Dr Zofia Skrzypczak
Katedra Ekonomii
SYSTEMY EKONOMICZNE – plan wykładu dla studiów dziennych i zaocznych
I – Systemy ekonomiczne – prezentacja modeli teoretycznych
1. Model gospodarki rynkowej
2. Model gospodarki centralnie planowanej
3. Model socjalizmu rynkowego
Literatura:
*/ S.G. Kozłowski – Systemy ekonomiczne. Analiza porównawcza
Wydawnictwo UMCS Lublin 1998
T. Kowalik – Współczesne systemy ekonomiczne. Powstawanie,
ewolucja, kryzys. Wydawnictwo WSPiZ Warszawa 2000
II – Rola państwa w gospodarce:
- aspekt historyczny
- ekonomiczne funkcje państwa
- krytyka interwencjonizmu państwowego
- instrumenty oddziaływania państwa na gospodarkę /polityka pieniężna i polityka fiskalna/
*/ dowolny podręcznik akademicki z zakresu ekonomii
III –Case study – analiza przypadków:
1. Reaganomika
2. Tchatcheryzm
3. Szwedzki model państwa dobrobytu
4. Społeczna gospodarka rynkowa w Niemczech
5. Cud gospodarczy w Japonii i Korei Pd
6. Przyczyny sukcesów „Młodych Tygrysów Azjatyckich”
7. „Trzecia Droga”
*/ T. Kowalik – Współczesne systemy ekonomiczne. Powstawanie, ewolucja,
kryzys. Wydawnictwo WSPiZ Warszawa 2000
I – Analiza porównawcza systemów ekonomicznych – pojęcia wstępne
Porównawcza analiza systemów ekonomicznych /ekonomia komparatywna/ jest subdyscypliną powstałą w ramach nauk ekonomicznych
Każdy system ekonomiczny musi rozwiązać podstawowe problemy:
1/ co produkować?
2/ jak produkować?
3/ dla kogo produkować?
Klasyfikacja systemów ekonomicznych opiera się na odpowiedzi na 2 pytania:
1/ kto jest właścicielem środków produkcji?
2/ jak zorganizowany jest proces decyzyjny?
/jaki jest mechanizm koordynacji w gospodarce?/
TYP WŁASNOŚCI
prywatna publiczna
zdecentralizowany
z mechanizmem USA Jugosławia
rynkowym
PROCES
DECYZYJNY
scentralizowany
z systemem Trzecia ZSRR
nakazów Rzesza
WŁASNOŚĆ – zbiór zasad, rządzących posiadaniem oraz kontrola
zasobów, a także powiązanych z nimi dochodów
*/ prawo własności obejmuje:
1/ prawo do dysponowania danym przedmiotem
2/ prawo użytkowania danego przedmiotu
3/ prawo użytkowania tego, co przez przedmiot własności zostało
wytworzone
PROCES DECYZYJNY – społeczny mechanizm /proces/ koordynowania
informacji oraz podejmowania decyzji, dotyczących produkcji i
podziału
*/ 3 typowe mechanizmy, które różne społeczeństwa stosują przy podejmowaniu decyzji to:
1/ rynek
2/ planowanie ekonomiczne
3/ tradycja
*/ powszechnie identyfikuje się:
- centralizację z planem
- decentralizację z rynkiem
OCENA I PORÓWNANIE SYSTEMÓW EKONOMICZNYCH:
1/ konieczne jest rozróżnienie między modelami teoretycznymi a rzeczywistymi gospodarkami
2/ osiągnięcia gospodarki zależą m.in. od celów i priorytetów ustalonych przez władze, a także warunków otoczenia
3/ konieczne jest oddzielenie wpływu systemu ekonomicznego na gospodarkę od oddziaływania na nią warunków otoczenia
4/na gospodarkę wpływa nie tylko aktywna polityka, lecz także jej brak
5/ ocena i porównanie gospodarek nie mogą być w pełni obiektywne
PROCEDURA OCENY SYSTEMÓW EKONOMICZNYCH przechodzi przez 4 fazy:
1/ wybór kryteriów, które łącznie będą stanowiły opis osiągnięć gospodarki
2/ określenie wskaźników dla każdego z kryteriów
3/ określenie sposobu mierzenia każdego wskaźnika
4/ zagregowanie mierzonych wskaźników na podstawie przyjętych wag
KRYTERIA OCENY UZNAWANE W EKONOMII PORÓWNAWCZEJ:
1/ stopa życiowa
2/ wzrost gospodarczy
3/ efektywność statyczna i dynamiczna
4/ sprawiedliwy podział dochodu
5/ stabilność ekonomiczna
6/ wpływ systemu na zaspokojenie potrzeb społecznych i niematerialnych
II - GOSPODARKA KAPITALISTYCZNA
Gospodarkę kapitalistyczną – gospodarkę rynkową cechuje:
1/ dominacja kapitalistycznej własności czynników produkcji
2/ rynkowa alokacja zasobów gospodarczych.
Własność środków produkcji w gospodarce kapitalistycznej:
1/ PRYWATNA – KAPITALISTYCZNA:
a/ własność indywidualna
b/ własność grupowa /tj. spółki/
c/ własność międzynarodowa
2/ PRYWATNA – INNA:
a/ drobnotowarowa
b/ pracownicza /akcjonariat pracowniczy/
3/ PUBLICZNA:
a/ państwowa
b/ komunalna
4/ SPÓŁDZIELCZA
*/ Własność kapitalistyczna jest szczególnym typem prywatnej własności czynników produkcji –
Oznacza istnienie takiej struktury społeczno-ekonomicznej, która umożliwia prywatnym właścicielom środków produkcji prowadzenie, przy pomocy najemnych pracowników, działalności gospodarczej nastawionej na maksymalizację zysku.
*/ Dominacja w gospodarce rynkowej prywatnej własności określa pozostałe cechy systemu ekonomicznego:
- system motywacji ludzi uczestniczących w procesach gospodarczych
/uczestnictwo dobrowolne, brak przymusu administracyjnego – przymus ekonomiczny/
- charakter stosunków /więzi/ między podmiotami gospodarczymi
- reguły funkcjonowania i cele działalności tych podmiotów
- MECHANIZM ALOKACJI ZASOBÓW.
*/ W gospodarce rynkowej poszczególne podmioty gospodarcze uczestniczą w działalności gospodarczej dobrowolnie – kierują się motywami finansowymi.
Umowy w sferach produkcji, dystrybucji i konsumpcji zawierane są przy użyciu pieniądza, wg cen kształtujących się na rynku, na podstawie kontraktów między nabywcami i sprzedawcami.
Mechanizm rynkowy to samoczynnie działający mechanizm regulowania i koordynacji procesów gospodarczych.
*/ O istnieniu w pełni rynkowego mechanizmu regulowania gospodarki można mówić, gdy spełnione są odpowiednie warunki:
1/ dominacja własności prywatnej
2/ rozwój pewnych instytucji obsługujących rynek /np. instytucji
finansowych
3/ integralność rynków, tj. istnienie wszystkich typów rynków
*/ Członkowie gospodarstw domowych wnoszą do działalności gospodarczej swój wkład w postaci pracy, zaoszczędzonych środków pieniężnych i ziemi, starając się osiągnąć z tego tytułu jak największe dochody;
nabywają za nie dobra konsumpcyjne, mogące zaspokoić ich potrzeby i przynieść możliwie największą satysfakcję.
*/ Przedsiębiorcy wnoszą do działalności gospodarczej wkład w postaci kapitału, nabywają czynniki produkcji, prowadzą działalność tak, aby zmaksymalizować zysk;
podstawą działalności przedsiębiorców jest kryterium rentowności
RYNEK JEST PODSTAWOWYM MECHANIZMEM ALOKACYJNYM – funkcje rynku;
1/ rynek jest instrumentem i miejscem wyceny różnych dóbr, usług i zasobów
2/ rynek jest podstawowym źródłem informacji dla podmiotów gospodarczych
3/ rynek jest niezbędnym warunkiem i mechanizmem racjonalnego wykorzystania zasobów gospodarczych
4/ rynek jest mechanizmem kształtowania stanów równowagi w gospodarce
5/ rynek jest weryfikatorem społecznej przydatności produkcji i mechanizmu dostosowywania produkcji do potrzeb.
