Jacek Kochanowski - Wszyscy jestesmy odmiencami. Przyczynki do społecznej teorii queer.pdf - Homoseksualizm - FikuPliku

Tekst opublikowany w:

Parametry poŇĢdania. Kultura odmieıcw wobec homofobii,

red. T. Baiuk, D. Ferens, T. Sikora,

Universitas, Krakw 2006.

Jacek Kochanowski

Wszyscy jesteĻmy odmieıcami.

Przyczynki do spoþecznej teorii queer

Studia queer, doĻę dobrze

zadomowione juŇ m.in. w

postmodernistycznej socjologii

amerykaıskiej (Seidman, Queer

Theory/Sociology; Difference Troubles), w

polskiej socjologii traktowane sĢ ciĢgle

jeszcze jako ánowinkaÑ, czħsto

przyjmowana nieufnie i traktowana jako

wyraz áideologizacjiÑ nauk spoþecznych. Z

perspektywy socjologii zwiĢzanej z

paradygmatem modernistycznym teoria

queer, teorie feministyczne czy teorie

postkolonialne to wyraz partykularyzacji,

fragmentaryzacji i niebezpiecznej

subiektywizacji wiedzy socjologicznej.

Reprezentanci i reprezentantki tych nurtw

teoretycznych traktowani bywajĢ jako

niebezpieczni ideologowie, pragnĢcy

narzucię socjologii swoje lokalne punkty

widzenia i uczynię z nich punkt widzenia

dominujĢcy. Co jednak istotniejsze,

reprezentanci socjologii modernistycznej

obawiajĢ siħ, Ňe tego rodzaju

ápartykularneÑ teorie mogĢ doprowadzię

do uwikþania socjologii w konflikty

spoþeczne, podczas gdy pragnĢ oni nadal

uchodzię Î zgodnie z áduchem

nowoczesnymÑ Î za ákapþanw

obiektywnej prawdyÑ, wznoszĢcych siħ

ponad zamħt i zgieþk spoþecznych sporw,

walk, zwad i waĻni, ze swej áwysokiejÑ

perspektywy dokonujĢc diagnozy

áorganizmu spoþecznegoÑ i ferujĢc

niepodwaŇalne wyroki ujħte w postaci

praw áŇycia zbiorowegoÑ.

Tymczasem nowoczesny mit

obiektywnej wiedzy runĢþ, rozbity

autorefleksjĢ badaczy humanistycznych

prowadzonĢ ápo AuschwitzÑ, a zatem po

doĻwiadczeniu skrajnego i przeraŇajĢcego

uwikþania wiedzy w maszyneriħ Ļmierci.

To, co ujawniþo siħ z caþĢ ostroĻciĢ w

precyzyjnej, racjonalnej organizacji

biurokratycznej machiny Zagþady, zostaþo

m.in. w pracach Michela Foucault

(Foucault, Nadzorowaę i karaę; Historia

seksualnoĻci) zdemaskowane jako trwaþa

cecha projektu áobiektywnychÑ nauk

humanistycznych: ich wplĢtanie w

spoþeczne (szerzej: kulturowe) procesy

przemocy. Socjologia jest dyscyplinĢ

szczeglnie na owo wplĢtanie podatnĢ,

poniewaŇ przedmiotem jej refleksji ma byę

zbiorowoĻę, spoþeczeıstwo pojmowane

jako pewna ustrukturowana caþoĻę, zaĻ

podstawowym elementem paradygmatu

nowoczesnego byþo skonstruowanie

racjonalnego projektu þadu normatywnego

Î þadu organizujĢcego wþaĻnie Ňycie

zbiorowe. Zatem socjologia miaþa byę

przede wszystkim swego rodzaju

ámedycynĢ spoþecznĢÑ: naukĢ ĻcisþĢ,

uksztaþtowanĢ na wzr nauk

przyrodniczych, odkrywajĢcĢ Î podobnie

jak fizyka Î áprawaÑ funkcjonowania

áorganizmu spoþecznegoÑ i

przedstawiajĢcĢ w oparciu o tego rodzaju

nieuwarunkowanĢ aktualnymi konfliktami

wiedzħ sposoby rozwiĢzania wszelkich

problemw spoþecznych, a zatem w istocie

konstruujĢcĢ mechanizmy ksztaþtowania i

utrwalania þadu spoþecznego. ýad ten

oparty byþ o zasadħ hegemonii tych norm,

ktre wyraŇaþy interes dominujĢcych grup i

kategorii spoþecznych. Jak wskazaþ

Foucault, wiedza humanistyczna

konstruowana jako áobiektywnaÑ i wolna

od mechanizmw jakiejkolwiek

manipulacji, okazuje siħ byę trwaþym,

istotnym, fundamentalnym elementem

procesw kulturowych, ktre prowadzĢ do

ustanowienia porzĢdku spoþecznego

sankcjonujĢcego áwþadzħ silnychÑ. Ta

wiedza/wþadza legitymizowaþa kulturowĢ

dominacjħ biaþych, heteroseksualnych

mħŇczyzn z klasy Ļredniej,

reprezentujĢcych tzw. ákulturħ zachodniĢÑ,

czyli system norm i wartoĻci zwiĢzanych z

ich interesem i utrwalajĢcych ich wþadzħ.

Nie chodzi tu oczywiĻcie o dominacjħ

mħŇczyzn posiadajĢcych wymienione

cechy (ktrych listħ z pewnoĻciĢ moŇna

rozszerzaę) jako konkretnych osb Î w

pewnym sensie owi heteroseksualni

mħŇczyŅni sĢ w rwnym stopniu ofiarami

systemu przemocy, jak inni: kobiety, osoby

nie-heteroseksualne itp., choę prawdĢ jest

takŇe to, Ňe to oni byli gþwnymi

beneficjantami owego systemu. Chodzi o

dominacjħ pewnych ápunktw widzeniaÑ,

o hegemoniħ pewnych norm i wartoĻci, o

przewagħ Î utrwalonĢ,

zinstytucjonalizowanĢ, áz-normalizowanĢÑ

Î pewnych ápozycjiÑ w systemie relacji

intersubiektywnych. Chodzi takŇe o to, Ňe

áobiektywnaÑ wiedza humanistyczna

sankcjonowaþa owĢ supremacjħ tym lepiej,

im bardziej udawaþo jej siħ ugruntowaę w

ludziach przekonanie o swej

áobiektywnoĻciÑ.

Mechanizm ten opisaþ znakomicie

m.in. Anthony Giddens: nowoczesna

wiedza humanistyczna, oparta w

mniejszym lub wiħkszym stopniu na

wzorcach metodologicznych nauk

przyrodniczych, stanowiþa podstawħ

ásystemw eksperckichÑ, ktre

zapoĻredniczajĢc wszelkie doĻwiadczenie

jednostki warunkowaþy jej sposb

postrzegania samej siebie i jej sposb

postrzegania áĻwiataÑ, czyli przede

wszystkim przestrzeni intersubiektywnej Î

spoþecznej. W Nadzorowaę i karaę

Foucault opisaþ te mechanizmy chyba

najcelniej: wþadza przednowoczesna

budowaþa swojĢ potħgħ poprzez strach,

wzmagany spektakularnymi widowiskami

kaŅni tych, ktrzy oĻmielili siħ

przekroczyę prawo ustanowione przez

monarchħ. Wþadza nowoczesna rzĢdzi

przez ujarzmienie: wytwarzanie w

ludziach ulegþego ájaÑ, toŇsamoĻci

jednostki powstaþej w wyniku

internalizacji norm spoþecznych w procesie

socjalizacji. NowoczesnoĻę przyniosþa

racjonalizacjħ owego procesu

áwychowywaniaÑ: powstaþy ásystemy

eksperckieÑ, z ktrych kaŇdy zajĢþ siħ

wyznaczonym fragmentem ludzkiej

egzystencji. ņycie ludzkie i jego

codziennoĻę zostaþy ározparcelowaneÑ, do

kaŇdej zaĻ z owych áparcelÑ przypisana

zostaþa wiedza, w ramach ktrej orzekano

co w danym zakresie jest ázdroweÑ,

ánormalneÑ, ápoŇĢdaneÑ, co zaĻ jest

ászaleıstwemÑ, áchorobĢÑ, ázboczeniemÑ

czy ádewiacjĢÑ. W ten sposb system

wiedzy/wþadzy zarazem tworzyþ i utrwalaþ

taki porzĢdek normatywny, ktry zgodny

byþ z interesami kulturowych

áhegemonwÑ. áNaukowoÑ i

áobiektywnieÑ orzekano zatem, Ňe np.

kobieta áz naturyÑ nie jest zdolna do

dojrzaþego uczestnictwa w Ňyciu

publicznym, nie posiadajĢc odpowiednich

ácntÑ obywatelskich. áNaukowoÑ i

áobiektywnieÑ orzekano, Ňe

homoseksualizm jest chorobĢ i

zboczeniem, spowodowanym

ápomieszaniem pþciÑ. To tylko przykþady,

þatwo znaleŅę w Ņrdþach historycznych

wiħcej, zresztĢ niewiele tu do dowodzenia:

wiele z tych wielce ánaukowychÑ

przesĢdw pokutuje do dziĻ w przestrzeni

dyskursu publicznego.

JeĻli jednak odkryliĻmy owo

uwikþanie humanistyki, w tym takŇe

socjologii, jeĻli otrzĢsnħliĻmy siħ z

naiwnoĻci wiary w wiedzħ

ánieuwarunkowanĢÑ, to powstaje pytanie:

co dalej? W polskim kontekĻcie jest to

szczeglnie trudne pytanie, tu bowiem

dopiero rozpoczynamy przemiany, ktre

humanistyka amerykaıska czy

zachodnioeuropejska majĢ w ogromnym

stopniu za sobĢ. W Polsce wciĢŇ

pozostajemy na etapie zastanawiania siħ,

czy feminizm jest naukowy, czy studia

queer mogĢ byę powaŇnym przedmiotem

wysiþku analitycznego, czy teŇ mamy do

czynienia bĢdŅ z publicystykĢ quasi Î

politycznĢ, bĢdŅ z niebezpiecznĢ ideologiĢ.

Co jednak waŇniejsze, zakþadajĢc, Ňe

prħdzej czy pŅniej tego typu áproblemyÑ

przeþamiemy i zgodzimy siħ, Ňe studia

feministyczne czy studia queer to powaŇne

nurty badaı naukowych, powstanie

wwczas pytanie: jak uprawiaę

humanistykħ, w tym socjologiħ, by uniknĢę

uwikþania w kulturowe procesy przemocy,

ale zarazem ocalię z ánowoczesnejÑ

refleksji wszystko to, co waŇne, cenne,

dziħki czemu dziĻ moŇemy áruszyę dalejÑ?

Nie twierdzħ, Ňe wiedza Î w tym

humanistyczna - przyrasta i ákumuluje

siħÑ, w zwiĢzku z czym naszym

obowiĢzkiem jest przyjĢę dorobek

poprzednikw i ározwijaę goÑ Î z wieloma

gþupstwami musimy siħ rozstaę i do tego

jesteĻmy dobrze przygotowani. Co jednak

dalej?

Aby odpowiedzieę na to pytanie,

musimy przez chwilħ rozwaŇyę problemy

metodologiczne, przy czym chciaþbym

pozostaę w obrħbie mojej wþasnej

dyscypliny: socjologii. Sposb

konstruowania wiedzy w nowoczesnej

teorii socjologicznej zwiĢzany byþ z

mechanizmem uproszczeı. Opis

socjologiczny powstaje poprzez stopniowĢ

separacjħ tego, co przez badacza uznane

zostaje w áprzedmiocie badanymÑ za

nieistotne, niecharakterystyczne, niewaŇne.

W socjologii odwoþujĢcej siħ do metod

statystycznych, a zatem tej najbardziej

znanej (socjologw najczħĻciej pyta siħ o

áprocentyÑ) procedura polega zwykle na

opisie tego, co statystycznie najczħstsze, a

mwiĢc ĻciĻlej, tego, co w

skonstruowanych przez socjologw

ankietach áujawni siħÑ jako najczħstsze.

Jednak nie tylko to. Zygmunt Bauman tak

komentuje owĢ áhipertrofiħ ankietyÑ i

badaı statystycznych:

Kiedy byþem studentem socjologii,

dowiadywaþem siħ z podrħcznikw,

Ňe wszystko, czym czþowiek Ňyje, o

czym myĻli i marzy, moŇna i trzeba

mierzyę, i Ňe to, czego siħ o

czþowieku dowiemy, bħdzie tym

gþħbsze i gruntowniejsze, im wiħcej

cyfr po przecinku wolno nam bħdzie

postawię. Na wszystko byþy wiħc

miary i skale, a jeĻli skali na coĻ

nie byþo, to owego czegoĻ nie

uwaŇano za warte naukowej

uwagi.(11)

Ten rodzaj socjologii chciaþbym nazwaę

socjologiĢ ápozytywistycznĢÑ, bowiem

oddaje ona metodologiczne marzenia

twrcy socjologii, pozytywisty Augusta

ComteÓa (Szacki 251 - 263) o stworzeniu

Ļcisþej nauki o spoþeczeıstwie, ktre to

marzenie ziĻciþo siħ chyba najbardziej

wþaĻnie w owej wspþczesnej sondaŇowo Î

statystycznej socjologii iloĻciowej.

Problem zasadniczy tego rodzaju

metodologii polega na tym, Ňe jej

podstawowe narzħdzie: kwestionariusz,

popularnie zwany áankietĢÑ, jest

konstruowany zwykle w oparciu o pewne

zaþoŇenia, ktre socjolog posiada przed

przystĢpieniem do badaı (w ramach tzw.

ázaþoŇeı badawczychÑ), a zatem w

mniejszym lub wiħkszym stopniu badania

tego typu potwierdzię majĢ zwykle

posiadanĢ juŇ wiedzħ badacza bĢdŅ jego

domniemania. Problem áprawdziwoĻciÑ

wynikw badaı wynikw sondaŇowych

wiĢŇe siħ z problemem áprawdyÑ w

humanistyce, a zatem pytaniem o to, na ile

áprawdaÑ ta jest odtworzeniem ástanu

rzeczyÑ, na ile zaĻ jest jego wytworzeniem.

Nie jestem w stanie w ramach krtkiego

rozwaŇania zajĢę siħ wyczerpujĢco tym

problemem, chciaþbym jedynie zwrcię

uwagħ na fakt, Ňe wnioski, jakie socjoloŇki

i socjologowie wyciĢgajĢ z badania

ankietowego, sĢ najczħĻciej

uproszczeniami, zresztĢ uproszczeniami na

wielu ápoziomachÑ.

Oto przykþad: CBOS przeprowadziþ

w kwietniu 2001 roku badanie áPostawy

wobec maþŇeıstw homoseksualnychÑ.

PoniewaŇ zwykle na poczĢtku

przeprowadzania badania ankieter

informuje respondenta o temacie badania,

takie sformuþowanie tytuþu jest waŇne i w

tym przypadku z gry przesĢdza o wyniku

badania. Przebieg dyskusji na temat

legalizacji partnerstwa osb tej samej pþci

w Polsce dowodzi, Ňe w naszym kraju

dominujĢ pozycje, z perspektywy ktrych

poþĢczenie terminw ámaþŇeıstwoÑ (jako

instytucji áuĻwiħconejÑ tradycjĢ) i

áhomoseksualizmÑ (jako dewiacja,

perwersja, zboczenie) jest samo w sobie

obrazoburcze i budzi emocjonalny

sprzeciw. Nic zatem dziwnego, Ňe na

pytanie zadane w przywoþanym badaniu:

áczy Pana(i) zdaniem osoby tej samej pþci

pozostajĢce Ňe sobĢ w bliskich zwiĢzkach

powinny mieę prawo zawrzeę maþŇeıstwo,

czy teŇ nie?Ñ w odpowiedzi 53 %

odpowiada ázdecydowanie nieÑ, 16 %

áraczej nieÑ, a tylko 16 % áraczej takÑ i

zaledwie 8 % ázdecydowanie takÑ. Jednak

w odpowiedzi na zadane w tym samym

badaniu pytanie, czy osoby homoseksualne

pozostajĢce ze sobĢ w zwiĢzku mogĢ

posiadaę áwsplny majĢtekÑ, átakÑ

odpowiedziaþo 58 % (ánieÑ 31 %), zaĻ

zgodħ na to, by osoby takie mogþy siħ

wsplnie opodatkowaę wyraziþo 45 %

badanych (sprzeciw 44%). Jaka jest

konkluzja socjologa? Czytamy:

áSpoþeczeıstwo polskie niechħtnie odnosi

siħ do prawnego usankcjonowania

zwiĢzkw gejw i lesbijek. WyraŅna

wiħkszoĻę uwaŇa, Ňe maþŇeıstwo powinno

byę wyþĢcznie zwiĢzkiem

heteroseksualnym.Ñ(Wenzel). Zwracam

uwagħ, Ňe termin áprawne

usankcjonowanie zwiĢzkw lesbijek i

gejwÑ oznacza umoŇliwienie osobom

homoseksualnym zawarcia wsplnoty

majĢtkowej, uþatwiajĢcej m.in.

dziedziczenie po sobie i korzystniejszy

sposb rozliczania podatkw od osb

fizycznych. Zatem wniosek, jaki zostaþ

wyciĢgniħty z podanych danych jest

wnioskiem nieprawidþowym, bowiem w

badaniu tym wiħkszoĻę respondentw

akceptuje takie wþaĻnie udogodnienia dla

zwiĢzkw homoseksualnych, problemem

jest jedynie, istotnie, zastosowanie do tych

zwiĢzkw terminu ámaþŇeıstwoÑ.

Ponawiam zatem swĢ wĢtpliwoĻę: czy

przytoczone tytuþem przykþadu badanie i

wnioski z owego badania wyprowadzone

odtwarzajĢ, czy teŇ wytwarzajĢ áprawdħÑ o

stosunku badanych do zwiĢzkw osb tej

samej pþci?

Istnieje takŇe metodologia

socjologiczna, ktra siħga do innego

rodzaju uproszczeı, charakteryzuje ona

badania spoþeczne, ktre chciaþbym

nazwaę hermeneutycznymi. OtŇ

socjologiczni hermeneuci Î wzorem

mistrza tzw. socjologii humanistycznej,

Webera (Szacki 458 - 480) Î starajĢ siħ

konstruowaę átyp idealnyÑ badanego

zjawiska czy procesu spoþecznego, czyli

jego uproszczony model, nastħpnie zaĻ

dokonujĢ jego interpretacji, prbujĢc

zrozumieę i wyjaĻnię jego sens.

MetazaþoŇenie stojĢce u podstaw tego typu

badania mwi, Ňe w átyp idealnyÑ

badanego zjawiska ma tylko jeden

áobiektywnyÑ sens i wþaĻnie jego

ározumieniemÑ ma siħ zajmowaę

socjologia. Najbardziej

charakterystycznym przykþadem tego

rodzaju átypw idealnychÑ sĢ modele

toŇsamoĻci: pþciowej, seksualnej,

etnicznej, religijnej, kaŇdej innej. Pojħcie

toŇsamoĻci jest jednym z kluczowych

pojħę socjologii z powodw, ktre

wskazaþem wyŇej: jest ona dyscyplinĢ

wprzħgniħtĢ w ustanawianie þadu

spoþecznego, a zatem waŇnym

przedmiotem jej refleksji jest treĻę

socjalizacji, czyli áuspoþecznianiaÑ

jednostki poprzez internalizacjħ wzorcw i

norm kulturowych. Owe wzorce opisane sĢ

w socjologii w postaci modeli

toŇsamoĻciowych, jednak to, co ma byę

tylko opisem istniejĢcych w

spoþeczeıstwie sensw poszczeglnych

kategorii toŇsamoĻciowych, w bliŇszym

oglĢdzie okazuje siħ opisem bardzo

szczeglnym. WeŅmy za przykþad

przedmiot analiz studiw queer:

seksualnoĻę i átoŇsamoĻę seksualnĢÑ,

opisywanĢ dwoma gþwnymi pojħciami:

áhomoseksualizmÑ i áheteroseksualizmÑ

(poniewaŇ przywoþujħ te pojħcia tylko

tytuþem przykþadu, inne pozostawmy na

boku). Jak wyglĢdaþ opis

homoseksualistw w socjologii wwczas,

gdy badacze tej dyscypliny zajħli siħ tym

áprzedmiotemÑ badania? PobieŇny nawet

przeglĢd dowolnej antologii tekstw

socjologicznych z lat 50-tych i pierwszej

poþowy 60-tych poĻwiħconej

homoseksualistom (Nardi, Schneider;

Plummer) dowiedzie, Ňe w opisach tych

badano niemal wyþĢcznie wielkomiejskie

áĻrodowiskaÑ gejw (rzadziej Î lesbijek),

przy czym áobiektywnieÑ i ánaukowoÑ

ustalono, Ňe homoseksualiĻci dzielĢ siħ na

dwie grupy: pierwsza to mħskie prostytutki

oraz bywalcy toalet publicznych i barw

dla homoseksualistw. HomoseksualiĻci z

tej grupy charakteryzujĢ siħ Î jeĻli wierzyę

owym áobiektywnymÑ doniesieniom -

promiskuityzmem i ázniewieĻciaþoĻciĢÑ

(cechami zachowania i sposobem

mwienia kulturowo przypisywanym

kobietom). Druga grupa to

áhomoseksualiĻci z szafyÑ: ukrywajĢcy siħ

przed Ļwiatem, neurotyczni, zamkniħci w

sobie, naznaczeni traumatycznym

przeŇyciem ásþowa obelgiÑ (Eribon),

ásubtelniÑ mħŇczyŅni, drŇĢcy z obawy, Ňe

ásiħ wydaÑ. Co najistotniejsze i co

wielokrotnie tego typu opisom zarzucono,

to po pierwsze oczywista tendencyjnoĻę,

po drugie zaĻ stworzenie wraŇenia, Ňe tzw.

orientacja homoseksualna jednoznacznie

determinuje wybr jednego z tych dwch

stylw Ňycia. Poza refleksjĢ pozostawiono

to, co najwaŇniejsze: problem

heteronormatywnoĻci naszej kultury, ktry

oznacza, Ňe w wzorzec, model

átoŇsamoĻci seksualnejÑ zaprojektowany

zostaþ z perspektywy normy

heteroseksualnej, w zwiĢzku z czym takŇe

ásensÑ homoseksualnoĻci jest ásensemÑ

moŇliwym jedynie jako ánegatywÑ

heteroseksualnoĻci. Heteroseksualny

mħŇczyzna moŇe okreĻlię swojĢ toŇsamoĻę

jedynie w odniesieniu do swej antytezy:

homoseksualnego, zniewieĻciaþego bĢdŅ

neurotycznego geja. Socjologia zatem,

przynajmniej w latach, z ktrych pochodzĢ

wspomniane badania, dokonujĢc rzekomo

áobiektywnegoÑ opisu ágrup

homoseksualnychÑ, w rzeczywistoĻci

przyczyniaþa siħ do ustanowienia i

utrwalenia normy heteroseksualnej poprzez

kreacjħ wizerunku homoseksualistw jako

Ļrodowiska zdegenerowanego i nie

zasþugujĢcego na powaŇne potraktowanie

w debacie spoþecznej. Socjologiczne opisy

átoŇsamoĻci homoseksualnejÑ,

prezentowane jako obiektywne i

nieuwarunkowane relacje o rzeczywistoĻci,

okazujĢ siħ zatem elementami kulturowej,

heteronormatywnej przemocy i efektem

spoþecznej homofobii.

To tylko przykþad szerszej

procedury: toŇsamoĻciowy átyp idealnyÑ

jest pewnym uproszczeniem, Ļwiadomie

lub bezwiednie tendencyjnym, czyli w

jakiĻ sposb uwarunkowanym. Wyboru tej,

a nie innej cechy jako áwaŇnejÑ dla danego

modelu toŇsamoĻci dokonuje siħ w oparciu

o konkretne kryteria zwiĢzane ze

wspomnianymi wyŇej áprzed-

badawczymiÑ zaþoŇeniami. Owe

socjologiczne modele toŇsamoĻci,

konstruowane z perspektywy

dominujĢcego normatywu kulturowego,

byþy i sĢ elementem ustanawiania áþaduÑ

na obszarze, ktrego dotyczĢ. Foucault w

Jacek Kochanowski - Wszyscy jestesmy odmiencami. Przyczynki do społecznej teorii queer.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: