polska_lotwa_prawa_homoles.PDF

POLSKA I ŁOTWA

Prawa lesbijek, gejów, osób biseksualnych i transpłciowych w Polsce oraz na Łotwie

15 listopada 2006

AI Index: EUR 01/019/2006

1. Wst ę p

Brak poszanowania i ochrony praw człowieka wobec gejów, lesbijek, osób

biseksualnych i transpłciowych (LGBT) wciąŜ stanowi problem w wielu krajach Unii

Europejskiej. Amnesty International jest zaniepokojona faktem, iŜ w Polsce wolność

wypowiedzi i zgromadzeń nie jest w pełni gwarantowana oraz tym, Ŝe waŜne osoby publiczne

dopuszczają się homofobicznych wypowiedzi. Amnesty International niepokoi równieŜ brak

pełnej wolności zgromadzeń i wypowiedzi na Łotwie.

W 1999 roku Komitet Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych wyraził

ubolewanie z powodu usunięcia odniesienia do orientacji seksualnej, które początkowo

znajdowało się wśród postanowień o zakazie dyskryminacji – z projektu Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej. 1 Następnie w grudniu 2004 roku z kolei Komitet dał wyraz swoim

niepokojom, Ŝe prawo mniejszo ś ci seksualnych do wolno ś ci od dyskryminacji nie jest w pełni

uznane i Ŝ e działania oraz postawy, maj ą ce charakter dyskryminacji na tle orientacji

seksualnej nie s ą wła ś ciwie ś cigane i karane . Komitet wydał wówczas dwa zalecenia dla

władz: przeprowadzenie odpowiednich szkoleń dla funkcjonariuszy porządku publicznego i

wymiaru sprawiedliwości, w celu uwraŜliwienia ich na kwestię praw mniejszości

seksualnych, a takŜe wprowadzenie do polskiego prawa wyraźnego zakazu dyskryminacji ze

względu na orientację seksualną. 2

Pomimo tych rekomendacji sytuacja mniejszości seksualnych w Polsce nie poprawiła

się. Raport ten przedstawia informacje o naruszeniach wolności zgromadzeń i wypowiedzi

oraz o homofobicznych wypowiedziach ze strony polityków i przedstawicieli władz, jak

równieŜ dyskryminacji przejawiającej się w decyzjach administracyjnych. Po wyborze Lecha

Kaczyńskiego na Prezydenta, Komisja Europejska wystosowała oficjalne ostrzeŜenie: Polska

mo Ŝ e straci ć prawo głosu w Unii Europejskiej, je ś li Prezydent nadal b ę dzie łamał prawo

przysługuj ą ce osobom nale Ŝą cym do mniejszo ś ci seksualnych . 3

W latach 2005 i 2006 w Polsce miały miejsce przypadki, Ŝe osoby biorące udział w

demonstracjach organizowanych przez środowiska LGBT, były atakowane przez

kontrdemonstrantów, zaś policja nie zapewniała demonstrantom moŜliwości korzystania z

wolności pokojowych zgromadzeń. W roku 2005 w stolicy Łotwy, Rydze, zezwolono na

organizację marszu „Gay Pride” dopiero po interwencji Sądu Administracyjnego. Marsz

zaplanowany na rok 2006 został jednak zakazany. Władze motywowały swoją decyzję

„względami bezpieczeństwa”. Finalnie do manifestacji doszło, chociaŜ – podobnie jak w roku

poprzednim – przerywały ją gwałtowne protesty. W maju 2006 roku komisarz Rady Europy

1 Human Rights Committee, Concluding observations: Poland, UN Doc. CCPR/C/79/Add.110, 29 July 1999, par. 23.

2 Human Rights Committee, Concluding observations: Poland, UN Doc. CCPR/CO/82/POL, 2 December 2004, par. 18.

3 http://www.guardian.co.uk/eu/story/0,7369,1599957,00.html

ds. Praw Człowieka, Thomas Hammerberg, w publicznym oświadczeniu, w którym nawiązał

do demonstracji LGBT w państwach członkowskich Rady 4 , potwierdził zaangaŜowanie tej

organizacji w przestrzeganie wolności zgromadzeń.

Specjalny Sprawozdawca Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Egzekucji

Pozasądowych, Doraźnych i Arbitralnych przypomniał równieŜ władzom o ich zobowiązaniu

do ochrony bezpieczeństwa i prawa do Ŝycia osób naleŜących do mniejszości seksualnych.

Zalecił on, aby środki podejmowane w tym zakresie obejmowały m.in. politykę i programy

nakierowane na przezwycięŜenie nienawiści i uprzedzeń wobec osób homoseksualnych, a

takŜe uwraŜliwienie opinii publicznej na przestępstwa i akty przemocy skierowane przeciwko

mniejszościom seksualnym. 5 W rezolucji Parlamentu Europejskiego w sprawie homofobii w

Europie z 18 stycznia 2006 roku wezwano państwa członkowskie do zagwarantowania, aby

osoby homoseksualne, biseksualne i transpłciowe były chronione przed homofobicznymi

wypowiedziami, przepełnionymi nienawi ś ci ą i przemoc ą. 6

Polska i Łotwa nie są jedynymi państwami w Europie, które w pełni nie przestrzegają

ogólnoprzyjętych na terytorium unii i całego kontynentu praw oraz standardów dotyczących

praw osób naleŜących do mniejszości seksualnych. W ostatnich latach wiele krajów wykazało

brak zaangaŜowania w przestrzeganie praw LGBT. Niniejszy raport w większości dotyczy

sytuacji w Polsce i na Łotwie, lecz nie oznacza to, Ŝe w innych państwach prawa mniejszości

seksualnych nie są łamane.

2. Prawa osób nale Ŝą cych do mniejszo ś ci seksualnych to prawa człowieka

Wszystkim ludziom, niezaleŜnie od orientacji seksualnej czy toŜsamości płciowej, powinny

przysługiwać prawa zawarte w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka.

Specjalny Sprawozdawca ONZ ds. Prawa KaŜdego Człowieka do NajwyŜszego MoŜliwego

Poziomu Zdrowia Fizycznego i Psychicznego, Paul Hunt, stwierdził w swoim raporcie z 2004

roku: seksualno ść jest cech ą wszystkich ludzi. Stanowi ona fundamentaln ą cz ęść ludzkiej

to Ŝ samo ś ci. Pomaga zdefiniowa ć , kim jest dana osoba. Specjalny Sprawozdawca odnotowuje

stałe zasady, które kształtowały mi ę dzynarodowe prawa człowieka od 1945 roku, w tym

prywatno ść , równo ść oraz integralno ść , autonomi ę , godno ść i dobro ka Ŝ dej istoty ludzkiej.

Bior ą c to pod uwag ę , Specjalny Sprawozdawca nie ma w ą tpliwo ś ci, Ŝ e poprawne rozumienie

fundamentalnych zasad oraz istniej ą cych norm praw człowieka nieuchronnie prowadzi do

uznania praw seksualnych za prawa człowieka. Prawa seksualne zawieraj ą prawo ka Ŝ dego

człowieka do wyra Ŝ ania swojej orientacji seksualnej z nale Ŝ yt ą trosk ą o dobro i prawa innych

ludzi, bez niebezpiecze ń stwa prze ś ladowania, pozbawienia wolno ś ci lub społecznej

ingerencji . 7

W deklaracjach międzynarodowych orzekających o prawach człowieka są zapisy

zabraniające dyskryminacji z jakichkolwiek powodów, w tym równieŜ ze względu na

orientację seksualną.

https://wcd.coe.int/ViewDoc.jsp?id=1010053&BackColorInternet=99B5AD&BackColorIntranet=FABF45&BackColorLo

gged=FFC679

5 Raport Specialnego Sprawozdawcy ds. egzekucji pozasądowych, doraźnych i arbitralnych, UN Doc. E/CN.4/2002/74, 9

styczeń 2002, par. 148.

6 Rezolucja Parlamentu Europejskiego nt homofobii w Europie, P6_TA(2006)0018, 18 stycznia 2006, par 2.

http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+TA+P6-TA-2006-

0018+0+DOC+XML+V0//PL .

E/CN.4/2002/49, 16 lutego 2004, par. 54.

Artykuł 26. Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych (MPPOiP)

stanowi: Wszyscy s ą równi wobec prawa i s ą uprawnieni bez Ŝ adnej dyskryminacji [z Ŝ adnego

powodu, jak np. płe ć ] do jednakowej ochrony prawnej . Według Komitetu Praw Człowieka

wzmianka o płci w tym artykule obejmuje takŜe orientacj ę seksualn ą. 8

Europejska Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (EKPC)

równieŜ zobowiązuje państwa do ochrony jednostki przed dyskryminacją z jakichkolwiek

powodów, uwzględniając takŜe płe ć 9 .

Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej zakazuje dyskryminacji, w tym równieŜ ze

względu na orientację seksualną 10 .

Artykuł 6 Traktatu o Unii Europejskiej zawiera generalne zobowiązanie dla państw

członkowskich Unii Europejskiej do poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności

oraz zasad państwa prawnego 11 , czyli m.in. wolności wypowiedzi i zgromadzeń.

Zasada niedyskryminacji jest ogólną zasadą prawa Unii Europejskiej i jest wyraźnie

określona w szeregu traktatów unijnych.

W Traktacie Amsterdamskim 12 zawarto nową podstawę prawną dla tej zasady. Artykuł 13

Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską, zmieniony przez Traktat Amsterdamski,

zezwala Unii Europejskiej na przeciwdziałanie dyskryminacji na tle rasy, pochodzenia

etnicznego, religii, niepełnosprawności, wieku i orientacji seksualnej 13 . Na tej podstawie

przyjęte zostały dwie dyrektywy o równym traktowaniu:

Dyrektywa wprowadzająca w Ŝycie zasadę równego traktowania osób bez względu na

pochodzenia rasowe lub etniczne (2000/43/WE) z 29 czerwca 2000 roku; 14

Dyrektywa ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie

zatrudnienia i pracy (2000/78/WE) z 27 listopada 2000 roku. 15

Druga z dyrektyw, która wymaga od państw członkowskich podjęcia szczególnych działań na

rzecz zapewnienia wolności i zapobiegania dyskryminacji ludzi w ograniczonym obszarze

zatrudnienia i pracy – określa szereg niedopuszczalnych postaw dyskryminacji m.in. na tle

religijnym lub wyznaniowym czy ze względu na niepełnosprawność, wiek bądź orientację

seksualną.

Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej proklamowana w grudniu 2000 roku była

konkretnym posunięciem w kierunku ochrony zasady niedyskryminacji. Artykuł 21 stanowi:

Zakazana jest wszelka dyskryminacja ze wzgl ę du na płe ć , ras ę , kolor skóry, pochodzenie

etniczne lub społeczne, cechy genetyczne, j ę zyk, religi ę lub ś wiatopogl ą d, opinie polityczne

lub wszelkie inne, przynale Ŝ no ść do mniejszo ś ci narodowej, maj ą tek, urodzenie,

niepełnosprawno ść , wiek lub orientacj ę seksualn ą.

8 Toonen przeciw Australii, Toonen v Australia, UN Human Rights Committee Communication No.488/1992:Australia,

CCPR/C/50/D/488/1992, 4 April 1994.

Artykuł 14. Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności.

10 Artykuł, Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (2000/C 364/01), 18 grudnia 2000, Dziennik Urzędowy UE C

364/1.

11 Artykuł 6 TUE: “Unia opiera się na zasadach wolności, demokracji, poszanowania praw człowieka i podstawowych

wolności oraz państwa prawnego, które są wspólne dla Państw Członkowskich.”

12 Traktat Amsterdamski wszedł w Ŝycie 1 maja 1999 roku.

Artykuł 13 (1) stanowi: “Bez uszczerbku dla innych postanowień niniejszego Traktatu oraz w granicach uprawnień,

nadanych niniejszym Traktatem Wspólnocie, Rada działając jednomyślnie na wniosek Komisji i po porozumieniu z

Parlamentem Europejskim moŜe podjąć działanie zwalczające dyskryminację w oparciu o płeć, pochodzenie rasowe lub

etniczne, religię lub wierzenia, inwalidztwo, wiek lub orientację seksualną."

14 Dyrektywa Rady 2000/43/WE z dnia 29 czerwca 2000 r. wprowadzająca w Ŝycie zasadę równego traktowania osób bez

względu na pochodzenie rasowe lub etnicznego. Dyrektywa tworzy ogólne ramy walki z dyskryminacją na tle pochodzenia

rasowego lub etnicznego.

Dyrektywa Rady 2000/78/WE z dnia 27 listopada 2000 r. ustanawiająca ogólne warunki ramowe równego traktowania w

zakresie zatrudnienia i pracy.

Prześladowanie lub dyskryminowanie osób z powodu ich zaangaŜowania w obronę praw

mniejszości seksualnych jest naruszeniem praw człowieka. Organizacje LGBT działające na

rzecz ochrony ludzi przed dyskryminacją ze względu na orientację seksualną i/lub toŜsamość

płciową powinny mieć moŜliwość wykonywania swojej pracy bez zastraszania i

prześladowania.

2.1. Wolno ść wypowiedzi, zgromadze ń i stowarzyszania si ę – ramy prawne

Wolność wypowiedzi, prawo do pokojowych zgromadzeń oraz stowarzyszania się są

zapisane w licznych traktatach dotyczących praw człowieka, których Polska i Łotwa są

stronami, między innymi w MPPOiP i EKPC. 16

Prawa te zostały zagwarantowane przez Unię Europejską oraz Organizację

Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE). Zawiera je Artykuł 12. pkt 1 Karty Praw

Podstawowych Unii Europejskiej 17 , a OBWE zapisała prawo do pokojowych zgromadzeń w

Artykule 9. pkt 2. Dokumentu Spotkania w Kopenhadze nt. Ludzkiego Wymiaru Konferencji

Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie 18 .

ChociaŜ wolność wypowiedzi, pokojowych zgromadzeń i prawo do stowarzyszania się

nie są prawami absolutnymi, jakakolwiek ingerencja w nie musi być zapisana w ustawie,i

powinna być proporcjonalna do osiągnięcia uzasadnionego celu w rozumieniu prawa

międzynarodowego. Jednak, zgodnie z deklaracjami międzynarodowymi dotyczącymi praw

człowieka, wolności wypowiedzi, pokojowych zgromadzeń i zrzeszania się nie moŜna

ograniczyć lub odebrać wyłącznie dlatego, Ŝe korzystanie z nich moŜe kogoś gorszyć lub

oburzać. Co więcej – w rozumieniu prawa międzynarodowego – państwa mają obowiązek

16 ▪ Artykuł 21. MPPOiP stwierdza, Ŝe „uznaje się prawo do spokojnego zgromadzania się. Na wykonywanie tego prawa nie

mogą być nałoŜone ograniczenia inne niŜ ustalone zgodnie z ustawą i konieczne w demokratycznym społeczeństwie w

interesie bezpieczeństwa państwowego lub publicznego, porządku publicznego bądź dla ochrony zdrowia lub moralności

publicznej albo praw i wolności innych osób.”

▪ Artykuł 11. EKPC stwierdza, Ŝe: „1. KaŜdy ma prawo do swobodnego, pokojowego zgromadzenia się oraz do

swobodnego stowarzyszania się, włącznie z prawem tworzenia związków zawodowych i przystępowania do nich dla

ochrony swoich interesów; 2. Wykonywanie tych praw nie moŜe podlegać innym ograniczeniom niŜ te, które określa

ustawa i które są konieczne w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na interesy bezpieczeństwa państwowego lub

publicznego, odmowę porządku i zapobieganie przestępstwu, ochronę zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności

innych osób. Niniejszy przepis nie stanowi przeszkody w nakładaniu zgodnych z prawem ograniczeń korzystania z tych

praw przez członków sił zbrojnych, policji lub administracji państwowej.”

▪ Artykuł 19. MPPOiP stwierdza, Ŝe: „1. KaŜdy człowiek ma prawo do posiadania bez przeszkód własnych poglądów;

2. KaŜdy człowiek ma prawo do swobodnego wyraŜania opinii; prawo to obejmuje swobodę poszukiwania, otrzymywania

i rozpowszechniania wszelkich informacji i poglądów, bez względu na granice państwowe, ustnie, pismem lub drukiem, w

postaci dzieła sztuki bądź w jakikolwiek inny sposób według własnego wyboru; 3. Realizacja praw przewidzianych w

ustępie 2 niniejszego artykułu pociąga za sobą specjalne obowiązki i specjalną odpowiedzialność. MoŜe ona w

konsekwencji podlegać pewnym ograniczeniom, które powinny być jednak wyraźnie przewidziane przez ustawę i które są

niezbędne w celu: a) poszanowania praw i dobrego imienia innych; b) ochrony bezpieczeństwa państwowego lub porządku

publicznego albo zdrowia lub moralności publicznej.

▪ Artykuł 10. EKPC stwierdza, Ŝe: „1. KaŜdy ma prawo do wolności wyraŜania opinii. Prawo to obejmuje wolność

posiadania poglądów oraz otrzymywania i przekazywania informacji i idei bez ingerencji władz publicznych i bez względu

na granice państwowe. Niniejszy przepis nie wyklucza prawa Państw do poddania procedurze zezwoleń przedsiębiorstw

radiowych, telewizyjnych lub kinematograficznych; 2. Korzystanie z tych wolności pociągających za sobą obowiązki i

odpowiedzialność moŜe podlegać takim wymogom formalnym, warunkom, ograniczeniom i sankcjom, jakie są

przewidziane przez ustawę i niezbędne w społeczeństwie demokratycznym w interesie bezpieczeństwa państwowego,

integralności terytorialnej lub bezpieczeństwa publicznego ze względu na konieczność zapobieŜenia zakłóceniu porządku

lub przestępstwu, z uwagi na ochronę zdrowia i moralności, ochronę dobrego imienia i praw innych osób oraz ze względu

na zapobieŜenie ujawnieniu informacji poufnych lub na zagwarantowanie powagi i bezstronności władzy sądowej.”

Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej (2000/C 364/01) 18. grudnia 2000, Dziennik Urzędowy Wspólnot

Europejskich Nr C 364/1.

18 Dokument Spotkania w Kopenhadze nt. Ludzkiego Wymiaru KBWE, 29. lipca 1990 Kopenhaga.

bronić prawa do pokojowych zgromadzeń, nawet jeśli zgromadzenia te mogłyby wywołać

brutalne kontrdemonstracje.

Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPC) równieŜ sprecyzował zasady dotyczące

ograniczeń wolności zgromadzeń i wolności wypowiedzi. W orzeczeniu z 1985 roku w

sprawie Plattform Ärzte für das Leben przeciw Austrii Trybunał stwierdził, Ŝe demonstracja

mo Ŝ e rozgniewa ć lub obrazi ć osoby przeciwne ideom lub twierdzeniom, które chce ona

promowa ć . Uczestnicy musz ą jednak by ć w stanie przeprowadzi ć demonstracj ę nie obawiaj ą c

si ę o to, Ŝ e zostan ą nara Ŝ eni na fizyczn ą przemoc ze strony swoich przeciwników. Taka obawa

mogłaby powstrzyma ć organizacje lub inne grupy wyznaj ą ce wspólne zasady lub

zainteresowania od otwartego wyra Ŝ ania swoich pogl ą dów na wysoce kontrowersyjne tematy

dotykaj ą ce społeczno ś ci. W demokracji prawo do kontrmanifestacji nie mo Ŝ e ogranicza ć

prawa do manifestowania . W orzeczeniu Trybunał uznał takŜe, iŜ państwa mają obowiązek

ochrony prawa do wolności zgromadzeń, stwierdzając, Ŝe prawdziwa, efektywna wolno ść

pokojowych zgromadze ń nie mo Ŝ e zosta ć sprowadzona jedynie do obowi ą zku pa ń stwa do

nieingerencji – całkowicie negatywna koncepcja nie byłaby zgodna z celem Artykułu 11.

Podobnie, jak Artykuł 8., Artykuł 11. w niektórych przypadkach zakłada konieczno ść

podejmowania działa ń pozytywnych. Zasada ta znalazła potwierdzenie w orzeczeniu z 2001

roku w sprawie Stankow i Zjednoczona Macedońska Organizacja Ilinden przeciw Bułgarii,

według którego władze winny podj ąć odpowiednie kroki, aby nie dopu ś ci ć do aktów przemocy

skierowanych przeciwko członków wiecu Ilinden, a przynajmniej ograniczy ć ich zasi ę g.

Jednak wydaje si ę , Ŝ e (...) zaniedbały one swoje zobowi ą zania wynikaj ą ce z Artykułu 11.

3. Polska

3.1. Homofobiczne wypowiedzi czołowych polityków

Je ś li osoba homoseksualna próbuje swoim homoseksualizmem „ zara Ŝ a ć” innych,

to pa ń stwo w takie naruszenie wolno ś ci musi wkracza ć .

Były premier Kazimierz Marcinkiewicz, 3 października 2005 r.

Je Ŝ eli dewianci zaczn ą demonstrowa ć , to nale Ŝ y dola ć im pał ą.

Poseł na Sejm Wojciech Wierzejski (LPR), 11 maja 2006 r.

Praktyki homoseksualne prowadz ą do dramatu, pustki i degeneracji.

Teresa Łęcka, nowa dyrektor CODN, 9 października 2006 r.

Amnesty International wyraŜa zaniepokojenie homofobicznymi wypowiedziami

prominentnych polityków, w tym – co najmniej jedną – zachętą do uŜycia przemocy wobec

uczestników pokojowych demonstracji na rzecz praw osób naleŜących do mniejszości

seksualnych. Takie słowa podtrzymują atmosferę dyskryminacji i zastraszania.

Wybory parlamentarne, które odbyły się we wrześniu 2005, oraz październikowe

wybory prezydenckie doprowadziły do zmiany rządu i objęcia władzy przez partię Prawo i

Sprawiedliwość (PiS). Aby utworzyć rząd większościowy, PiS utworzyło koalicję z Ligą

Polskich Rodzin (LPR) i Samoobroną. Zarówno przed wyborami, jak i po nich politycy tych

trzech partii wypowiadali się w sposób jawnie homofobiczny.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: