Postawy wobec norm społecznych
1. Postawy wobec prawa
1.1.Elementy składowe postaw wobec prawa
W ujęciu strukturalnym, postawy wobec prawa stanowią połączenie trzech elementów: wiedzy (element poznawczy), ocen (element emocjonalno-oceniający, afektywny) i gotowości, czyli dyspozycji do określonego zachowania się wobec przedmiotu postawy (element behawioralny). W skład elementu wiedzy, czyli komponentu poznawczego, wchodzą przekonania i wiedza o przedmiocie sprawy. Biorąc pod uwagę prawo jako przedmiot sprawy, w uproszczeniu można powiedzieć, że jest to pewien zbiór informacji o tym, jakie wzory postępowania są pożądane z punktu widzenia obowiązującego prawa, postępowania zabezpieczonego przymusem państwowym. Postawy wobec prawa — biorąc pod uwagę ten czynnik — znajdują się w sieci wzajemnych powiązań z postawami wobec prawodawcy, systemu politycznego oraz wymiaru sprawiedliwości.
W samym pojęciu „znajomość prawa" mogą występować rozmaite treści. Nasza wiedza o obowiązującym prawie może być różna. Stąd można mówić o różnym stopniu rozbudowania tego komponentu postawy wobec prawa.
Wiedza ta może być większa lub mniejsza, prawdziwa lub fałszywa, może to być wiedza o prawie jako pewnej całości lub wiedza fragmentaryczna, czyli o poszczególnych normach lub instytucjach prawnych (zbiorach norm). Ta ostatnia sytuacja jest wynikiem tzw. „rolowej" zmienności prawa, czyli uzależniona jest od roli społecznej, jaką pełnimy w życiu codziennym. Ponadto informacje o normach prawnych mogą pochodzić z aktów normatywnych (testy prawne), ale mogą też być rezultatem znajomości praktyki stosowania prawa (stosowania prawa typu sądowego lub kierowniczego), decyzji administracyjnych, mogą także dotyczyć pewnych celów prawa, a więc wartości, na straży których stoi porządek prawny państwa.
Jeśli wiedza o przedmiocie postawy jest dostatecznie rozległa, to składa się ona z pewnej liczby sądów o nim. Między tymi sądami zachodzą różne rodzaje relacji, szczególnie relacji logicznych, które możemy określić mianem „spójności logicznej". Sprzeczna wewnętrznie będzie postawa, w której jednostka będąca jej podmiotem wyrażałaby dwa przeciwstawne sądy: przekonanie, że prawo jest rygorystyczne i jednocześnie przekonanie o tolerancyjności prawa bądź przekonanie, że prawo jest sprawiedliwe i zarazem niesprawiedliwe (prawo jest rygorystyczne, jeżeli prawodawca z wielu sankcji surowych wybiera najsurowsze i — odwrotnie — tolerancyjne, jeżeli prawodawca z wielu możliwych sankcji łagodnych wybiera najłagodniejsze lub rezygnuje z użycia sankcji prawnej odsyłając do pozaprawnych systemów normatywnych).
Element oceny przedmiotu postawy (w tym przypadku prawa), czyli komponent emocjonalno-oceniający, zwany także afektywnym, ma znaczenie doniosłe dla istnienia postawy. Jest wręcz czynnikiem konstytuującym postawę. Stanowisko to nawiązuje do dość ugruntowanej w psychologii społecznej koncepcji, która mówi, że mamy do czynienia z jakąś postawą wobec pewnego przedmiotu czy sytuacji wówczas, kiedy mają one dla nas jakieś subiektywne, uświadomione, dodatnie lub ujemne znaczenie, czyli „walencje".
Element afektywny w postawie, w tym także w postawie wobec prawa, może mieć charakter bardziej chłodnych zintelektualizowanych ocen, które są werbalizowane za pomocą takich określeń, jak „dobry", „zły", „słuszny", „niesłuszny", „sprawiedliwy", „niesprawiedliwy".
W sytuacji, gdy tym ocenom towarzyszą dyspozycje do określonych zachowań, czyli element behawioralny, to znajduje to swój wyraz w użyciu takich określeń, jak „należy", „chcę", „powinienem". W pierwszym przypadku mają one charakter aprobaty lub dezaprobaty przedmiotu wobec postawy, a więc pewnej reakcji o charakter/o wewnętrznym. Natomiast w przypadku nałożenia siy werbalizowanego komponentu afektywnego na behawioralny, mamy do czynienia z pewnym programem zachowania się zewnętrznego, w wyniku którego zmianie ulega zewnętrzna relacja między podmiotem a przedmiotem postawy bądź też zmianie może ulec sam przedmiot postawy.
Ogólnie oceny norm prawnych podzielić możemy ze względu na ich bazę i ze względu na ich podłoże. Ten pierwszy dokonywany jest przez pryzmat stosunku ocen do treści norm. Można więc mówić o ocenach merytorycznych, które są związane z treścią normy, i o ocenach formalnych opartych na czynnikach innych niż treściowe (na przykład na uznaniu normy ze względu na jej przynależność do systemu prawa).
Podział ocen ze względu na ich podłoże dokonywany jest z uwagi na stosunek ocen do celów normy. Z tych względów możemy wyróżnić oceny instrumentalne, oparte na aprobacie normy z punktu widzenia realizowanych przez nią celów, i na oceny nieistrumentalne, oparte na uznaniu normy, za dobrą lub nie, sprawiedliwą lub nie, z punktu widzenia jakiś kryteriów absolutnych.
Są inne podziały ocen — przede wszystkim na dodatnie i ujemne, refleksyjne i nierefleksyjne. W tym ostatnim przypadku istotne znaczenie dla tego rodzaju ocen ma rozległość posiadanej wiedzy o prawie pozytywnym. Im jest ona większa, tym bardziej refleksyjny charakter będzie miała owa ocena.
Ostatni czynnik behawioralny można określić jako względnie trwałą dyspozycję jednostki do określonego zachowania się względem przedmiotu postawy (prawa). Element ten kształtuje postawę w rzeczywistą postać działań zgodnych lub niezgodnych z prawem. Mówiąc o dyspozycjach do określonego zachowania się wobec przedmiotu postawy, należy mieć na uwadze to, że w psychice ludzkiej istnieje mniej lub bardziej skrystalizowany program działania wobec przedmiotu postawy. Program ten może być postrzegany przez podmiot jako pragnienie, zamiar, dążenie czy poczucie powinności zachowania się w określony sposób. Niekiedy przybiera on postać subiektywnie uświadomionego czy odczuwalnego przymusu wewnętrznego.
Ze względu na treść reakcje behawiorystyczne możemy podzielić na reakcje werbalne i niewerbalne. Typową formą reakcji werbalnych są opinie. Opinię można określić jako względnie stałą i świadomą odpowiedź słowną na postawione pytanie dotyczące określonego przedmiotu czy sytuacji. Opinii nie należy utożsamiać z przekonaniem, ponieważ nie zawsze wyraża ona przekonanie. Może wyrażać również przypuszczenie, wątpienie, przewidywanie zdarzeń. Opinia odzwierciedla nie tylko poznawczą stronę postawy, ale też jej stronę afektywną (uczucia, życzenia, pragnienia, dążenia).
Poza opinią, zasadniczym elementem komponentu behawioralnego jest działanie. Działanie jest to aktywność zorganizowana i ukierunkowana na cel. Takie czynności, jak nawiązywanie kontaktu, pomoc przy ujęciu sprawcy, kradzież, mogą być przejawem określonych postaw. Wiele postaw wobec osób, grup społecznych, norm czy instytucji prawnych będzie w swoim komponencie behawioral-nym zawierać określone działania czy praktyki.
Wszystkie trzy składniki postawy — to jest poznawczy, afek-tywny i behawioralny — są ze sobą powiązane i uzupełniają się wzajemnie.
Element poznawczy zakreśla pole działania postawy, a więc odpowiada na pytanie, c/y dotyczy ona prawa jako pewnej całości, jego poszczególnych instytucji, czy też konkretnej normy prawnej.
Element afektywny prezentuje ocenę tak zakreślonego przedmiotu postawy oraz określa kierunek emocjonalnego nań reagowania poprzez emocje pozytywne i negatywne, a także stopień natężenia uczuć, od skrajnie pozytywnych, poprzez obojętne, do skrajnie negatywnych. Element poznawczy determinuje w pewnym stopniu element afektywny, ponieważ nasze oceny i emocje są w swej treści uzależnione od tego, jak rozległą wiedzę posiadamy w przedmiocie postawy (prawo) oraz w jakim stopniu wiedza ta jest prawdziwa.
Element behawioralny spina klamrą dwa pozostałe elementy. Dzieje się tak dlatego, że na podstawie naszej wiedzy, ocen i uczuć krystalizuje się pewien program działania wobec naszej postawy, a więc mamy do czynienia z procesem decyzyjnym, który w ostateczności doprowadzi do realnego zachowania, czyli do realizacji decyzji.
2.2. Charakterystyka poszczególnych postaw wobec prawa
2.2.1. Postawa zasadnicza a postawa celowościowa
Biorąc pod uwagę istnienie ocen formalnych i materialnych można dokonać wyróżnienia następujących postaw wobec prawa:
- postawa o motywacji zasadniczej, zawierająca oceny formalne norm prawnych. Wzór postępowania zawarty w normie jest akceptowany ze względu na to, że norma ta należy do systemu obowiązującego prawa. Można mówić w tym przypadku o instrumentalnej wartości prawa (oceny wewnętrzne) lub na przykład o poparciu jej przez określony autorytet (oceny zewnętrzne);
- postawa o motywacji zasadniczej, gdzie norma prawna jest aprobowana z uwagi na to, że jest oceniana jako słuszna czy sprawiedliwa. W tym przypadku występuje ocena materialna;
- postawa o motywacji celowościowej, w której norma jest oceniana z uwagi na jej skuteczność w realizacji założonych celów. Mogą ją uzasadniać oceny wewnętrzne lub zewnętrzne. Mają one charakter materialny;
- postawa o motywacji celowościowej, gdzie aprobata normy następuje z uwagi na to, że postępowanie zgodne z prawem prowadzi do realizacji założonych celów, i odwrotnie — dezaprobata dla normy następuje z uwagi na to, że tylko łamiąc normę można realizować założone cele. Oceny mają charakter formalny.
Na przykładzie tej klasyfikacji łatwo zauważyć, że oceny formalne (oparte na czynnikach pozatreściowych) oraz oceny materialne (oparte na czynnikach treściowych) są charakterystyczne dla postaw o motywacji zasadniczej. Natomiast w postawach o motywacji celowościowej w zasadzie występują tylko oceny materialne, chociaż mogą wystąpić również oceny formalne, w przypadku gdy przestrzeganie prawa sprzyja osiągnięciu zamierzonych celów.
Inaczej mówiąc — postawa zasadnicza sprowadza się do tego, że adresat chce przestrzegać prawa, gdyż uważa je za godne akceptacji i zasługujące na realizację. Postawa ta charakteryzuje się posłuchem dla norm wynikającym nie tyle z pozytywnej oceny ich treści, ale głównie z samej idei porządku społecznego, będącego rezultatem obowiązywania norm prawnych. Może ona także być wynikiem poszanowania autorytetu organu państwowego, ustanawiającego lub chroniącego normę prawną. Postawę tę możemy streścić następująco: skoro norma prawna została ustanowiona, zatem posiada należyte uzasadnienie aksjologiczne, tetyczne i teleołogiczne i należy się jej posłuch niezależnie od tego, czy jest ona dla nas wygodna czy też nie.
Ten rodzaj postawy możemy wyznaczać także wówczas, gdy jej przedmiotem — a więc układem odniesienia — są normy moralne, obyczajowe, wewnątrzorganizacyjne czy religijne.
Postawa celowościowa sprowadza się do tego, że adresat normy prawnej chce jej przestrzegać nie dlatego, że uważa ją za słuszną czy sprawiedliwą, ale dlatego, że chce uniknąć zagrożenia, jakie przewidziane jest za jej naruszenie (sankcji) lub też w przestrzeganiu normy prawnej upatruje pewnego rodzaju korzyści.
Norma prawna jest tutaj traktowana nie jako cel sam w sobie, lecz jako ewentualny środek prowadzący do celu. Przeciwnie, jeżeli dana osoba uzna, że dążenie swe może realizować łamiąc normę prawną, gotowa jest to uczynić. Ustanowienie i obowiązywanie normy prawnej nie budzi u takiego podmiotu prawa respektu samo przez się i posłuch dla norm prawnych nie jest automatycznym przedmiotem moralnej aprobaty.
Postawa celowościowa jest więc objawem swoistej racjonalności. Decyzje o sposobie zachowania się nie są tu determinowane tylko przez jeden czynnik — normę prawną, jak to ma miejsce w przypadku postawy zasadniczej, lecz stanowią wynik kalkulacji, polegającej na wyważeniu różnych argumentów i wybraniu takiego sposobu zachowania, który wydaje się zapewnia osiągnięcie celu najmniejszym kosztem i przy najmniejszym ryzyku.
Dyrektywa pożądanego zachowania się, zawarta w normie prawnej, jest jednym z owych argumentów. O ile postawa zasadnicza prowadzi zawsze — w razie konfliktu pomiędzy normą prawną a celem, do którego dążymy — do odrzucenia celu i poszanowania normy, to postawa celowościowa może się wiązać z odrzuceniem normy na rzecz realizacji celu.
W literaturze przedmiotu, dość zgodnie, wyróżnia się trzy rodzaje motywacji sterujących wyborem postępowania w przypadku postawy celowościowej:
- motywację opartą na strachu przed sankcją lub na chęci uzyskania nagrody;
- motywację opartą na przeprowadzonym bilansie przewidywanych następstw w przypadku spełnienia lub niespełnienia normy prawnej;
- motywację opartą na dążeniu — na podstawie wiedzy, którą posiada adresat normy prawnej — do wyboru postępowania najbardziej korzystnego z punktu widzenia obranego celu.Można więc powiedzieć, że adresat normy prawnej czyni kalkulację zysków i strat i na jej podstawie dokonuje wyboru zachowania ze względu na to, co mu się najbardziej opłaca.
Podział postaw na zasadnicze i celowościowe uwidacznia pewne podstawowe cechy stosunku jednostki do świata, w którym żyje. Postawę zasadniczą charakteryzuje odwoływanie się do jakiejś zasady ogólnej w nowej sytuacji, w której należy zająć jakieś stanowisko wobec nowych okoliczności, konfliktów, zmiany ról itp. Istotne jest to, że jednostka mająca skłonności do zajmowania postawy tego rod/iiju, w sytuacji niespodziewanej będzie szukać wśród dostępnych jej zasad zasady ogólnej, która mogłaby mieć zastosowanie do tej szczególnej sytuacji. Jednostka o orientacji celowościowej w trudnej, nowej sytuacji, często niespodziewanej, będzie raczej rozważać, w oparciu o dostępną jej wiedzę, jakie skutki wynikną z tego lub innego wariantu działania. Im zasób wiedzy będzie szerszy, tym trafniejsze będą przewidywania.
2.2.2. Legalizm
Jeśli przedmiotem postawy uczynimy obowiązujący porządek prawny, to odpowiednikiem postawy zasadniczej będzie legalizm, a postawy celowościowej — konformizm i oportunizm. Pod pojęciem legalizmu rozumie się zazwyczaj taką postawę społeczną, która wyraża się w akceptacji wzorów postępowania zawartych w normach prawnych z uwagi na charakter tych norm, czyli z powodu pozytywnej oceny aksjologii norm prawnych; z uwagi na to, że zostały one ustanowione przez kompetentny, uprawniony do ich ustanowienia organ państwowy, z zachowaniem wymaganej procedury oraz z uwagi na to, że normy te realizują należycie dobrane cele, dla których zostały ustanowione.
Podstawowym założeniem postawy legalistycznej jest generalna akceptacja wszelkich wzorów postępowania zawartych w normach prawnych. Legalizm jest więc odpowiednikiem postawy zasadniczej (bezinteresownej). Wiąże się ona z uznaniem obowiązywania prawa bez względu na istniejący w nim element przymusu państwowego.
Legalizm jest postawą o dużej doniosłości dla skuteczności prawa. Aby uzyskać od jednostki zachowania zgodne z prawem, nie trzeba przy tej postawie uruchamiać żadnych dodatkowych procesów motywacyjnych. Wystarcza sam respekt dla prawa jako wartości samej w sobie. Z postawy tej wynika, czy też rodzi ona imperatyw, iż „prawa należy słuchać, a racją tego jest sam fakt, że jest ono prawem obowiązującym" (K. Opałek). Postawa ta ma w zasadzie charakter formalny — opierając się na ocenach formalnych, które nie dotyczą treści normy prawnej. Jest ona postawą gotowości posłuchu wobec norm prawnych należących do systemu prawa obowiązującego, niezależnie od tego, czy dana norma ze względu na swoją treść budzi aprobatę adresata czy też nie.
Niekiedy jednak postawa legalistyczna będzie miała charakter materialny, co oznacza, że oparta będzie na ocenach materialnych odnoszących się do treści normy. Z taką sytuacją mamy do czynienia wówczas, gdy adresat zdecydowany jest udzielić posłuchu normie prawnej z uwagi na to, że uważa ją za słuszną czy sprawiedliwą. Jest to równoznaczne z aprobatą normy ze względu na jej treść. Taka sytuacja, w której obok ocen formalnych występują także materialne oceny norm prawnych, jest sytuacją optymalną, do której dąży każdy prawodawca. W takim przypadku moralna aprobata dla normy prawnej niejako wzmacnia siłę legalizmu jednostki.
Z drugiej jednak strony można powiedzieć, że postawa legalizmu jest moralnie obojętna, a to dlatego, że moralna aprobata lub dezaprobata jest tu zależna od tego, jaka jest moralna ocena norm prawnych, do przestrzegania których postawa ta skłania. Nawet przy dezaprobacie dla normy prawnej, z uwagi na pewne zasady ogólne, którymi w swoim postępowaniu kieruje się jednostka, norma ta będzie przestrzegana. Postawę legalizmu wyraża zasada dum lex, sed lex, mówiąca o konieczności bezwzględnego podporządkowania się przepisom prawnym.
Postawa legalistyczna nie wyklucza jednak możliwości krytycznej oceny tej normy przez adresata, z uwagi na jej nieskuteczność, sprzeczność z innymi normami; nie wyklucza też możliwości podjęcia pewnych dozwolonych kroków zmierzających do zmiany takiej normy. Przejawem dążenia do rozstrzygnięcia konfliktu między postawą nakazującą posłuch wszelkiemu prawu pozytywnemu a postawą nakazującą sprzeciwianie się normom prawnym, które naruszają istotne wartości społeczne, są koncepcje prawa oporu oraz koncepcje cywilnego nieposłuszeństwa. Nie są to koncepcje anarchizują-ce, przeciwnie — uznające prawo za czynnik tworzący ład społeczny.
W koncepcjach prawa oporu uznaje się zazwyczaj za prawnie legitymowane takie działania obywateli, które zmierzają do zapobiegania nadużywaniu prawa przez organy państwa, do zachowania bądź przywrócenia ładu wyznaczonego przez akceptowany system prawny czy zwyczaje polityczne lub demokratycznie uchwaloną konstytucję. W koncepcjach cywilnego nieposłuszeństwa uważa się za co najmniej moralnie legitymowne świadome naruszanie prawa przez obywateli w celu zaprotestowania przeciwko jego poszczególnym niesłusznym normom i zwrócenia uwagi organów państwa oraz opinii publicznej na potrzebę ich zmian.
Na wytworzenie się postawy legalistycznej wpływa wiele różnych czynników. Jednym z nich może być ciągłość systemów prawnych, która przyczynia się do długotrwałego kształtowania nawyku posłuchu wobec norm prawnych. Może też być ona wynikiem aprobaty udzielonej autorytetowi tworzącemu prawo. Aprobata ta zostaje przeniesiona na normy prawne. Czynnikiem wpływającym na tworzenie się postawy legalistycznej może być poczucie narodowej jedności z twórcą prawa oraz stałość systemów ocen w obrębie grup narodowych.
G. Skąpska wyróżnia trzy rodzaje legalizmu: legalizm materialny, polegający no akceptacji wzorów zachowań zawartych w normach prawnych, ze względu na przekonanie, że są one słuszne i spra-
wiedliwe; legalizm instrumentalny, polegający na ocenianiu norm prawnych pod względem ich skuteczności w osiąganiu ważnych społecznie celów; legalizm formalny, oparty na dodatniej ocenie wzorów postępowania zawartych w normach prawnych ze względu na to, że należą one do systemu prawa obowiązującego, przy braku ocen dotyczących treści tych norm.
Postawa legalistyczna jest społecznie pożądana wtedy, gdy ma ona postać legalizmu formalnego. Z drugiej jednak strony, brak krytycyzmu wobec obowiązującego prawa może okazać się niebezpieczny, bowiem może doprowadzić do ślepego posłuszeństwa wobec każdej normy prawnej, niezależnie od jej treści, byleby była ona ustanowiona przez organy mające legitymację do sprawowania władzy. Najbardziej niebezpieczna jest postawa legalistyczna w sytuacji, gdy zostanie wykorzystana przez aparat państwa totalitarnego, bowiem można nadać moc prawną każdej regule, nawet takiej, która narusza podstawowe wartości moralne uznawane w danym społeczeństwie.
Z tych właśnie powodów, z postawą tą, formułującą postulat bezwzględnego przestrzegania norm prawa obowiązującego, wiąże się problem legitymowania oporu przeciwko takim zakazom i nakazom władzy państwowej, które są sprzeczne z uznawanymi w danej społeczności normami moralnymi. Opór ten pozwala zwalczać przypadki skrajnego legalizmu. Legalizm bywa więc lub może być ograniczony pewnymi postulatami wskazującymi, jakie co do treści powinno być prawo, by było godne posłuchu i miało prestiż w społeczeństwie. ...
honorka