Kwiek. Dylematy tożsamości 1. Kojeve.pdf

_____________________________________________________________________

Marek Kwiek

Dylematy tożsamości. Wokół autowizerunku filozofa w powojennej myśli

francuskiej.

Poznań: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii UAM, 1999

_____________________________________________________________________

Rozdział 1

Przykład wspólnotowy: Alexandre’a Kojève’a

filozof zmieniający świat (francuski Hegel)

Postać Kojève'a jest dla moich rozważań poświęconych zmianom sposobu

myślenia o filozofii i filozofie w powojennej myśli francuskiej wprost kluczowa.

Dzieje się tak z kilku powodów: po pierwsze i najważniejsze, uważam, iż jego wpływ

na powojenną myśl francuską – między innymi przez wieloletnie seminaria

heglowskie prowadzone przed wojną z najważniejszymi filozofami tego okresu (a

opublikowane w 1947 roku przez Raymonda Queneau) i przez liczne teksty

rozproszone – jest nie do przecenienia. Kojève intelektualnie dał Francji to, czego

najbardziej potrzebowała w burzliwym okresie przedwojennym i w pierwszych latach

po zakończeniu wojny: zaprezentował heroiczną, antropologiczną, ateistyczną i

współczesną wersję filozofii Hegla w oparciu o Fenomenologię ducha , a czytany

przezeń Hegel odzywał się do słuchaczy magicznych wykładów (zwróćmy uwagę na

plejadę nazwisk ich uczestników: Raymond Aron, Georges Bataille, Alexandre Koyré,

Raymond Queneau, Pierre Klossowski, Jacques Lacan, Maurice Merleau-Ponty czy

Eric Weil 1 ) głosem zdumiewająco aktualnym, potężnym i – bodaj przede wszystkim –

wzywającym do działania. Przed wojną docierające do garstki wybranych wykłady

propagujące polityczną aktywność filozofii mogły brzmieć nieco przedwcześnie; gdy

Przykład wspólnotowy: Alexandre ‘a Kojève’a filozof zmieniający świat 31

zostały opublikowane po wojnie (a więc po okresie narodowej klęski, Vichy,

kolaboracji i Résistance ) wraz z licznymi tekstami towarzyszącymi, trafiły już na

niezwykle podatny grunt. Zaangażowanie, wisząca w powietrzu konieczność

politycznej działalności, wybór przeciwstawnych stron w globalnym konflikcie

politycznym, hegemonia lewicowej, wręcz komunistycznej myśli jako konsekwencja

legendy płynącej z Ruchu Oporu – wszystko to spowodowało, iż czytany i

komentowany tuż przed wojną Hegel z Fenomenologii , po wojnie stał się

podstawowym punktem odniesienia w najważniejszych intelektualnych debatach. W

niemal magiczny sposób Heglowska „dialektyka panowania i niewoli” stała się w

powojennej Francji, jak pisaliśmy, stałym elementem myślenia. W moim przekonaniu

warto zaryzykować twierdzenie, iż powojenny „Hegel”, któremu następnie

przeciwstawiono „Nietzschego”, to bardziej Hegel Alexandre'a Kojève'a niż Hegel

Jean Hyppolite'a z Genèse et structure de la Phénomenologie de l'esprit de Hegel . To

Hegel Kojève'a porywał słuchaczy, a później czytelników, to on kształtował opinie,

wybory i sądy; Hegel Hyppolite'a był skomplikowany i uczony, miał przemawiać z

kart obiektywnego komentarza, nie odwołując się do teraźniejszości, nie odpowiadając

na stawiane pytania, pozostawiając czytelnika w sytuacji trudnego wyboru własnych

odpowiedzi. 2 A ów czas był taki, iż „dobra praca naukowa” (jak o niej wyraził się

autor podczas obrony doktoratu) skrupulatnego badacza i beznamiętnego historyka nie

mogła wzbudzić rezonansu porównywalnego z pulsującym życiem dziełem Kojève'a,

dziełem „politycznej propagandy”, jak skądinąd sam o nim napisał. 3 I nawet jeśli

dzisiaj często pomija się Introduction à la lecture de Hegel Kojève'a jako rzecz

1 Zob. listę sporządzoną przez Michaela S. Rotha w Knowing and History. Appropriations of Hegel in

Twentieth-Century France , Ithaca: Cornell UP, 1988, s. 225-227.

2 Reakcję współczesnych doskonale pokazuje tekst Gastona Fessarda (antykomunistycznego jezuity,

uczestnika seminariów Kojève'a) Deux interprètes de Hegel: Jean Hyppolite et Alexandre Kojève (z

1947 roku). Kojève, chociaż wedle Fessarda poniekąd „okalecza” Hegla, wywiera na słuchaczy, a

potem na czytelników, głęboki wpływ, którego zupełnie nie jest w stanie wywrzeć Hyppolite, bowiem

ten ostatni „tak obawia się wpływania na czytelnika, że za każdym razem stawia go w obliczu znaku

zapytania”. Zob. Kojève-Fessard Documents , „Interpretation”, Winter 1991, Vol. 19, No. 2, s. 198.

3 Raymond Aron wspomina jak wyglądały słynne seminaria: Kojève najpierw tłumaczył kilka linijek

Fenomenologii na francuski, akcentując pewne wyrazy, następnie mówił, nigdy nie potykając się o

żadne słowa, bez notatek, bezbłędnym francuskim, a jego słowiański akcent dodawał mu jedynie

oryginalności i przejmującego uroku... Zob. Jean-Michel Besnier, La politique de l'impossible , Paris:

Découverte, 1988, s. 43.

Przykład wspólnotowy: Alexandre ‘a Kojève’a filozof zmieniający świat 32

„naukowo” niewiele wartą, to jej wpływ na kulturę francuską po wojnie był

niewątpliwie potężny, o czym świadczy sposób myślenia o filozofii i o samym Heglu.

(Jedną sprawą jest rodzaj magicznego oddziaływania, wręcz mesmerycznego wpływu

Kojève’a i jego Hegla na czołowych, powojennych filozofów francuskich. Natomiast

drugą sprawą jest bardziej naukowe – obiektywne, wyważone – zainteresowanie

Heglem, jakie rodził Hyppolite i jego prace: uczestnikami jego seminariów było

następne pokolenie młodych filozofów. W niniejszej pracy interesują mnie

przyjmowane przez filozofów postawy wobec siebie i promowane formy aktywności

filozofa w kulturze. Z tego względu – chociaż dla rozwoju myśli heglowskiej we

Francji zasługi Hyppolite’a są olbrzymie – pomijam jego ujęcie filozofii Hegla,

odsyłając z jednej strony do Genèse et structure de la Phénomenologie de l’esprit de

Hege l 4 czy Introduction à la philosophie de l’histoire de Hegel 5 , a z drugiej strony do

licznych opracowań. Hyppolite, uważający la conscience malhereuse – idąc w ślady

Jean Wahla, którego La Malheur de la conscience dans la philosophie de Hegel z

1929 roku była początkiem renesansu heglowskiego we Francji – za podstawowy

wątek Fenomenologii ducha , uznawał ją za Hegla voyage de découverte , która nie

byłaby jednak dla jego czytelników partykularna, ale miałaby „sens uniwersalny.” 6

Zarazem w pracach Kojève’a i Hyppolite’a ujawniał się wpływ egzystencjalizmu i

marksizmu na odczytanie Hegla – u pierwszego przez Bycie i czas Martina

Heideggera, u drugiego przez L’Être et le néant Sartre’a. Dla mnie jednak kluczowe

znaczenie ma Kojève: różnicę, o którą mi chodzi już w 1949 ujął Georges Canguilhem

w tekście poświęconym miejscu prac Hyppolite’a w szerszej recepcji Hegla we

Francji, zatytułowanym właśnie Hegel en France – z jednej strony, mówiąc słowami

Fessarda, mamy dzieło professeur scrupuleux, historien impartial , który nie dochodzi

nigdy do jakiegokolwiek osobistego wniosku, a z drugiej strony pracę napisaną przez

Kojève’a „dla Francuzów roku 1947.” 7 Hegel Kojève’a dał owym „Francuzom roku

4 Jean Hyppolite, Genèse et structure de la Phénomenologie de l’esprit de Hegel , Paris: Aubier, 1946.

5 Jean Hyppolite, Introduction à la philosophie de l’histoire de Hegel , Paris: Librairie Marcel Rivière

et Cie, 1948.

6 Jean Hyppolite, Genèse et structure de la Phénomenologie de l’esprit de Hegel , op . cit ., s. 50.

7 Georges Canguilhem, Hegel en France , “Magazine littéraire”, novembre 1991, s. 27.

Przykład wspólnotowy: Alexandre ‘a Kojève’a filozof zmieniający świat 33

1947” uprawomocnienie politycznego działania, a filozofom – przypisał rolę

aktywnego zmieniania zastanego świata. 8 Z perspektywy pytań o autowizerunek

filozofa w powojennej Francji ważniejszy jest dla mnie Kojève’a „akt rewolucyjny”,

„akt propagandy”, niż Hyppolite’a „wkład do filologicznego szkolarstwa”, by użyć

mocnych sformułowań Stanleya Rosena z książki Hermeneutyka jako polityka .

Bardziej interesuje mnie wykorzystywanie Hegla niż poświęcane mu badania.)

Po drugie, uważam miejsce Kojève'a za kluczowe, bowiem w sposób pośredni

udało mu się narzucić dużej części powojennej francuskiej filozofii pewien model

filozofa i pewien model myślenia o filozofii, model nazywany tu wciąż przeze mnie

modelem „heglowskim” (czy „wspólnotowym”), choć nie z samym Heglem ma on

punkty wspólne, co raczej z Heglem czytanym przez Kojève'a, tego commentateur de

génie , jak się czasem o nim powiada. Nie udało mi się znaleźć lepszej postaci do

prezentacji tego ujęcia filozofa jak właśnie Kojève. Po trzecie, Kojève zaangażował

się w wieloletnią dyskusję z Leo Straussem, która zaowocowała głośną książką

Tyrannie et sagesse (wartą pogłębienia w kontekście korespondencji między nimi,

niedawno wydanej w pełnym kształcie) i w krótką wymianę z Georges'em Bataille'm,

która zaowocowała tego ostatniego rozważaniami o „bezczynnej negatywności”. Oba

wątki są dla mnie niezwykle ważne. Po czwarte wreszcie, chciałbym w ramach

prowadzonych tu rozważań potraktować Hegla Kojève'a jako tego, od którego

pokolenie Foucaulta chciało się „uwolnić”, bo przecież, jak wspominaliśmy, „... cała

nasza epoka, czy to przez logikę, czy epistemologię, czy to przez Marksa, czy przez

Nietzschego, próbuje uwolnić się od Hegla.” 9 Przedstawiany przeze mnie w

następnym rozdziale nowy obraz filozofa, jaki zrodził się z nowego odczytania

Nietzschego w latach sześćdziesiątych, warto cały czas zestawiać z obrazem filozofa,

jaki maluje się w pismach Kojève'a; dopiero wtedy ujawnione opozycje ukażą się jako

ostre i radykalne, a banalna pozornie zmiana „mistrza myślenia” we Francji odkryje

8 Jednocześnie, jak można się domyślić, pisząc o Kojève’ie przez cały czas myślę również o

wizerunku filozofa, jaki Francuzi znajdowali w tym okresie i później u Marksa. To przejście jest tym

bardziej uprawnione, im mocniej eksponujemy związki Kojève’a z Marksem (a powiada się często, że

Kojève czytał Hegla przez dwie pary okularów: marksowskie i heideggerowskie. Zob. Shadia B.

Drury, Alexandre Kojève. The Roots of Postmodern Politics, New York: St. Martin's Press, 1994, s.

12).

Przykład wspólnotowy: Alexandre ‘a Kojève’a filozof zmieniający świat 34

powagę dokonującego się przejścia w ujmowaniu miejsca i roli filozofa w kulturze i

społeczeństwie.

Kojève pojawia się zatem tutaj jako paradygmatyczny przykład „heglisty”

(przeciwstawionego późniejszym „nietzscheanistom”), który pragnie zmieniać świat

mocą filozofii, wpływać na aktualne wydarzenia i próbować wywoływać nowe, który

posiada projet à realiser i przeprowadza radykalną reinterpretację Hegla jako swój

wkład propagandowy do ostatecznej realizacji owego projektu. 10

Antropologia, panowanie, niewola.

Zacznijmy od kilku uwag do Kojève'a czytania Hegla, aby następnie przejść do

rozważań na temat roli filozofa w jego ujęciu. 11 Podejście Kojève’a do Hegla

przybliża krótki paragraf z Introduction à la lecture de Hegel :

całość Fenomenologii ducha , streszczona w Rozdziale VIII, musi odpowiedzieć

na pytanie, „czym jest Wiedza absolutna i jak jest ona możliwa?”. To znaczy:

jaki musi być człowiek i jego historyczna ewolucja aby, w pewnym momencie

tej ewolucji, ludzka jednostka , przypadkowo nosząca imię Hegla, dostrzegła, iż

posiadła Wiedzę absolutną , tzn. Wiedzę, która ujawnia mu już nie partykularny

aspekt bytu (który błędnie bierze on za jego całość), lecz byt w jego integralnej

całości , jakim jest w sobie i dla siebie? 12

Kojève, jak widać, czyta Hegla antropologicznie, a nie epistemologicznie, a pytanie o

wiedzę i poznanie przekształca w pytanie o poznającego, o fizycznie istniejącą

jednostkę imieniem Hegel. Fenomenologia staje się antropologią, 13 bowiem opisuje

9 Michel Foucault, L’ordre du discours , Paris: Gallimard, 1971, s. 74.

10 Powiada Jean Michel Besnier, iż Kojève prezentując swoje odczytanie Hegla chciał przede

wszystkim pobudzić do działania, starał się transformer Hegel en une arme de guerre... La politique

de l’impossible, op . cit ., s. 58.

11 Chyba jego jedyną biografią intelektualną jest (mało pasjonująca) książka Dominique Auffret,

Alexandre Kojève. La philosophie, l'État, la fin de l'Histoire (Paris: Grasset, 1990).

12 Alexandre Kojève, Introduction à la lecture de Hegel. Leçons sur la Phénomenologie de l’esprit ,

Paris: Gallimard, 1947, s. 162-63, kursywa moja – M.K.

13 W tekście tym całkowicie pomijam zagadnienie, w jakiej mierze Kojève w swoim odczytaniu

Hegla jest mu wierny. Kwestia jego wierności w stosunku do oryginału nie interesuje mnie i

pozostawiam ją historykom francuskiej recepcji heglizmu (tak, jak nie interesowała samego Kojève'a,

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: