, smarów, utrudniania poruszania się zarówno ludzi, jak i pojazdów poprzez zastosowanie kleistego żelu lub środków poślizgowych.
W niniejszym artykule, który jest kontynuacją tematyki przedstawionej w pierwszej części, zaprezentowano charakterystykę kolejnych chemicznych i biologicznych środków obezwładniających.
Środki uspokajające
Środki uspokajające stanowią grupę związków chemicznych, które wśród środków obezwładniających wykazują cechy potencjalnych, efektywnych środków nieśmiercionośnych. Ich działanie polega na oddziaływaniu na układ mózgowo-rdzeniowy, na ośrodki korowe decydujące o świadomości, woli i postrzeganiu. Mogą to być środki syntetyczne lub pochodzenia naturalnego. Trudno przyjąć jednoznaczny obraz zatrucia dla wszystkich środków jednocześnie. Jest on indywidualny dla każdego środka psychotoksycznego. Objawy oddziaływania środków obezwładniających na organizm człowieka zależy od stężenia i dróg wnikania do organizmu. Ogólne oznaki użycia takich środków przedstawiono w tab.1.
Wiele prac badawczo-rozwojowych wskazuje, iż kwestie sporne związane z zasadnością włączenia środków uspokajających do arsenału substancji nieśmiercionośnych stanowią[1]:
1. porównanie skuteczności i marginesu bezpieczeństwa w czasie stosowania tych substancji;
Tabela 1. Zróżnicowana diagnoza dla osób poddanych oddziaływaniu środków obezwładniających[2]
Oznaki lub symptomy
Możliwa etiologia
Niepokój, zawroty głowy, kłopoty z wypełnianiem poleceń, zakłopotanie, zmienne zachowanie, potykanie się lub słanianie, wymioty
Antycholinergiki[3], indole[4], kannabinoidy[5], niepokojące oddziaływanie, inne środki odurzające (np. alkohol, bromki, ołów, barbiturany)
Suchość w ustach, przyspieszone tętno spoczynkowe, podwyższona temperatura, zarumieniona twarz, niewyraźne widzenie, rozszerzenie źrenic, niewyraźna lub niedorzeczna mowa, halucynacje, obnażanie się, mamrotanie, odrętwienie, śpiączka
Antycholinergiki
Niestosowne uśmiechy lub śmiech, irracjonalny strach, roztargnienie, trudności wypowiedzi, zniekształcone postrzeganie, chwiejne zmiany wielkości źrenicy, przyspieszone tętno i wzrost ciśnienia krwi, skurcze żołądka i wymioty
Indole (w pewnych warunkach mogą imitować psychozę schizofreniczną)
Euforia, odprężenie, fantazje, obojętna postawa, beztroski śmiech, niskie ciśnienie i stany nagłych zawrotów głowy
Kannabinoidy
Drżenie, kurczowe trzymanie się lub błaganie, płacz, rzeczowe odpowiedzi, spadek zaburzeń i powrót zaufania, zanik nerwowości lub niedorozwoju, fobii, cielesnych zaburzeń, takich jak ślepota i paraliż
Niepokojące oddziaływanie
Źródło: Departments of the Army, Navy, and Air Force, and Commandant, Marine Corps. Treatment of Chemical Agent Casualties and Conventional Military Chemical Injuries. Washington, DC: HQ: DA, DN, DAF, Commandant, MC; 22 Dec 95: 3–1. Field Manual 8-285, NAVMED P-5041, Air Force Joint Manual 44-149, Fleet Marine Force Manual 11-11.
Efektom fizjologicznym oddziaływania wszystkich środków uspokajających, które były analizowane, występujących jako wynik zakłóceń centralnego układu nerwowego, towarzyszyły zamiany nastroju oraz niewydolność układu oddechowego. Wysokie stężenia środków uspokajających w organizmie mogą prowadzić do długotrwałej utraty przytomności lub w ekstremalnych przypadkach nawet śmierć. Jednak bezpieczne, efektywne stosowanie środków nieśmiercionośnych powinno ograniczać ekspozycję do możliwej poniżej tego poziomu. Najczęściej pożądany współczynnik ekspozycji pomiędzy dawką efektywną i śmiertelną kształtuje się na poziomie 103 – 104. Dla porównania margines bezpieczeństwa na ekspozycję wobec RCAs, takich jak środek łzawiący CS, waha się pomiędzy 2 500 i 30 000 jednostek dawki[6]. Badania prowadzone 10-15 lat wcześniej przez Edgewood Chemical and Biological Command (ECBC) zapoczątkowały badania nad użyciem dodatkowych środków chemicznych („antagonistów[7]” zmieszanych z „agonistami[8]”), które będą ograniczać efekt niewydolności układu oddechowego, prowadząc do osiągnięcia akceptowalnego marginesu bezpieczeństwa.
Użycie środków uspokajających było wcześniej brane pod uwagę w związku z sytuacjami brania zakładników oraz w związku z ich użyciem w stosunku do „krnąbrnych” więźniów, ale nie w sytuacjach rozruchów, w których obezwładnione osoby mogły być stratowane w czasie zamieszek.
Badania nad użyciem środków obezwładniających w sytuacjach przywracania pokoju nie były w praktyce prowadzone. Ich stosowanie w celu osiągnięcia pożądanej zmiany nastroju bez wywołania niewydolności układu oddechowego (np. osiągnięcie stanu uspokojenia bez utraty przytomności) wymaga ścisłej kontroli wielkości dawkowania. Czas osiągnięcia zmiany nastroju wyraźnie zależy zarówno od metody rozprzestrzeniania, jak i od rodzaju użytego środka uspokajającego. Wprowadzanie go drogą oddechową prowadzi do najgwałtowniejszego wystąpienia symptomów – w ciągu 1 minuty po ekspozycji, w przypadku fentanylu. W przypadku innych metod rozprzestrzeniania, takich jak np. absorpcja przez skórę, do wystąpienia symptomów wystarczy 3-5 minut. Niemniej jednak metoda rozprzestrzeniania bazująca na absorpcji przez skórę może być przyczyną skażenia personelu, który prowadzi działania w rejonie, gdzie doszło do ekspozycji.
Jedną z grup broni nieśmiercionośnych, która została przyjęta „przychylnie” również przez National Academy of Sciences w 2003 roku były środki uspokajające (calmatives). Raport zawiera wniosek, że „środki uspokajające mogą być użyte w wielu typach zadań gdzie konieczne jest opanowanie pojedynczych osób lub tłumu”[9]. The Applied Research Laboratory (ARL) Uniwersytetu Stanowego Pensylwania, który współpracuje z armią i agencjami odpowiedzialnymi za przestrzegania prawa, w zakresie prac nad NLWs, prowadziło od 1997ocenę możliwości zastosowania środków uspokajających w oparciu o dostępna literaturę. Raport ‘The Advantages and Limitations of Calmatives for Use as a Non-Lethal Technique' [10] został opublikowany w październiku 2000 roku, ale nie zastał upubliczniony do czasu przedstawienia wyników Sunshine Project w lipcu 2002 r. Warunek ten wynikał z zapisu zawartego w ustaleniach Freedom of Information (FOI)[11].
Raport wskazywał, że środki farmaceutyczne wraz ze środkami uspokajającymi obejmują „…związki znane jako osłabiające lub wstrzymujące funkcję centralnego układu nerwowego” i prowadził do wniosku, że obejmują one „…środki nasenne, środki znieczulające, zwiotczające mięśnie szkieletowe, pochodne morfiny środki przeciwbólowe, uspokajające, antypsychotyczne, antydepresyjne oraz niektóre inne narkotyki...
Velevit