HISTORIA GOSPODARKI KAPITALISTYCZNEJ;
I/ Adam SMITH /1723-1790/ -„Badania nad naturą i przyczynami
bogactwa narodów” (1776)
*/ tezy: - kapitalizm zapewnia wykorzystanie osobistych interesów do
realizacji dobrobytu społecznego
- „niewidzialna ręka” –rynek powoduje, że indywidualne interesy
prowadzą do harmonii społecznej
- żadna zewnętrzna regulacja /państwo, akty prawne/ nie jest
potrzebna
*/ model:
1/ ludzie wykonują prace pożądane i opłacone przez społeczeństwo
2/ ceny mają charakter samoregulujący się, zmierzają zawsze do „naturalnego poziomu”
3/ producenci wytwarzają dobra w ilościach pożądanych przez społeczeństwo
4/ dochody uczestników procesu produkcyjnego regulowane są przez rynek
II/ Alfred MARSHALL /1842 – 1924/ - „Zasady ekonomiki”
1/ */ prezentacja idei A.Smitha w postaci graficznej – konstrukcja krzywych podaży i popytu względem ceny
*/ konstrukcja miar elastyczności cenowej
*/ stworzenie koncepcji równowag cząstkowych
*/ rozróżnienie podejścia krótko- i długookresowego w ekonomii
*/ wprowadzenie koncepcji suwerenności konsumenta
2/ twórca koncepcji efektywności kapitalizmu –
*/ efektywność kapitalizmu wymaga spełnienia szeregu kryteriów, określonych w modelu tzw. konkurencji doskonałej
- brak koncentracji władzy na rynku
- jednorodność produktu
- brak ekonomii korzyści skali
- doskonała informacja o rynku i jego podmiotach
- brak barier /swoboda wejścia i wyjścia z rynku/
PAŃSTWO W GOSPODARCE KAPITALISTYCZNEJ /RYNKOWEJ/
*/ obecność państwa w gospodarce kapitalistycznej wynika z:
1/ ułomności rynku
2/ odstępstwa od modelu konkurencji doskonałej
*/ ułomność rynku ujawnia się w 3 płaszczyznach:
1/ podział dochodów /mechanizm rynkowy nie gwarantuje, że wszyscy członkowie społeczeństwa uzyskają dochody gwarantujące egzystencję/
2/ niestabilność makroekonomiczna /cykliczność rozwoju, bezrobocie, inflacja/
3/ wytwarzanie dóbr publicznych /dobra te nie przynoszą zysku, produkcję musi podjąć państwo/
*/ odstępstwa od modelu konkurencji doskonałej:
1/ koncentracja w gospodarce
2/ bariery wejścia na rynek
3/ zróżnicowanie produktu;
III - SYSTEM GOSPODARKI CENTRALNIE PLANOWANEJ
/GOSPODARKI SOCJALISTYCZNEJ/
charakteryzuje:
1/ dominacja państwowej własności czynników produkcji
2/ planistyczny mechanizm alokacji zasobów gospodarczych
*/ DOMINACJA PAŃSTWOWEJ WŁASNOŚCI CZYNNIKÓW PRODUKCJI rzutuje na:
1/ charakter własności państwowej –
- własność państwowa utożsamiana jest z własnością społeczną, ale
brak mechanizmów umożliwiających członkom społeczeństwa realizację funkcji własnościowych /np. decydowanie o sposobie produkcyjnego wykorzystania środków, podziale wytworzonego produktu na konsumpcję i inwestycje/
- faktycznym gestorem własności państwowej była biurokracja
partyjna i państwowa
2/ mechanizm alokacji –
- dominacja własności państwowej oznaczała likwidację rynkowego charakteru gospodarki
- nastąpiło daleko idące ograniczenie samodzielności przedsiębiorstw – powstał nakazowy, planistyczny mechanizm alokacji zasobów gospodarczych
3/ hierarchiczna struktura organizacyjna-
- struktura hierarchiczna jest 4 – szczeblowa /COP, ministerstwa, szczebel pośredni, przedsiębiorstwa/
*/PLANISTYCZNY MECHANIZM ALOKACJI – opis funkcjonowania:
1/ wstępem do opracowania planu było ustalenie celów działalności /długo- i krótkookresowych/
2/ z ustalonych przez szczebel centralny celów wynikały zadania planów centralnych; 5-letnich i rocznych
./ cele długookresowe były ustalane na podstawie oceny możliwości produkcyjnych gospodarki i wizji centralnego planisty dotyczącej pożądanej wielkości i struktury zdolności produkcyjnych oraz efektu produkcyjnego
./ z ewentualnej rozbieżności między istniejącymi zdolnościami produkcyjnymi a pożądaną ich wielkością wynikały zadania inwestycyjne
3/ jednym z istotnych wymogów planowania było zbilansowanie planu
4/ plany charakteryzowała duża szczegółowość /prymat zadań
rzeczowych, ilościowych nad jakościowymi/
5/ podstawowym narzędziem realizacji planu były nakazy określające
wielkość i strukturę produkcji oraz przydziały środków niezbędnych do
wytworzenia planowanej produkcji
SŁABOŚCI PLANISTYCZNEGO SYSTEMU ALOKACJI ZASOBÓW:
1/ przedsiębiorstwa były zainteresowane niskimi zadaniami planowymi i dużymi środkami na ich realizację
2/ ocenianie przedsiębiorstw i premiowanie za wykonanie zadań planowych /ilościowych/ nie zachęcało do działań projakościowych, do postępu technicznego
3/ cechą planowania centralnego było uprzywilejowanie w przydziale dóbr produkcyjnych, inwestycyjnych, premii i nagród tzw. grupy A przemysłu
protur