wolne-zwiazki-zawodowe-na-slasku-1978-1980.pdf

Jarosław Neja

Zanim nadszedł Sierpień (tekst opublikowany „Biuletyn Instytutu Pamięci

Narodowej” 2004, nr 6 – 7, s. 104–113).

Podobno, kiedy I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach - Zdzisław

Grudzień - dowiedział się, że w prywatnym mieszkaniu mieszczącym się w jednej z kamienic

położonych parę przecznic od jego partyjnej siedziby Kazimierz Świtoń utworzył w lutym

1978 roku niezależny Komitet Pracowniczy Wolnych Związków Zawodowych, na kilka

miesięcy stracił humor i dostał z tego powodu zawału. Nawet jeśli potraktować powyższą

informację jako rodzaj przerysowanej anegdoty, można przyjąć, że przedstawiciele partyjnego

establishmentu Katowic rzeczywiście poczuli się nieswojo na wieść o powołaniu do życia tuż

„pod ich nosem” związkowej organizacji. Oznaczało to bowiem, że zrobiono to bez ich

wiedzy i pozwolenia, a takie rzeczy nie zdarzały się dotychczas i nie miały – w ich

mniemaniu - prawa zdarzyć się na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim. Ponadto, a

może przede wszystkim niepokoił fakt, iż powołując do życia Wolne Związki Zawodowe

Świtoń zrobił to jako pierwszy w Polsce i jego przykład mógł pociągnąć innych. Gdyby tak

się stało, region uchodzący dotychczas praktycznie za wolny od „zarazy”, za jaką uznawano

rozwijającą się szczególnie po wydarzeniach czerwca 1976 roku demokratyczną opozycję na

czele z KOR-em i ROPCiO, stałby się epicentrum, z którego niebezpieczna idea niezależnego

od władz pracowniczego samorządu promieniowałaby na kraj. Było więc nie do przyjęcia,

ażeby województwo posiadające największą w Polsce organizację partyjną, na czele której

przez kilkanaście lat (1957 – 1970) stał późniejszy I sekretarz KC PZPR Edward Gierek, stało

się wylęgarnią „antysocjalistycznych elementów” i propagowanych przez nie idei.

Górny Śląsk i Zagłębie Dąbrowskie były ważne dla władz jednak nie tylko ze

względów prestiżowych. Stanowiły one obszary o znaczeniu strategicznym dla gospodarki

narodowej. Tutejsze kopalnie, huty, elektrownie i zakłady przemysłowe niczym potężna

lokomotywa miały pchać ją do przodu, odgrywając w ten sposób kluczową rolę w rozwoju

ekonomicznym kraju. Stąd też ogromne znaczenie przywiązywano do tego, by w porę

skutecznie zapobiegać w województwie rozwojowi niezależnych inicjatyw i społecznych

ruchów. Mogły one bowiem zaburzyć pieczołowicie utrzymywany porządek rzeczy i

przyczynić się, jak mniemano, do rozregulowania wyznaczonego tutejszemu przemysłowi

„rozkładu jazdy”. Czuwała nad tym m.in. SB oraz milicja. Ta ostatnia słynęła w

województwie z wyjątkowej brutalności. Jednak dla zachowania odpowiedniej „kondycji”

regionu, obok przysłowiowego kija stosowano także marchewkę. Śląskie i zagłębiowskie

załogi wyróżniano chociażby relatywnie wyższymi od krajowych zarobkami. W zamian za

takie traktowanie miały być one przede wszystkim lojalne wobec „przewodniej siły”, ufać jej

i realizować kolejne, nakładane przez najwyższe kierownictwo partyjne plany i zobowiązania.

Na krytykę i dochodzenie swoich praw i racji nie było miejsca, skoro władza wiedziała lepiej

co gryzie pracownicze społeczności i w swoim mniemaniu w sposób najbardziej pełny ich

bolączki rozwiązywała. Takie zarządzanie województwem w dużej mierze przyczyniło się do

tego, że w okresach społecznych kryzysów jakie co pewien czas wstrząsały krajem, region ten

należał do najspokojniejszych. Jeśli nawet coś się w Katowickiem działo, to było tego

niewiele. „Złe”, które przychodziło tu z zewnątrz, z innych ośrodków, dzięki odpowiedniej

polityce władz i represjom bezpieki nie ostawało się na długo. Ostatnie większe poruszenie

społeczne miało tu miejsce w 1968 roku, kiedy to młodzi ludzie, studenci wyższych uczelni i

uczniowie szkół średnich, wsparci przez swoich rówieśników pracujących w śląskim

przemyśle, wyszli na ulice wyrażając w ten sposób solidarność ze studentami Warszawy.

Marcowy bunt szybko jednak uciszono przy użyciu pałek, strumieni wody, szkolonych psów,

stosując relegowanie z uczelni, a także szantaż wobec rodziców buntowników. W ten sposób,

parafrazując słowa Gierka, zmącona śląska woda szybko się ustała. W grudniu 1970 roku,

kiedy na Wybrzeżu krwawo pacyfikowano robotniczą rewoltę, na jej spokojnej tafli pojawiły

się jedynie niewielkie, pojedyncze kręgi. Za takie można bowiem uznać zaburzenia i przerwy

w pracy w kilku zakładach województwa, będące wyrazem sprzeciwu wobec posunięć

rynkowych rządu i solidarności z pracownikami Gdańska, Gdyni czy Szczecina czynnie

przeciwstawiającym się władzy. Równie spokojnie było latem 1976 roku, kiedy robotnicy

Radomia, Ursusa i Płocka wystąpili przeciwko wprowadzonym przez rząd kolejnym, tym

razem jeszcze bardziej drastycznym niż w 1970 roku podwyżkom cen. Nie doszło wówczas

do zdecydowanych protestów. Natomiast partyjne władze województwa szybko

zorganizowały całą serię masówek i wieców, stanowiących rzekomy pokaz poparcia

pracowniczych środowisk Górnego Śląska i Zagłębia Dąbrowskiego dla najwyższego

kierownictwa i zarazem wyraz szczerego oburzenia „ludzi dobrej roboty” na „radomskich

warchołów”. Imprezy te, nagłaśniane przez oficjalną propagandę, w znacznym stopniu

przyczyniły się do tego, że społeczeństwu regionu przyprawiona została swoista „gęba”, a

przez mieszkańców innych części Polski Ślązacy postrzegani byli jako ci, którzy „trzymali z

władzą” i byli jej powolni rzekomo w imię własnych interesów.

W takich warunkach próby rozwinięcia na terenie województwa katowickiego

działalności opozycyjnej okazywały się przedsięwzięciami niezwykle trudnymi do realizacji.

Jak już wspomniano wyżej, w województwie nie udało się praktycznie zaktywizować

szerszych środowisk związanych z KOR-em czy ROPCiO. Można było jedynie mówić o

pojedynczych osobach, które zdecydowały się podjąć rzeczywistą współpracę z tymi dwoma

nurtami opozycyjnymi. Jedną z takich osób był Świtoń. W maju 1977 r. ten elektromechanik,

prowadzący w swoim mieszkaniu przy ul. Mikołowskiej w Katowicach mały zakład naprawy

telewizorów przyłączył się dobrowolnie do zorganizowanego przez KOR w kościele św.

Marcina w Warszawie protestu głodowego przeciwko więzieniu członków i

współpracowników Komitetu. Dzięki udziałowi w głodówce nazwisko Świtonia stało się na

tyle głośne, że zaczęły się z nim kontaktować osoby w różnym stopniu pokrzywdzone przez

władze oraz te, które gotowe były zaangażować się w działalność opozycyjną. Pomimo

współpracy z korowcami oraz kolportowania w regionie wydawanej przez Komitet

niezależnej prasy, Świtoń związał się ostatecznie z ROPCiO, organizując w swoim

mieszkaniu Punkt Konsultacyjno-Infromacyjny Ruchu. Katowicki PKI funkcjonował

podobnie jak jego odpowiedniki tworzone w innych miastach. Spełniał rolę jednoosobowego

terenowego biura Ruchu, stanowiąc jednocześnie istotne ogniwo w organizowanej przez

ROPCiO ogólnopolskiej sieci kolportażu wydawnictw bezdebitowych. Do mieszkania

Świtonia zaczęły zgłaszać się osoby pokrzywdzone przez władze i szukające pomocy w

prowadzonej z nimi nierównej walce o sprawiedliwe zadośćuczynienie własnym krzywdom.

Spotkania przyciągały także ludzi kontestujących w różnym stopniu ówczesny system

społeczno-polityczny. W ten sposób utworzony przez Świtonia ropciowski PKI stał się w

gruncie rzeczy wspólną platformą, niezależną enklawą pokrzywdzonych i niezadowolonych.

W województwie katowickim, podobnie jak w całym kraju było ich wielu, ale na udział w

spotkaniach u Świtonia zdecydowało się tylko kilka osób. Jak na śląskie warunki było to i tak

swoiste „pęknięcie w murze”.

Prowadzona przez Świtonia działalność ściągnęła na niego szereg różnorodnych

represji. Od czasu udziału we wspomnianym strajku głodowym w Warszawie pozostawał w

nieustannym zainteresowaniu katowickiej SB. Jego mieszkanie objęto stałą obserwacją, a pod

koniec lipca 1977 r. zainstalowane zostały w nim urządzenia podsłuchowe. W celu zmuszenia

Świtonia do zaprzestania uprawiania „antysocjalistycznej propagandy” podjęto m.in. trwającą

kilka miesięcy kombinację operacyjną, której efektem miało być pozbawienie go koncesji na

prowadzenie działalności usługowej. Kluczową rolę odgrywały w niej osobowe źródła

informacji. Wytypowane przez oficerów SB osoby zgłaszały u Świtonia usterkę sprzętu RTV.

Po wykonaniu naprawy, występowały do Wydziału Handlu i Usług Urzędu Miasta oraz

Cechu Rzemiosł Różnych w Katowicach ze skargami na „nieuczciwego rzemieślnika”, który

świadczy usługi w sposób pozostawiający wiele do życzenia. Sprawę „nierzetelnego

elektromechanika” starano się odpowiednio nagłośnić, m.in. poprzez szkalujący go artykuł

zamieszczony w lokalnej prasie. Szykany nie ominęły również członków najbliższej rodziny

Świtonia. Przykładowo, w wyniku działań operacyjnych SB, jeden z jego synów ubiegający

się o przyjęcie na Wydział Fizyki Uniwersytetu Śląskiego, nie został dopuszczony do

egzaminów ustnych. Z kolei jedenastoletnia córka, uczennica jednej z katowickich

podstawówek została publicznie skarcona przez dyrektorkę placówki za to, że „przynosi

wstyd szkole, bo za nią chodzi milicja i wypytuje o jej zachowanie”.

Pomimo wzrastających trudności Świtoń nie zaprzestał prowadzenia dyżurów w

ramach PKI. Po latach wspominał, że podczas spotkań w jego mieszkaniu można było

„podyskutować o sprawach społecznych i politycznych, poczytać oraz zabrać ze sobą

wydawnictwa kolportowane poza cenzurą. Wokół domu […] krążyło wielu cichociemnych

SB, którzy jak sępy czatowali na wychodzących z punktu konsultacyjnego, zatrzymanych

zawozili na komendę MO, tam byli przesłuchiwani i w celu zastraszenia aplikowano im 48

godzinny wypoczynek w areszcie. Z czasem jednak niektórzy z dyskutantów do tego się

przyzwyczaili i ponownie przychodzili”. Wśród nich wymienić można m.in. Władysława

Suleckiego z Gliwic. Po raz pierwszy odwiedził on Świtonia jeszcze w sierpniu 1977 r. i

pojawiał się na kolejnych spotkaniach. Później dołączyli także Tadeusz Kicki z Sosnowca

oraz Zdzisław Mnich z Bielska Białej. Na początku lutego 1978 r. doszli: Ignacy Pines z

Katowic i Roman Kściuczek z Mysłowic. Osoby te reprezentowały różne środowiska. Sulecki

pracował jako górnik dołowy w kopalni „Gliwice”. Kicki był z wykształcenia prawnikiem.

Mnich, były kierownik magazynu w jednym z bielskich przedsiębiorstw, przebywał na rencie

inwalidzkiej. Kściuczek, żołnierz Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, do 1968 roku

pracował jako technik w Zakładzie Energetycznym w Mysłowicach. Wówczas to został

zwolniony za rzekomą odmowę przystąpienia do egzaminu BHP. Decyzja pracodawcy była

jego zdaniem bezpodstawna i stanowiła przejaw represji wymierzonej za, jak to określał, jego

„demokratyczną postawę”. Po zwolnieniu utrzymywał się z hodowli drobiu, prowadzonej w

przydomowych pomieszczeniach gospodarczych. Pines, doktor chemii, pracował w hucie

„Baildon” w Katowicach.

Wymienieni nie stanowili jednolitej grupy również ze względu na istniejące między

nimi różnice światopoglądowe. Podczas gdy Pines uważał siebie za ateistę i ideowego

komunistę, Świtoń, Sulecki i Kściuszek deklarowali przywiązanie do wiary katolickiej.

Rozbieżności istniały też m.in. w kwestii stosunku do ROPCiO i KSS „KOR”. Do Ruchu

przystąpili Kściuczek, Mnich i Pines. Z Komitetem związany był natomiast Sulecki, który

jako jedyny spośród całej piątki prowadził działalność opozycyjną jeszcze zanim nawiązał

kontakt ze Świtoniem.

W czasie II wojny światowej Sulecki jako członek „Szarych Szeregów” uczestniczył

w ruchu oporu. Po wojnie przyjechał na Górny Śląsk. W 1955 roku rozpoczął służbę jako

funkcjonariusz Komisariatu MO w Łabędach. Rok później zwolniono go jednak

dyscyplinarnie za rzekome „przywłaszczenia depozytów” aresztantów. W rzeczywistości o

zwolnieniu zdecydował fakt, że Sulecki był człowiekiem głęboko wierzącym i nie krył się ze

swymi praktykami religijnymi. Po wyrzuceniu z MO podjął pracę w jednej ze śląskich

kopalń. Latem 1960 roku został aresztowany za udział w demonstracji ulicznej w obronie

krzyża ustawionego przez parafian jednego z gliwickich kościołów, a usuniętego przez

władze miejskie jako obiekt postawiony bez ich zgody. W areszcie spędził dwa miesiące. Po

wyjściu na wolność kilkakrotnie próbował nawiązać kontakt z Radiem „Wolna Europa” oraz

środowiskami polskiej emigracji politycznej na Zachodzie. Ściągnęło to na niego kolejne

represje. SB kilkakrotnie przeprowadzała rewizję jego mieszkania. Ponadto zatrzymywano go

pod różnymi wyszukanymi pretekstami. W 1976 roku Sulecki z własnej inicjatywy nawiązał

kontakt z działaczami KOR-u i został współpracownikiem Komitetu. Zajął się kolportażem na

terenie województwa katowickiego czasopism i literatury bezdebitowej, co spowodowało

wzmożenie przeciw niemu represji i szykan. W SB zorientowano się, że w jego osobie KOR

pozyskał oddanego sprawie człowieka, zdeterminowanego i aktywnego. 4 maja 1977 roku

Sulecki został wywleczony z własnego mieszkania i ciężko pobity do nieprzytomności przez

„nieznanych sprawców”. Jednakże już kilkanaście dni później, w czasie kiedy Świtoń

protestował w warszawskim kościele św. Marcina, Sulecki pomimo złego stanu zdrowia,

zorganizował w swoim miejscu pracy – kopalni „Gliwice” w Gliwicach – akcję

solidarnościową z KOR-em. Polegała ona na wystosowaniu do władz listu, pod którym

podpisy złożyło 97 górników. We wrześniu 1977 roku, po rozpoczęciu wydawania przez KSS

„KOR” dwutygodnika „Robotnik” znalazł się w jego komitecie redakcyjnym. Sulecki

dostarczał pismu cennych informacji i gotowych tematów do publikacji, m.in. o sytuacji w

górnictwie: warunkach socjalnych pracowników, organizacji pracy oraz wszelkiego rodzaju

nadużyciach i nieprawidłowościach. Za swoją działalność płacił jednak wysoką cenę.

Podobnie, jak to miało miejsce w przypadku Świtonia, SB otoczyła go swoimi informatorami.

Rozpoczęły się szykany w pracy, zaczęto nękać żonę i córki.

Mogło się wydawać, że bezpieka całkowicie panuje nad sytuacją w regionie. O

determinacji SB w walce z opozycjonistami świadczyły represje, które pod koniec 1977 roku

wyraźnie przybrały na sile. Dotknęły one przede wszystkim Świtonia, któremu m.in. cofnięto

koncesję na wykonywanie usług elektrotechnicznych. W początku nowego, 1978 roku nic nie

wskazywało więc na to, aby spotkania odbywające się w jego mieszkaniu miały stać się dla

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: