PL Wojtulewicz H., Obieg szelągów Jana Kazimierza w świetle znalezisk.pdf
(
216 KB
)
Pobierz
154311182 UNPDF
Henryk Wojtulewicz
, Obieg szelągów Jana Kazimierza w świetle znalezisk
Henryk Wojtulewicz
, Obieg szelągów Jana Kazimierza w świetle znalezisk
, [w:]
Moneta miedziana w Polsce. VII Sesja Numizmatyczna w Nowej Soli
,
3-4.X.1980, s. 79-84.
Jak powszechnie wiadomo, szelągi miedziane Jana Kazimierza emitowane przez Tytusa Liwiusza
Boratyniego w latach 1659-1668, są najbardziej znanymi i najbardziej pospolitymi monetami w
historii polskiego pieniądza metalowego Wiadomo również, że monety te znajdowały się w obiegu na,
naszych ziemiach jako tzw. moneta currenta, łącznie z tynfami i inną drobnicą do reformy pieniężnej
Stanisława Augusta Poniatowskiego przeprowadzonej w okresie od 1764 do 1766 roku.
Od szeregu lat zajmowałem się zbieraniem materiałów do inwentaryzacji znalezisk oraz
dokumentacji odnośnie genezy i emisji monet zwanych pospolicie od imienia ich inicjatora i emitenta
boratynkami. Punktem wyjścia do powyższych badań była duża kolekcja boratynek zgromadzona w
Gabinecie Numizmatycznym Muzeum Okręgowego w Lublinie w liczbie ponad 155 000 egzemplarzy.
Ze względu na ograniczone ramy czasowe, w niniejszym komunikacie zasygnalizuję Państwu
szereg zebranych informacji odnośnie tych znalezisk oraz stanu posiadania polskiej monety miedziane
z czasów Jana Kazimierza w muzeach na terenie PRL.
Źródłem zebranego materiału były znane czasopisma numizmatyczne, a przede wszystkim
Wiadomości Numizmatyczno-Archeologiczne", „Zapiski Numizmatyczne" ,,Wiadomości
Numizmatyczne" ,,Biuletyn Numizmatyczny' „Łódzki Numizmatyk" i inne. Przejrzano również liczne
wydawnictwa muzealne w których sygnalizowane były nieraz wiadomości o znaleziskach monet i
nowych nabytkach muzealnych.
Dużo ciekawego i nieznanego materiału dostarczyła ankieta, którą wysłano do 138 placówek
muzealnych na terenie kraju, gdzie mogły znajdować się monety i boratynki. Były to muzea
posiadające gabinety lub działy numizmatyczne działy historyczne i archeologiczne.
Na wysłany kwestionariusz odpowiedziały 104 muzea, zaś 34
79
nie raczyły nawet podać informacji negatywnej W liczbie tej są przeważnie mniejsze placówki
muzealne które prawdopodobnie nie posiadały monet, albo nie były w stanie określić interesujących
mnie obiektów tłumacząc się, „brakiem specjalistów”.
W liczbie muzeów, które odpowiedziały na ankietę, boratynki znajdowały się w 59 placówkach.
Globalna liczba ich wynosi łącznie 83 202 egzemplarze monet. Można, przypuszczać, że co najmniej
kilka tysięcy monet miedzianych Jana Kazimierza znajduje się w zbiorach prywatnych lub w
kolekcjach pozamuzealnych.
Oprócz informacji, o stanie posiadania boratynek w muzeach, drogą ankiety ujawniono
stosunkowo wiele nieznanych znalezisk i skarbów nie publikowanych w żadnych wydawnictwach
numizmatycznych, ani muzealnych.
Zebrany materiał posłużył do opracowania kartoteki znalezionych boratynek Obejmuje ona 439
pozycji. Znajdują się w niej znaleziska w postaci dużych skarbów liczących po kilkanaście tysięcy
egzemplarzy do bardzo licznych znalezisk tzw. luźnych złożonych z jednej lub z kilku monet. Liczba
blisko 440 znalezisk boratynek jest .stosunkowo duża, jeśli zważymy tylko że liczba miejscowości,
podanych w bibliografii numizmatyki polskiej do 1970 roku odnośnie skarbów i znalezisk z różnych
okresów historycznych obejmuje dokładnie 1136 stanowisk. Podana wyżej liczba znalezisk boratynek
ujętych w opracowanej kartotece obejmuje mniej więcej okres do połowy 1980 roku.
Oczywiście zestawienie blisko 440 znalezisk nie pretenduje do miana kompletu. Brak jest pełnych
danych z muzeów i zbiorów prywatnych. Poza tym trzeba pamiętać, że chodzi tutaj o najbardziej
pospolite monety historyczne bite w olbrzymich ilościach w miedzi, a więc w metalu nieszlachetnym,
ulegającym łatwej korozji. Znalazca miedzianych boratynek, w momencie stwierdzenia tworzywa, a
tym bardziej w czasie odkrycia niedużej ilości monet, bardzo często rozprasza pieniądze i. lekceważy
odkryte znalezisko. Wiadomym jest, że nawet nie wszystkie znaleziska monet złotych i srebrnych
posiadają informację o miejscu znalezienia lub pochodzenia. Fakt ten dotyczy tym bardziej
pospolitych boratynek.
1
Henryk Wojtulewicz
, Obieg szelągów Jana Kazimierza w świetle znalezisk
Niemniej jednak z materiału jakim dysponujemy można pokusić się o podjęcie kwestii i omówić
chociaż pokrótce probierń obiegu szelągów miedzianych Jana Kazimierza w świetle ujawnionych
znalezisk.
Znaleziska boratynek zebrane w kartotece naukowej obejmują łącznie ponad 126 700 monet. Nie
jest to cyfra pełna. W grupie skarbów 47 znalezisk, opisanych w publikacjach oraz zasygnali-
80
zowanych w ankiecie mianem „skarby", większość z nich tj. 28 znalezisk, nie posiada żadnych danych
cyfrowych, reszta tj. 19 skarbów posiada lapidarne informacje w formie „...zachowało się z tego
skarbu kilka lub kilkanaście monet, reszta uległa rozproszeniu...” lub ”...los dalszych monet nie jest
znany”.
W liczbie 439 znalezisk wyodrębniono 138 większych lub mniejszych, skarbów oraz 301
depozytów luźnych, złożonych z jednej lub z kilku monet. W 112 skarbach znajdowały się przeważnie
wyłącznie boratynki, czasami w skład tych zespołów wchodziły monety srebrne głównie z XVII
wieku po kilka egzemplarzy oraz domieszka szelągów szwedzkich, pruskich itp. W 26 depozytach
stwierdzono monety srebrne i miedziane w różnych proporcjach, przy czym srebro pochodziło
przeważnie z XVII i początku XVIII, stulecia obejmowało różne jednostki pieniężne, najczęściej
grosze, szóstaki i orty polskie i obce. Czasami pojawiało się też w zespołach tych również srebro z
XVI wieku ale zaledwie w jednym lub w kilku egzemplarzach. Przytoczę kilka, największych
skarbów:
Przasnysz, woj. ostrołęckie
– 17.456 monet
Okolice Lublina
– 13.400 monet
Jędrzejów, woj. kieleckie
– około 12.400 monet, w tym około 10.000 boratynek
Terespol, woj. białopodlaskie
– 9.560 monet
Małogoszcz, woj. kieleckie
– 7.028 monet
Idźki, woj. białostockie
– 5.811 monet
Rawicz, woj. leszczyńskie
– 5.303 monety
Ćmielów, woj. tarnobrzeskie
- 5.075 monet
Stan liczbowy skarbów zestawia poniższa tabela:
Liczba monet
15000-
20000
10000-
15000
5000-
10000
1000-
5000
500-
1000
100-
500
50-
100
10-50 Brak
szczegółowych
danych
1
3
5
10
14
23
16
16
47
W niniejszym komunikacie czas nie pozwala na szczegółowe omówienie składów i struktury
skarbów oraz na przeprowadzenie ich analizy.
81
Ogólnie trzeba tylko powiedzieć, że chronologia mieszanych skarbów obejmuje granice od XVI do
połowy XVIII stulecia Nie spotyka się w nich monet emitowanych po reformie pieniężnej Stanisława
Augusta. Jak wiemy reforma ta utrzymała miedź, jako trzecie tworzywo pieniądza metalowego
produkowanego łącznie z monetami emitowanymi ze złota i ze srebra. Licznie obiegające boratynki
były z pewnością wykupywane przez mennicę warszawską i przebijane na nowe monety miedziane
pod stemplem Stanisława Augusta.
Stwierdzono ponadto że najwięcej procentowo fałszywych szelągów miedzianych Jana Kazimierza
pojawia się w skarbach mieszanych lub w zespołach ukrytych w pierwszej połowie XVIII wieku. Fakt
ten nasuwa przypuszczenie, że największa ich produkcja powstała na przełomie XVII i XVIII stulecia.
Monety te puszczano w obieg łącznie z kursującymi masowo boratynkami emitowanymi przez
Boratyniego w latach 60-tych XVII wieku.
2
Romanowo, woj. bydgoskie
– około 13.200 monet (zabezpieczono 11.213)
Henryk Wojtulewicz
, Obieg szelągów Jana Kazimierza w świetle znalezisk
Znaleziska szelągów miedzianych Jana Kazimierza koncentrują się przede wszystkim na terenie
Małopolski łącznie z Lubelszczyzną, na terenie Mazowsza, Wielkopolski na Podlasiu. Bardzo rzadko
zaś pojawiają się na Pomorzu, na Śląsku oraz na terenach Warmii i Mazur W tych trzech ostatnich
dzielnicach Polski zanotowano zaledwie po kilka znalezisk.
Mapa prezentuje rozmieszczenie skarbów w granicach PRL, Nie uwzględniono w niej znalezisk i
skarbów odkrytych na byłych terenach Rzeczypospolitej Koncentrują się one głównie na terenie
Wileńszczyzny Wołynia i Podola.
Zestawienie skarbów i znalezisk luźnych omawianych monet w obecnych granicach Polski
przedstawia się następująco
Dzielnica
Liczba
skarbów
Liczba
znalezisk
luźnych (od
1 do 10
egz.)
Razem.
Pomorze
-
6
6
Wielkopolska
21
66
87
Mazowsze
24
62
86
Śląsk
2
3
5
Małopolska
68
123
191
Podlasie
18
38
57
Warmia i Mazury
-
1
1
miejsc. nieznana (?)
5
1
6
Razem
138
301
439
82
W celu uzupełnienia chciałem dodać, że obszar Pomorza traktowałem od Bałtyku do linii Warta-
Noteć łącznie z ziemią chełmińską obszar Wielkopolski z Ziemią Lubuską i Kujawy Mazowsze
łącznie z ziemią łęczycką i sieradzką Śląsk w granicach historycznych, Małopolskę wraz z południową
Lubelszczyzną do linii Wieprza, Podlasie od linii Wieprza na północ, Warmię i Mazury obecne ziemie
województwa elbląskiego i olsztyńskiego oraz zachodnią część województwa suwalskiego
Z tego co Państwu w niniejszym zarysie przedstawiłem, nasuwają się następujące uwagi i
spostrzeżenia
1) zestawienie znalezisk zawierających szelągi miedziane Jana Kazimierza w omówionej przed
chwilą tabeli oraz rozrzut skarbów tych monet ria prezentowanej mapie świadczą ,że obieg boratynek
obejmował w zasadzie cały obszar ówczesnej Rzeczpospolitej ze szczególnym nasileniem na terenie
Małopolski i Mazowsza
2) Brak znalezisk boratynek na Pomorzu, na Śląsku oraz na terenie Warmii i Mazur świadczy że
szelągi miedziane Jana Kazimierza nie
3
Henryk Wojtulewicz
, Obieg szelągów Jana Kazimierza w świetle znalezisk
83
obiegały poza granicami Rzeczypospolite.), ponieważ większa część tych ziem znajdowała się
wówczas poza granicami Państwa Polskiego.
3) Znamienny jest fakt, że po reformie pieniężnej Stanisława Augusta, boratynki całkowicie /ostały
wyeliminowane z obiegu (brak też jest ich w znaleziskach odkrytych po 1765 roku), zaś miedź jako
tworzywo pieniądza metalowego (mimo poprzednich narzekań społeczeństwa i ówczesnych
specjalistów od spraw finansowych) zostaje utrzymana przez cały XVIII i XIX wiek aż do
całkowitego upadku odrębnego pieniądza polskiego emitowanego na terenach; Królestwa Polskiego
pod okupacją rosyjską
84
4
Plik z chomika:
DominikC5
Inne pliki z tego folderu:
BORATYNKI LITEWSKIE 1663.pdf
(4478 KB)
PL Gutkowski J., Inwentarz mennicy szelągowej ujazdowskiej z roku 1663.pdf
(15963 KB)
PL Hanejko S., Skarb szelągów z Siwej Doliny pod Tomaszowem Lubelskim.pdf
(17517 KB)
PL Januszonis S., Nieznane rachunki z lat 1663-1667 dotyczące bicia miedzianych szelągów w mennicach WKL, WN XIX, 1975, z. 2.pdf
(11831 KB)
PL Kordyś M., Nienotowana Boratynka z 1661 roku.pdf
(161 KB)
Inne foldery tego chomika:
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin