stan-wojenny-w-wojewodztwie-katowickim-strajki-i-ich-pacyfikacje.pdf

Adam Dziurok

Stan wojenny w województwie katowickim - strajki i ich pacyfikacje

Starannie przygotowaną operację wprowadzenia stanu wojennego rozpoczęto już

przed północą 12 grudnia 1981 r. W pierwszej kolejności zabezpieczono budynki PZPR i

administracji państwowej, zablokowano drogi, a także, w ramach operacji „Azalia”, zajęto

obiekty telekomunikacyjne, radiowe i telewizyjne. Specjalne grupy operacyjno-techniczne

„zabezpieczyły” 31 obiektów łączności na terenie województwa katowickiego. 12 grudnia

przed godziną 24.00 wyłączono również centrale telefoniczne i teleksowe. Pozbawienie

łączności miało ułatwić realizację operacji masowych zatrzymań przywódców i działaczy

„Solidarności”. Według przygotowanych wcześniej wykazów akcję internowania (kryptonim

„Jodła”) rozpoczęto na terenie województwa katowickiego, tak jak w całym kraju, po

godzinie 23.00, jeszcze przed formalnym wprowadzeniem stanu wojennego. W ramach akcji

„Jodła”, z przewidzianych do internowania 648 osób z terenu województwa katowickiego, do

godziny 16.00 13 grudnia internowano 474 osoby. Operacja trwała głównie w nocy – do

godz. 6.00 rano (wtedy radio i telewizja rozpoczęły nadawanie wystąpienia gen. Wojciecha

Jaruzelskiego) internowano już 392 osoby. Zatrzymano wszystkich bardziej znanych

działaczy i aktywistów „Solidarności”, członków KPN oraz „innych osób znanych z wrogich

postaw i poglądów”. Nocna akcja zatrzymań była tyle zaskakująca co brutalna. Ekipy

funkcjonariuszy SB i MO, zaopatrzone w łomy i siekiery, wdzierały się do mieszkań. Tak

było m.in. w przypadku zatrzymania Jana Ludwiczaka (przewodniczącego Komisji

Zakładowej „Solidarności” w KWK „Wujek”), do mieszkania którego wtargnęła grupa

funkcjonariuszy uprzednio wyważając drzwi. 13 grudnia o godz. 7 rano przygotowano grupę

20 funkcjonariuszy prewencji do pomocy SB w zatrzymaniu na dworcu PKP w Katowicach

liderów śląsko-dąbrowskiej „S” – Leszka Waliszewskiego, Andrzeja Rozpłochowskiego,

Tadeusza Jedynaka, wracających z posiedzenia Komisji Krajowej w Gdańsku.

Akcję „Jodła” kontynuowano w dniach następnych, poszerzając listę osób

przeznaczonych do internowania (zwłaszcza w związku z prowadzonymi strajkami) - do 19

grudnia zatrzymano już 846 osób. 1 stycznia 1982 r. w ośrodkach odosobnienia przebywało

1041 osób z województwa katowickiego, a liczba internowanych w całym stanie wojennym

przekroczyła 1900. Jeszcze przed wprowadzeniem stanu wojennego przygotowano 2000

miejsc dla internowanych z województwa katowickiego (mieli trafić do Zakładów Karnych w

Strzelcach Opolskich, Jastrzębiu-Szerokiej i Zabrzu-Zaborzu). Ostatecznie zatrzymanych

kierowano także do innych ośrodków odosobnienia na terenie województwa (m.in. w

Bytomiu-Miechowicach, Sosnowcu-Radosze) i poza nim (m.in. w Uhercach i Nowym

Łupkowie). Złą sławą okrył się również areszt KW MO w Katowicach, zwany „Penatgonem”,

gdzie zatrzymanych rozbierano do naga i bito.

Akcji internowania przywódców „Solidarności” towarzyszyła operacja „Klon”,

polegająca na rozbijaniu opozycji poprzez prowadzenie rozmów „profilaktyczno-

ostrzegawczych”. Skutkiem takich rozmów miało być nie tylko zastraszenie, ale również

wymuszenie podpisania „lojalek” – czyli oświadczeń o zaprzestaniu „wrogiej działalności”

oraz werbowanie konfidentów. Do 15 grudnia funkcjonariusze SB i MO przeprowadzili 248

rozmów, w wyniku których dokonano 26 aresztowań (pozostali „interlokutorzy” mieli

podpisać „lojalki”). Z kolei według raportu płk. Jerzego Gruby z 22 grudnia 1981 r. w

województwie katowickim przeprowadzono 803 rozmowy profilaktyczne, które

zaowocowały pozyskaniem 109 osób do współpracy z SB. Część niepokornych rozmówców

internowano.

Przewidując groźbę wprowadzenia stanu wojennego Komisja Krajowa „Solidarności”

4 i 12 grudnia 1981 r. podjęła uchwały, że „odpowiedzią na próbę przemocy” będzie strajk

generalny. Jak podkreślano w dokumentach, akcja strajkowa była naturalnym zastosowaniem

się związkowców do uchwał Komisji Krajowej. Organizację protestu utrudniało internowanie

w nocy z 12 na 13 grudnia wielu przewodniczących i członków Komisji Zakładowych

„Solidarności” w zakładach pracy województwa. Ich zwolnienie, obok zniesienia stanu

wojennego, było jednym z postulatów strajkujących załóg. Mimo braku łączności,

dezorientacji, chaosu i zastraszenia decyzje o strajku okupacyjnym podjęły niezależnie od

siebie załogi kilkudziesięciu zakładów na terenie województwa (równocześnie zawiązując

komitety strajkowe). Tworzyły one odosobnione wyspy na morzu, po którym swobodnie

mogły pływać jedynie okręty władzy. Przepisy stanu wojennego zakazywały strajków i

manifestacji, a dodatkowe ryzyko wiązało się z militaryzacją większych przedsiębiorstw –

ostrzegano, że strajk traktowany będzie równoznacznie z odmową wykonania rozkazu w

czasie wojny i grożono w razie jego zorganizowania ostrymi sankcjami, z karą śmierci

włącznie. Militaryzacja zakładów przemysłu górniczego (przydzielono do nich komisarzy

wojskowych) zakończyła się 15 grudnia. Zarządzeniem ministra spraw wewnętrznych z 13

grudnia 1981 r. wprowadzono także ograniczenia swobody poruszania się (godzina milicyjna

od 22.00-6.00 oraz zakaz zmiany miejsca pobytu bez zgody władz).

Niedziela (13 grudnia) była dniem, w którym większość przedsiębiorstw i instytucji

nie pracowała, za wyjątkiem kopalń i zakładów o ruchu ciągłym. Akcja strajkowa przybrała

większe rozmiary w poniedziałek 14 grudnia, ale już w niedzielę w kilkunastu zakładach

doszło do organizowania akcji protestacyjnych i strajków. W wielu zakładach odbyły się

masówki podczas porannych zmian. Władze, przygotowane na ewentualność strajków w

zakładach pracy województwa katowickiego, przystąpiły do ich tłumienia już od

poniedziałkowego poranka 14 grudnia. Z początku zakładano zapewne, że demonstracja siły

może złamać opór strajkujących. Około godziny 6 rano przed kopalnią „Staszic” w

Katowicach przeprowadzono imponującą demonstrację sił pancernych w celu zastraszenia

górników. Jak czytamy w milicyjnym raporcie: „Użyto batalionu pancernego, jednak mimo

wrażenia, nie uzyskano zamierzonego efektu”. Przystąpiono więc do systematycznego

tłumienia strajków w kolejnych zakładach z użyciem milicji (głównie ZOMO) i wojska,

których zadaniem było opanowanie zakładu, rozproszenie strajkujących i wyłapanie

„prowodyrów” protestu. Całością sił MO w województwie dowodził płk Jerzy Gruba,

operacją pacyfikacji ppłk Marian Okrutny, zaś siłami atakującymi obiekty płk Kazimierz

Wilczyński. Temu ostatniemu podlegali dowódcy pododdziałów użytych bezpośrednio do

pacyfikacji zakładów.

Właściwą akcję, jak to wówczas nazywano, „odblokowywania” strajkujących

zakładów rozpoczęto przed południem 14 grudnia 1981 r. atakiem na kopalnię „Wieczorek”

w Katowicach. W ciągu kilku godzin blisko 700 funkcjonariuszy milicji (z pomocą 3 armatek

wodnych) brutalnie spacyfikowało zakład. Przeciwko strajkującym użyto gazów łzawiących i

pałek. Około godziny 15.00 siły MO, ZOMO i wojska próbowały opanować kolejny zakład -

Hutę Katowice. Według oceny sztabu kierującego akcją „W” to właśnie opór strajkujących w

hucie stanowił największy problem w regionie. Na „siłowe rozwiązanie problemu Huty

Katowice” zezwolił gen. Władysław Ciastoń (sprawujący z ramienia MSW nadzór nad

województwem katowickim) w rozmowie z płk. Grubą. W szturmie na strajkującą hutę

(według raportów milicyjnych strajkowało 3-5 tys. osób) wzięły udział znaczne siły

milicyjno-wojskowe (790 funkcjonariuszy MO ze środkami wsparcia, 170 członków ORMO,

4 kompanie piechoty, 4 kompanie czołgów, 2 kompanie rozpoznania WP), które sforsowały

bramę główną i weszły na teren zakładu. Zajęto centralę telefoniczną, radiowęzeł i punkty

poligraficzne. Opanowano także Halę Głównego Mechanika. Choć przez ponad 3 godziny

„penetrowano i przeczesywano” obiekty wszystkich wydziałów huty i zatrzymano około 100

osób (w tym 12 aktywistów Zakładowego Komitetu Strajkowego Huty Katowice), to nie

stłumiono oporu do końca.

Tego samego dnia około godziny 20.00 przystąpiono do „akcji pacyfikacyjnej” w

katowickiej Hucie „Baildon”. Tym razem niemal tysiąc funkcjonariuszy MO i ORMO oraz 2

kompanie rozpoznawcze WP z wozami opancerzonymi wkroczyły na teren huty i ostatecznie

zlikwidowały strajk po dwóch godzinach. Jak czytamy w Ankiecie operacji milicyjnej :

„Poszczególne pododdziały otoczyły budynki, w których zabarykadowali się uczestnicy

strajku, po sforsowaniu przeszkód przystąpiono do wyprowadzania osób i zatrzymywania

organizatorów nielegalnej akcji protestacyjnej”. Strajkujących przepuszczano przez tzw.

ścieżki zdrowia.

W przeciwieństwie do trwających po kilka godzin akcji tłumienia strajków w kopalni

„Wieczorek”, czy Hucie „Baildon”, operacja „odblokowywania” KWK Halemba w Rudzie

Śląskiej trwała zaledwie 15 minut. Zwarte oddziały milicji (w tym 240 funkcjonariuszy

ROMO z Częstochowy) wkroczyły na teren kopalni o 21.00. Zatrzymano 16 osób, z czego 6

tymczasowo aresztowano. ZOMO wkroczyło także do strajkującej kopalni „Rozbark”, gdzie

górnicy opuścili zakład bez stawiania oporu.

Tego dnia zamierzano prawdopodobnie spacyfikować także strajk w KWK „Wujek”.

Jak czytamy w milicyjnym raporcie: „Do akcji na tej kopalni przygotowane zostały siły

porządkowe, jednak nie doszło do ich użycia z uwagi na fakt, że zorganizowano tam

nabożeństwo, które rozpoczęło się w momencie koncentracji sił”. Oznacza to, że atak na

strajkującą kopalnię zaplanowano na 14 grudnia około godziny 18.00, gdyż wówczas ks.

Henryk Bolczyk odprawił mszę św. dla górników.

Udana pacyfikacja kilku zakładów w dniu 14 grudnia nie oznaczała, że władzom

udało się zapanować nad sytuacją strajkową. W tym czasie zorganizowano bowiem strajki w

wielu innych kluczowych przedsiębiorstwach na terenie województwa katowickiego. Protest

rozpoczęły kolejne kopalnie (w sumie 14 grudnia strajkowało 15 kopalń, m.in. „Julian”,

„Bolesław Śmiały” i „Piast”) oraz inne zakłady (Centralny Ośrodek Informatyki Górnictwa,

Bytomskie Zakłady Naprawcze Przemysłu Węglowego, Zakłady „ZREMB” Tychy, FSM w

Tychach). Napięta atmosfera w niektórych przedsiębiorstwach powodowała kilkugodzinne

protesty („RAFAKO”, KWK „Lenin”, KWK „Rozbark”). Szczególnie niebezpieczna dla

władz sytuacja wytworzyła się w południowej części województwa, na terenie Rybnickiego

Okręgu Węglowego, gdzie strajkowało aż 9 kopalń: „Borynia”, „Moszczenica”, „Manifest

Lipcowy”, „Jastrzębie”, „XXX-lecia PRL”, „Anna”, „Jankowice”, „1 Maja” i „ZMP”.

Już od rana 15 grudnia władze rozpoczęły atak na kolejne strajkujące zakłady. Siły

skierowano w dwóch kierunkach – na teren Rybnickiego Okręgu Węglowego oraz do kopalni

„Staszic”. Podczas narady Sztabu KW MO w Katowicach 14 grudnia przed północą

zdecydowano także o podziale plutonu specjalnego ZOMO na dwie grupy: 15

funkcjonariuszy skierowano do Jastrzębia, zaś 5-osobową grupę do akcji w KWK „Staszic”.

Strajkujący górnicy ze „Staszica”, którzy dzień wcześniej nie przestraszyli się kolumny

czołgów, tym razem, po blisko pięciogodzinnej akcji „odblokowywania” kopalni, zostali

zmuszeni do zaprzestania protestu. O godzinie 7.00 siły milicyjno-wojskowe (w akcji brało

udział m.in. 231 zomowców z pełnym wyposażeniem, 12 czołgów, 3 armatki wodne i 2

kompanie rozpoznawcze WP z wozami opancerzonymi) wtargnęły na teren kopalni.

Kordonem otoczono cechownię, skąd wyprowadzano strajkujących. Do pacyfikacji hoteli

robotniczych, zlokalizowanych obok kopalni, użyto armatek wodnych i środków

chemicznych, siłą forsowano drzwi i okna. W wyniku brutalnej akcji pacyfikacyjnej

zatrzymano aż 454 uczestników zajść (z czego m.in. 156 internowano, a 272 zwolniono po

rozmowach ostrzegawczych). Po wykonaniu zadań na KWK „Staszic” interweniujące tam

oddziały przerzucono do pomocy w stłumieniu strajków w kopalniach ROW , gdzie już od

rana operowały znaczne siły milicyjno-wojskowe. Swoje działanie ograniczyły do czterech

kopalń na terenie Jastrzębia, gdzie żywa była jeszcze pamięć o podpisanych porozumieniach z

września 1980 r. i poczucie, że władza komunistyczna znów oszukała robotników. Pierwszy

atak skierowano na kopalnię „Jastrzębie” - dokładnie o godzinie 8.06 „siły porządkowe”, po

staranowaniu bramy czołgiem, wkroczyły na teren kopalni, by o 9.27 wycofać się po

zakończonej „sukcesem” akcji. Następna w kolejności kopalnia „Moszczenica” została

opanowana w ciągu pół godziny. Przed wtargnięciem na jej teren użyto armatki wodnej

wobec kobiet utrudniających dostęp do kopalni. Wkroczono do cechowni i wezwano

strajkujących do opuszczenia zakładu. Górnicy wyszli z kopalni bocznymi wyjściami.

O 10.40 rozpoczęto wymarsz pod KWK „Manifest Lipcowy”. Oddane strzały w stronę

strajkujących górników tej kopalni były pierwszym przypadkiem użycia broni prze siły MO w

stanie wojennym. Użycie broni palnej, jak i materiałów wybuchowych przewidywał plan

działania sił MO i WP przygotowany przez ppłk. K. Kudybkę [plan].

Przeciwko 2 tys. strajkujących górników wysłano imponujące siły liczące ok. 1700

milicjantów i żołnierzy, 30 czołgów, 15 bojowych wozów piechoty i 4 armatki wodne. Jak się

okazało rozstrzygająca była obecność kilkunastoosobowego plutonu specjalnego ZOMO

uzbrojonego m.in. w pistolety maszynowe wz.63 „Rak”. Krótko po 11.00 milicja i wojsko

zebrały się przed kopalnią przygotowane do szturmu. Wezwano górników do zaprzestania

strajku i opuszczenia kopalni, na co strajkujący odpowiedzieli hymnem narodowym. Czołg

zaczął wówczas rozbijać barykadę ustawioną przez strajkujących na bramie głównej. . Po

sforsowaniu bramy o godz. 11.45 grupy szturmowe wkroczyły na teren kopalni. Użyto

środków chemicznych i armatki wodnej. Początkowo górnicy odrzucali pojemniki z gazem

łzawiącym i petardy z powrotem, ale wkrótce teren był już tak zadymiony, że niektórzy

zaczęli się dusić. W tym czasie na teren kopalni wbiegło kilkunastu funkcjonariuszy plutonu

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: