K. Horney - Neurotyczne Osobowości Naszych Czasów.pdf - Karen Horney - anty-edyp

Przedmowa

składowych moŜe być przypisywana całości. Stąd w historii nauk tej

kategorii cenniejsze wciąŜ wydają się poglądy pierwotne, wyjściowe,

bowiem jeszcze własne i swobodne.

Niemal rok po roku wychodziły nowe ksiąŜki K. Horney; sądzę jednak, Ŝe

Neurotyczna osobowość naszych czasów zajmuje wśród nich szcze gólną

pozycję, nie tylko jako pierwsza próba ujęcia nowej koncepcji nerwic, ale

równieŜ jako ksiąŜka, w której najwyraźniej chyba znalazła wyraz rola

Autorki jako osoby poznającej. Nie ma tu jeszcze wyraźnej doktryny. Jest

ostra obserwacja, głęboka refleksja i próba interpretacji opartej raczej na

regułach psychoanalizy niŜ na jej dogmatach. Mamy tu do czynienia z

półfabrykatem, cenniejszym dla nauki niŜ podciągnięta do rygorów

zesztywniałej teorii konstrukcja zwartych myśli. Znalazło to swoje

odbicie w formie ksiąŜki mimo, Ŝe Autorka wciąŜ zapewnia czytelnika, iŜ

właśnie w następnym rozdziale poda juŜ bardziej rozwiniętą definicję

swoich podstawowych pojęć, to ów następny rozdział staje się nową

wariacją na ten sam temat, ale juŜ wzbogacony o nowe fakty i nowe

przemyślenia. ksiąŜki, nierównej poziomem, stanowiącej raczej szereg

esejów niŜ konsekwentny wykład. Współuczestniczymy w ten sposób w

próbach zrozumienia. Czytelnik, który szuka w tej ksiąŜce inspiracji

pomysłów, innego spojrzenia na sprawy podstawowe, będzie bardziej

usatysfakcjonowany jej lekturą niŜ czytelnik, który oczekuje gotowej do

wmontowania w umysł idei.

Karen Horney wymieniana jest jednym tchem z Erichem Frommem i

Harry Stack Sullivanem jako współtwórczyni neopsychoanalizy, zwanej

teŜ psychoanalizą kulturalistyczną względnie interpersonalną dla

podkreślenia odrębnego, niŜ w psychoanalizie klasycznej, ujęcia

głównych relacji człowieka i tego co jest zasadniczym przedmiotem

zainteresowania badacza. Wbrew rozpowszechnionym poglądom sądzę,

Ŝe neopsychoanaliza nie da się zaliczyć do Ŝadnego z dysydenckich

kierunków i niesłuszne jest nazywanie jej neofreudyzmem. Kierunki te

rozpoczynały własne Ŝycie opierając się na proteście przeciwko tym lub

innym tezom Freuda. Neopsychoanaliza natomiast nie była

zaprzeczeniem koncepcji Freuda, była budowaniem na jej zrębach

metodycznych, a więc w treści była czymś nowym. Zdolna więc była do

przedstawienia własnego, pozytywnego programu, nie musząc

kaŜdorazowo polemizować z ujęciami Freuda. Karen Horney postawiła

sprawę wprost. Jeśli psychoanaliza nie ma ulec stagnacji, jeśli nie ma stać

się tylko teorią, za pomocą której coraz sprawniej odnajdujemy w

rzeczywistości to, co zostało w tej teorii załoŜone, nie naleŜy

psychoanalizy utoŜsamiać z treścią teorii Freuda. Jej zdaniem

psychoanaliza jest tylko poglądem na rolę nieświadomych procesów

psychicznych i sposobów ich wyraŜania oraz specyficzną formą terapii

doprowadzającej

Neurotyczna osobowość naszych czasów naleŜy juŜ do klasyki myśli

psychologicznej. Wznawiana wielokrotnie od 1937 roku i tłumaczona na

wiele języków, jest dzisiaj tekstem zawierającym idee, z których wiele

dopiero po latach, obocznymi drogami weszło w skład współczesnej wiedzy o

człowieku, a zwłaszcza o jego zagubieniu. KsiąŜka ta jest równieŜ

dokumentem epoki. Dokumentem mentalności owych czasów, dominujących

postaw, wzorów stosunków między ludźmi, obyczaju. Karen Hornney

wprawdzie uwaŜała się za uczennicę Zygmunta Freuda, ale na problemy

pacjentów, którzy wyznawali jej tajniki swojego Ŝycia, powierzali lęki i

nadzieje patrzyła własnymi oczyma. Były to lata trzydzieste w Stanach

Zjednoczonych Ameryki Północnej. Zmory erotyczne elity wiedeńskiej i

sadomasochizm berlińskiego mieszczucha wydawały się w owym kraju i w

owych czasach odległą egzotyką. Tu umierały wartości kierunkowe. Pod

cięŜarem Wielkiego Kryzysu załamywała się wiara w sukces, jako rezultat

otwartej walki, w której wygrywa lepszy. Świat do wzięcia, do niedawna

jakoby otwarty przed kaŜdym pucybutem, objawił swe istotne oblicze

Ŝywiołu czyniącego teraźniejszość wrogą, a przyszłość niepewną.

uświadomienia

tych.

procesów. Karen Horney pisze w swej ksiąŜce, Ŝe jeśli tylko to jest

psychoanalizą, to jej koncepcja jest psychoanalityczna. Myśl tę moŜna

kontynuować pisząc, Ŝe jeśli psychoanaliza jest czymś więcej, jeśli jest

doktryną teoretyczną o określonej treści włoŜonej w nią przez Freuda, to

poglądy Horney nie są psychoanalizą.

Takie postawienie sprawy było w owych czasach niełatwe. Psychoanaliza,

czyli to, co zostało napisane pod tą etykietą i funkcjonowało w

świadomości jej zwolenników i oponentów była właśnie niczym innym,

niŜ zestawem poglądów Freuda oraz niektórych jego dysydentów. Alfred

Adler i Carl Gustaw Jung nie zgadzali się wprawdzie z całością koncepcji

Freuda, ale bytowali na jej marginesach w roli mało samodzielnej. Tereny,

na których Jung był całkowicie oryginalny i twórczy okazały się raczej

niedostępne dla wielu umysłów i wiązały się z jego zainteresowaniami

prehistorią, sztuką, magią i niezmiennikami kulturowymi. MoŜna by więc

powiedzieć, Ŝe tylko część doktryny Junga naleŜała do psychoanalizy.

Alfred Adler z kolei zaprzeczając prymatowi libido nie umiał wyzwolić

się z formuły biologizmu, podstawiając tylko inne znaki do algebry

Freuda. Trzeba przyznać, Ŝe w późniejszych swoich pracach Adler stara

się konsekwentnie oprzeć na innej niŜ biologiczna koncepcji człowieka.

Sama relacja: kompleks niŜszości dąŜenie do mocy, juŜ mu nie

wystarcza. Zaczyna szukać pozytywnego sensu ewolucji człowieka, a

więc tego, czemu Freud zdecydowanie zaprzeczał. Ujęcie to jednak nie

odegrało Ŝadnej roli w jego koncepcji i Adler pozostał w historii

psychologii jako psychoanalityk a rebours. Gdy Freud mówił, Ŝe człowiek

jest takim w Ŝyciu, jakim jest w łóŜku, Adler twierdził, Ŝe takim jest w

łóŜku, jakim jest w Ŝyciu. Gdy Freud twierdził, Ŝe człowiek moŜe mieć

poczucie niŜszości, gdyŜ opanowuje go popęd agresji, Adler twierdził, Ŝe

człowiek jest agresywny, gdyŜ ma kompleks niŜszości itp.

Karen Horney nieraz usiłowano łączyć z Adlerem, czemu ona zawsze

zdecydowanie przeciwstawiała się właśnie ze względu na ów rodzaj

odrębności. RównieŜ współtwórcy neopsychoanalizy nie mogli wiele jej

pomóc bazując raczej na jej materiale empirycznym. Erich Fromm, który

wywarł jeszcze w Niemczech wpływ na Karen Horney formując jej profil

światopoglądowy i z którym łączyła ją wieloletnia przyjaźń, był przede

wszystkim psychologiem osobowości zajmował się raczej teorią kultury.

Próbował wyjaśnić takie zjawiska, jak faszyzm, formowanie się

autorytarnych dewiacji społecznych, źródła sił pozytywnych formujących

przyszłość gatunku ludzkiego. Z kolei Harry Stack Sullivan od początku

działający w USA był silnie związany, z tym nurtem psychiatrii

amerykańskiej, który główny nacisk kładł na to, co zachodzi między

ludźmi, w czym był bliski Karen Horney, ale głównym terenem

jego badań była schizofrenia. Sam pisał niewiele, jego najwaŜniejsze

koncepcje formułowali raczej uczniowie po przedwczesnej śmierci

mistrza. Do tego grona naleŜał jeszcze Kardiner, który nie sprawdził się

jako osobowość twórcza. Jedynie Karen Horney tkwiła wprost w

klasycznym problemie psychoanalizy nerwicach. Jej teŜ musiała przypaść

główna rola w określeniu zasad neopsychoanalizy. NaleŜy dodać, Ŝe w

odróŜnieniu od swoich partnerów, Horney przez kilkanaście lat była

ortodoksyjną freudystką, czynnie uczestnicząc w pracach berlińskiego

Instytutu Psychoanalizy i jako wykładowca, i jako psychoterapeuta.

Musiała więc przezwycięŜyć najsilniejsze opory wewnętrzne formułując

zasady nowej doktryny.

Kim była osoba, która podjęła tego rodzaju zadanie? Wydaje się, Ŝe juŜ same układy

rodzinne K. Horney nie sprzyjały dewocji, w jaką popadło wiele wybitnych kobiet,

które trafiły w krąg oddziaływań Zygmunta Freuda. Urodziła się w 1885 roku, ojciec

j e j był Norwegiem, kapitanem Ŝeglugi wielkiej, matka wykształconą holenderską

wolnomyślicielską. MąŜ, za którego wyszła mając 24 lata, był niemieckim

prawnikiem. Od wczesnych lat wiele podróŜowała, miała liczne kontakty w sferach

artystycznych i nie była zamknięta w wąskim kręgu zawodowym. Po zbliŜeniu z

Frommem, a później z Sullivanem i Kardinerem nawiązała bliską współpracę ze

słynnymi juŜ wówczas etnopsychologami- amerykańskimi, Edwardem Sapir i Ruth

Benedict.

Do USA przybyła w 1932 roku, a juŜ w 1936 roku wymieniona wyŜej grupa osób

ściśle ze sobą współpracowała z pełną świadomością tworzenia nowego kierunku

naukowego. Mając 51'lat, K. Horney rozwiodła się z męŜem uwaŜając, Ŝe nie jest w

stanie pogodzić swojej działalności naukowej i zawodowej z poŜyciem małŜeńskim.

Mając 52 lata wydała Neurotyczną osobowość naszych czasów, która to ksiąŜka z

miejsca zapewniła jej pozycję i rozgłos. Umarła w 1952 roku, po załoŜeniu własnego

i po dzień dzisiejszy istniejącego instytutu. Jej podstawowe dzieła, uformowanie

własnej szkoły naukowej, całość j e j sukcesów powstało więc po 50 roku Ŝycia ł w

ciągu jej ostatnich 15 lat Ŝycia.

Niewątpliwie jeszcze berlińskie kontakty z Frommem, marksizującym

psychologiem, miały swój wpływ na zachwianie ortodoksją młodej adeptki

psychoanalizy. Wydaje się jednak, Ŝe tym, co od samego początku nie dawało jej

spokoju, nie pozwoliło jej nigdy w pełni pogodzić się z koncepcją świata Freuda był

jego stosunek do kobiet. Karen Horney, jako wojująca feministka była dosyć

nieoczekiwaną postacią w kręgu psychoanalityków, w którym rola kobiety została

raz na zawsze i wyraźnie określona przez mistrza. Jest zresztą psychologicznie

niezwykle interesujące, Ŝe Freud mimo swego biologizmu potrafił całkowicie

wyprzeć z własnej doktryny jakąkolwiek moŜliwość konstruktywnej roli

kobiety, rodzicielki przecieŜ, sprawczyni biologicznej ciągłości gatunku

ludzkiego. Jeszcze bardziej interesujące jest to, Ŝe poparło go w tym tak

wiele kobiet, uczennic i wielbicielek.

Sprawa kobieca była dla doktora Zygmunta Freuda prosta. Istnieje tylko

jedna płeć, a mają ją męŜczyźni, gdyŜ dysponują własnym penisem,

kobiety są biologicznie niepełne, gdyŜ kobiecie natura go nie dala. Są więc

o niego zazdrosne, a męŜczyźni odczuwają ciągły niepokój przed

postradaniem go. Jedyne, co moŜe uczynić kobieta w sposób

konstruktywny, to posiąść na własność męŜczyznę wraz z jego penisem,

aby w ten sposób skompensować swój defekt. To jej jedyny rzeczywisty

cel i problem. Stąd egoizm kobiety i niskość jej pragnień. Rzeczywisty

dramat na skalę historyczną rozgrywa się między MęŜczyzną i Kulturą

między potęŜnymi namiętnościami i równie potęŜnym ich pogromcą.

Dramat ten uprzedmiotawia mit strasznego Praojca, który biorąc dla siebie

wszystkie kobiety, stawiał przed synami alternatywę ojcobójstwo lub

asceza. Kobietom, pozostającym na dalszym planie, zostaje jedynie zawiść,

kompleksy i histeria, a więc lęk przed utratą miłości, dzięki której mogą

uzyskać człowieczeństwo, to które męŜczyzna uzyskuje przez sam fakt

urodzenia się męŜczyzną. Kobiety w swej zachłanności wytwarzają u

synów kompleks Edypa kompensując przez to swoją małowartościowość i

niezdolność do naruszenia tabu kazirodztwa. JuŜ w okresie berlińskim w

wielu artykułach, uzupełnionych następnie i wydanych w postaci osobnej

ksiąŜki pt. Psychologia kobiety Karen Horney ostro i namiętnie

przeciwstawia się freudowskiej koncepcji kobiety traktując ją bardzo

powaŜnie. Sięga do argumentów z dziedziny socjologii, antropologii

kulturowej, psychologii rozwojowej, mówi o roli matki, wykazuje, Ŝe juŜ

małe dzieci w zaleŜności od płci wykazują odrębne wzory zachowania, co

dowodziłoby istnienia dwóch róŜnych płci takŜe pod względem

psychologicznym; stara się nawet wykazać, Ŝe kobieta nie tylko nie

zazdrości męŜczyźnie penisa, ale na odwrót to właśnie męŜczyzna czuje

kompleks niŜszości wobec kobiety, zdolnej do wytwarzania Ŝycia.

Wydaje się, Ŝe niezaleŜnie od późniejszych przemyśleń właśnie na tle

kwestii kobiecej doszło do pierwszego rozdźwięku między koncepcją

Zygmunta Freuda a poglądami Karen Horney.

Poglądy Ericha Fromma, odkrycia etnopsychologiczne i własne

doświadczenia amerykańskie dostarczyły K. Horney materiału do rewizji

juŜ całości koncepcji Freuda, rewizji, której skutkiem było stworzenie

własnej, odrębnej koncepcji.

Trzeba stwierdzić, Ŝe front problemów, którymi musiała zająć się był

niemały. Freud stworzył nie tylko koncepcję osobowości i nerwic, nie

tylko teorię kultury, ale i całą filozofię człowieka. Był niezwykle

konsekwentny i radykalny, gdy chodzi o zakres ujmowanych

problemów, a posuwał się szybko naprzód. W latach trzydziestych

właściwie juŜ całą naukę traktował jako element na swój sposób pojętej

kultury, a więc jako mitologię będącą kontynuacją mitów i tabu

prymitywnego człowieka. Był nawet skłonny swój podział całości

wiedzy na przyrodniczą i psychologiczną zredukować jedynie do

psychologii, w niej właśnie widząc wyjaśnienie tego wszystkiego, co się

dzieje zarówno w człowieku jak i na zewnątrz niego.

Karen Horney początkowo nie próbowała sformułować alternatywnej doktryny.

Ograniczyła wyraźnie zakres swych zainteresowań cofając się do klasycznych

problemów psychoanalizy, a więc do mechanizmów deformacji nerwicowej.

Musiała przy tym jednak odnieść się do tej koncepcji człowieka, która stanowiła

paradygmat psychoanalizy. Musiała ją zrewidować gruntownie, co nie było łatwe,

jeśli zwaŜy się, Ŝe i jej własny sposób widzenia człowieka ukształtował się w kręgu

psychoanalizy. Jak znaczny musiał być zwrot w jej koncepcji człowieka

uzmysłowić sobie moŜna dopiero wówczas, gdy przedstawi się w sposób ostry to,

czym jest człowiek w świetle freudyzmu i czym są jego główne problemy.

Podstawową sprawą dla psychoanalizy klasycznej jest konfrontacja między kulturą

i biologiczną naturą człowieka. Konflikt ten przesłonił Freudowi i jego

kontynuatorom problemy stosunków między ludźmi. Obraz jak ze Starego

Testamentu człowiek i Jahwe. Tylko relacja między nimi jest waŜna i brzemienna

w skutki. Człowiek z natury jest ułomny i zły, gdyŜ nie ma własnych zasad, ma

tylko dąŜenia, popędy. Jest w zasadzie zwierzęciem, działającym wyłącznie po to,

aby zaspokoić swe najbardziej podstawowe potrzeby. Aby człowiek Ŝył zgodnie z

Prawem trzeba więc go nieustannie przywoływać do porządku i nieustannie

korygować. Jego stwórca i władca jest dla niego nieprzenikniony w swych celach,

a przymierze z nim, to rezygnacja z siebie i interioryzacja jego praw,

wmontowanie w swoją osobowość narzędzia kary i miary grzechu. Człowiek na

domiar złego ma wolną wolę. Zanim spotka go kara, moŜe w zasadzie zaspokoić

swoje popędy tak, jak to uzna za stosowne. Nie ufa więc samemu sobie, boi się

samego siebie, własnych impulsów, gdyŜ wie, Ŝe są one z natury grzeszne i tylko

pokora, pogodzenie się z koniecznością złoŜenia w ofierze tego, co ma

najcenniejsze, tego, co wyszło z niego, moŜe mu zapewnić spokój.

Przy takim modelu człowieka fakt, Ŝe społeczeństwo jest takie lub inne, nie moŜe

mieć dla jednostki, większego znaczenia i w ogóle nie jest sprawą istotną.

Kapitalizm, feudalizm, ustrój niewolniczy, cywilizacja techniczna, prymitywny byt

plemienny, to rezultaty zmagań utajonych

popędów jednostki z mocą tego, co nakazuje i którego słowo musi być

przyjęte jako konieczność. Trzeba przyznać, Ŝe psychoanalitycy

konsekwentnie nie wykazali większych powściągliwości w próbach

wyjaśnień historycznych, tłumacząc na przykład kapitalizm fiksacją

narcystyczną, a morskie zainteresowania Brytyjczyków kompleksem

narządów płciowych kobiety, itp.

Gdy jest źle, gdy ludzie cierpią, oskarŜanie społeczeństwa,, układów

społecznych, przypisywanie im ujemnej lub oczekiwanie po nich

pozytywnej roli jest w świetle psychoanalizy nieporozumieniem. Los

człowieka rozstrzyga się wewnątrz niego i Ŝadne układy społeczne nie

mogą mieć na to istotnego wpływu. Są tylko tłem, przypadkową

scenografią dramatu Ŝycia, który jest ten sam w murach Elsynoru i w

gabinecie współczesnego menaŜera.

Zygmunt Freud nie był zresztą autorem takiej ahumanistycznej koncepcji

człowieka, zdeterminowanej całkowicie siłami biologicznymi. Wypełniony

brutalnymi atawizmami małpolud pojawił się w mózgach myślicieli, jako

konsekwencja upowszechnienia się teorii ewolucji w czasach, gdy

naturalnym było przeciwstawianie sobie dwóch światów poŜytecznej,

sztucznie wyprodukowanej kultury i dzikiego, jakoby pozbawionego

wszelkich reguł świata zwierząt.

ZłoŜone są drogi postępu w nauce, zwłaszcza wobec nierównomierności

rozwoju róŜnych jej działów. Prostoduszny dzikusek wytwór myślicieli

Oświecenia, nie miał Ŝadnych szans wobec sukcesów biologii

ewolucjonistycznej, a zrozumienie idei Markea i Engelsa o decydującej roli

stosunków społecznych w formowaniu się jednostki ludzkiej będącej ich

wytworem i twórcą w procesie pracy, było nie tylko niewygodne, ale i

intelektualnie niełatwe. Marksizm swego czasu mocno wyprzedził nauki

szczegółowe, zwłaszcza te, które dotyczą istoty człowieka. Zajmował

stanowisko, które niewiele umysłów zdolnych było zrozumieć. W toku

ostrej walki między stanowiskiem biologicznym utoŜsamianym z

materializmem i stanowiskiem metaficznym stanowisko trzecie z

trudnością mogło uchować samodzielność.

W myśli europejskiej końca dziewiętnastego wieku najsilniejsze podstawy

w istniejących stosunkach społecznych miał indywidualizm, główny nurt

mieszczańskiej myśli o człowieku. Indywidualizm musiał być

biologizmem, gdyŜ tylko biologizm mógł nadać rangę prawa bezprawiu,

interpretując wszelkie zachowania pro społeczne po prostu jako

degenerację gatunku. To Nietzsche pisał „śądać od siły, by nie objawiała

się jako siła, aby nie była chęcią przemoŜenia, chęcią obalenia, chęcią

owładnięcia, pragnieniem wrogów, oporów i triumfów, jest równieŜ

niedorzeczne, jak Ŝądać od słabości, by objawiała się jako siła..." Wartości

społeczne, jego zdaniem, są tylko ratunkiem dla słabych, którzy i tak

muszą

ulec w walce o byt. „Pragnie się wolności póki się nie ma mocy. Gdy się ją posiadło,

pragnie się sprawiedliwości". Schopienhauer równieŜ starał się wykazać, Ŝe

świadomość jest wtórna w stosunku do organizmu jako „bezpośredniego przejawu

woli".

To był ten sam nurt myśli o człowieku, który znajdujemy u Freuda,

antyhumanistyczny, antyspołeczny, na tyle przeraŜający, Ŝe wielu wybitnych

badaczy, którzy zdolni byli dojrzeć to, co twórcze i odkrywcze w ideach freudyzmu,

po prostu wypierało ze świadomości koncepcję człowieka, na której opierała się

psychoanaliza.

Wiara w bezsens szamotania się indywiduum, które i tak musi zniszczyć kulturę lub

siebie, wydawała się znajdować potwierdzenie w rzeziach wojny światowej i

okrucieństwie hitleryzmu, którego sam Freud był ofiarą, zamknięty w wiedeńskim

getcie, po ucieczce umierający na wygnaniu. Freud był przeraŜony tak dokładnym

potwierdzeniem własnego pesymizmu i nigdy nie pogodził się z nim, co było jego

osobistym dramatem. Ale juŜ C.G. Jung nie ukrywał sympatii do faszyzmu. I to było

konsekwentne.

Indywidualistyczna koncepcja człowieka oparta na biologistycznych przesłankach 1 , z

natury rzeczy pesymistyczna, gdyŜ kaŜdy z j e j wyznawców musiał zdawać sobie

sprawę z nieuchronności rozwoju kultury, była więc paradygmatem myślenia o

człowieku psychoanalizy klasycznej i tej filozofii, która na j e j twórcę wywarła

największy wpływ. Przeciwstawić mu się konstruktywnie, wysuwając własną

propozycję, moŜna było tylko z pozycji kompleksowej koncepcji teoretycznej jaką

jest marksizm.

Odrzucenie koncepcji Freuda wyłącznie na podstawie własnych nastawień

społecznych, doświadczeń klinicznych, a więc wyłącznie na empirii wymagało

bardzo wysokiego poziomu refleksji, niezaleŜności myślenia i pro społecznej

koncepcji świata.

Odrzucenie nie oznacza przezwycięŜenia. Ujawnia to przewijająca się przez wiele

rozdziałów ksiąŜki K. Horney fiksacja na problemach wrogości, która w

nierozerwalnym splocie z lękiem stanowi trwałe tło poczynań ludzkich. Karen

Horney nie oskarŜa tak jednostronnie człowieka.-

1 „biologistyczne" w dziewi ę tnastowiecznym, pochodz ą cym z pocz ą tków

teorii ewolucji sensie tego słowa. Po badaniach zoopsychologów i

zoosocjologów — Tinbergena, Lorenza wiemy ju Ŝ , Ŝ e ś wiat zwierz ą t to

nie jest wył ą cznie bezwzgl ę dna walka o byt indywidualny i gatunkowy.

W ś wiecie tym rz ą dz ą zło Ŝ one reguły społecznego współ Ŝ ycia, a system

rytuałów, tabu i ról społecznych jest, by ć mo Ŝ e, ś ci ś lej przestrzegany ni Ŝ

w społecze ń stwie ludzkim. Nawet zało Ŝ enie o bezrefleksyjno ś ci i

wrodzono ś ci tych reguł nie Jest ju Ŝ dzisiaj takie pewne. Oczywi ś cie

Freud nie mógł zna ć tych bada ń , a antropomorfizuj ą ce bajeczki Jules

Fabre i Metterlincka nie mogły by ć traktowane przeze ń powa Ŝ nie

Senatori boni viri, sed senatus mala bestia. Złe zwierzę pozostało, tyle, Ŝe

stało się istotą kolektywną z szansą na obłaskawienie. Nie sposób nie

docenić faktu, jak trudną drogę trzeba było przejść, aby zajmując się przez

lata klasyczną psychoanalizą, napisać dzieło będące nie demaskacją

człowieka, jak sądził Freud o swoim dziele i co uwaŜał za główną zasługę,

ale będące w swej treści demaskacją społeczeństwa, deprawującej

człowieka kultury i to określonej kultury, a nie kultury w ogóle.

Karen Horney zakłada, Ŝe jeśli mamy nerwicę, to oznacza to, Ŝe kultura, w

której Ŝyjemy ma defekty, gdyŜ nie nasze dąŜenia są złe, ale złe jest to, Ŝe

te dąŜenia nabierają cech złych wskutek istnienia określonych układów.

.Takich układów, w których człowiek jako jednostka czuje się zagroŜony

niemal kaŜdą interakcją i w zaciskającej się pętli narastających zagroŜeń

przestaje być zdolny do czegokolwiek poza obroną. Bogactwo jego Ŝycia

staje się fikcją. Kocha, aby czuć się bezpiecznym, ' dąŜy do sukcesów, aby

się nie bać, walczy o władzę, aby czuć się pewniejszy. Czyniąc to z lęku,

boi się jeszcze bardziej, aby rzeczywiste przesłanki jego dąŜeń nie zostały

ujawnione. Wypiera je nawet z własnej świadomości ukrywając przed

samym sobą. W ten sposób wmontowuje sobie na stałe własny generator

lęku produkujący lęk podstawowy. Czyni on człowieka kaleką

psychicznym deformując jego osobowość tak dalece, Ŝe przestaje być

zdolny do działań niestereotypowych, dostosowanych do okoliczności.

Cele, które realizuje, stają się celami nerwicowymi, nie mogącymi

prowadzić do sukcesu, gdyŜ są nieosiągalne w swej krańcowości, a poza

tym w realnym Ŝyciu z reguły sprzeczne. Wynikające stąd trudności

skłaniają do nowych działań obronnych i tak zaciska się spirala nerwicy.

Egoizm otoczenia, twarde reguły konkurencji utrwalają ten proces

podobnie jak go zapoczątkowały.

Niewiele jest ksiąŜek zawierających tak treściwą, mimo Ŝe nie opartą na

naukowo zorganizowanym programie badawczym, krytykę podstawowych

instytucji amerykańskiego stylu Ŝycia. Pod tym względem szczególnie

interesujący jest ostatni rozdział Neurotycznej osobowości naszych

czasów. Jest to rozdział krótki. Autorka wyraźnie oświadcza, Ŝe brak jej

kompetencji socjologa. Poszczególne myśli tego rozdziału nie są

oryginalne, gdyŜ wielu innych badaczy podejmowało juŜ przedstawione

tam problemy, jak chociaŜby deprawującą człowieka konkurencję i

czyniący go zaleŜnym infantylizm, stanowiące podstawowe zasady

kierunkowe uczestnika amerykańskiej kultury.

Zwracając tak duŜo uwagi na społeczne źródła dolegliwości ludzkich

zakładając, Ŝe to nie złe impulsy właściwe człowiekowi kaŜą mu się ich

bać, ale Ŝe impulsy wyparte z obawy przed zagroŜeniem społecznym

rodzą lęk, Karen Horney w swej koncepcji człowieka zaprzeczyła więc

następnemu paradygmatowi freudyzmu. Dziwne, Ŝe tak niewielu to

dostrzega, być moŜe sugerując się wspólnym szyldem „psychoanaliza". Jak

wspomniałem poprzednio, Karen Horney wyraźnie odróŜniła przedmiot

zainteresowań psychoanalizy i j e j treść. Z psychoanalizą klasyczną,

freudyzmem łączy ją tylko przedmiot zainteresowań oraz w części metoda.

Gdy chodzi o treść, był to całkowicie odrębny kierunek właśnie dlatego, Ŝe w

myśl jej załoŜeń człowiek jest taki, jakie są stosunki społeczne, jacy są ludzie

wśród których Ŝyje.

Odkryciem Karen Horney było poza tym, iŜ istotą zainteresowań

psychoanalityka nie są formy, zgodnie z którymi człowiek uczestniczący w

danej kulturze realizuje swój styl Ŝycia. W zasadzie współzawodnictwo,

miłość, władza, posiadanie, dawanie nie musi odbywać się w sposób

patogenny wobec osobowości. Same formy kultury nie są złe ani dobre. Zły

jest sposób realizacji związanych z nimi dąŜeń i ich cel. Złe jest to, w imię

czego dąŜenia te są realizowane. Istotna jest więc nie forma kultury, ale jej

wartości naczelne, jej ideologia.

Uczestniczenie w kulturze w postaci współzawodnictwa, miłości, posiadania,

dawania, władzy, pomocy i rezygnacji oraz wszelkich innych wynikających z

niej form współdziałania z innymi ludźmi moŜe i powinno być źródłem

radości, satysfakcji z własnego istnienia i z bliskości innych ludzi. Tu jest

zawarta implicite myśl warta uwagi. Jeśli człowiek chce się przypodobać

drugiemu człowiekowi, jeśli chce być lepszy od drugiego człowieka lub mu

ulegać, jeśli chce zdobyć sławę, jest ambitny, lub odwrotnie chciałby roztopić

się w masie ludzkiej to wszystko moŜe mieć wpływ pozytywny na

osobowość. Ulepszenie kultury, gdyby je podjąć, polegałoby nie na tym, Ŝe

koniecznie musimy wytwarzać jednego rodzaju dąŜenia a tępić inne.

Ulepszenie kultury polegałoby na tym, aby dąŜenia człowieka mogły być

realizowane przez niego w myśl uświadamianych sobie przez niego załoŜeń.

Defekt kultury polega na tym, Ŝe zmusza do fałszu, Ŝe w jej ramach człowiek

realizuje róŜne społeczne zachowania wyłącznie w celach egocentrycznych

niezaleŜnie od ich zewnętrznej formy, Ŝe musi myśleć tylko o sobie, o swoim

bezpieczeństwie, a w dalszej konsekwencji o swoim lęku, Ŝe w ogóle musi

bać się innych ludzi i ta obawa staje się rzeczywistą osią jego działań.

Społeczeństwo jest winne temu, Ŝe człowiek musi się bać i ze strachu kochać,

współzawodniczyć lub być ambitnym.

Karen Horney nie formułuje tego tak ostro. W ogóle nie stawia sprawy

zmiany społeczeństwa, odrzucenia kultury. Jest tylko psychoterapeutą, który

chce pomóc ludziom zgłaszającym się ze swoimi nieporadnościami. Chcąc im

pomóc snuje refleksje, pyta dlaczego u jej pacjentów miłość musi być nigdy

niezaspokojonym pragnieniem i źródłem cierpień zarówno dla kochającego

jak i kochanego, dlaczego współdziałanie musi przeradzać-

K. Horney - Neurotyczne Osobowości Naszych Czasów.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: