Roi dal 4
Narcyzm wtórny
Wprowadzenie
Clyf
/Larcyzm wtórny jest definiowany przez wycofanie do podmiotu libido, które odłączyło się od dotychczas obsadzanych obiektów świata zewnętrznego. Ta definicja podkreśla ideę ruchu. Wiemy skądinąd, że jedną z cech libido jest możliwość dość łatwego przechodzenia z jednego obiektu na drugi. W ten sposób możliwe jest traktowanie narcyzmu wtórnego jako rezultatu regresywnego ruchu, podczas którego libido przyjmuje za obiekt sam podmiot.
Pierwotne Ja jest „zbiornikiem" libido pochodzącego z To. Właśnie Ja przypada później zadanie dystrybucji libido. Z tego libi-dalnego zbiornika korzysta Ja, kiedy zaczyna obsadzać reprezentacje obiektualne. Ta pierwotna akumulacja libido nie powinna być mylona z obsadzeniem. Obsadzenie, w ścisłym znaczeniu, następuje dzięki dynamicznemu ruchowi zgodnemu z określonym kierunkiem. Kiedy Ja zostaje obsadzone przez libido, oznacza to, że libido potraktowało je jako obiekt. Odtąd możliwe jest sprecyzowanie natury narcyzmu wtórnego: narcyzm Ja jest „narcyzmem wtórnym wycofanym z obiektów". Ta definicja zakłada istnienie już uformowanego Ja (nie byłoby kwestii narcyzmu wtórnego przed pojawieniem się Ja) oraz równolegle istnienie relacji obiektualnych (można mówić o narcyzmie wtórnym tylko w takim stopniu, w jakim libido, zanim odpłynie do Ja, obsadzi najpierw obiekt). Narcyzm wtórny,
>ółistni'i;.y z pojawieniem się ■ . przeciwstawia się w ten spo-ub narcyzmowi pierwotnemu char .Kteryzującemu stan aobiektual-ny, w którym Ja nie jest jeszcze wyodrębnione z To i którego prototypem jest wewną!r tonowe życiu płodu.
Nie powracając do problemu genezy Ja, trzeba jednakże przypomnieć, że Ja, którym interesuje się narcyzm wtórny, przez wszyst-'• b autorów jest traktowane co najmniej jako już ukonstytuowana jedność psychiczna.
Dla niektórych autorów wtórne obsadzenie narcystyczne pojawia się wraz z powstaniem Ja psychicznego; bezpośrednie obsadzenie tej struktury definiuje narcyzm wtórny. Konsolidacja popędów autoerotycznych, które dotąd funkcjonowały niezależnie od siebie, umożliwia dążenie do: integracji Ja, a następnie obsadzenie go (Ale-xander). Taka definicja narcyzmu wtórnego nie wymaga koncepcji odpływu libido z obiektów zewnętrznych (obsadzenia obiektów przed powrotem do Ja).
Jak już wspomniano w rozdziale dotyczącym narcyzmu pierwotnego, według Federna tym, co definiuje Ja, są jego różne funkcje i ich obsadzenia, i to dzięki nim Ja się jednoczy. Według tego autora - inaczej niż u Freuda, dla którego Ja jest wynikiem progresywnego rozwoju - poczucie Ja istnieje od początku. Pochodzi ono z obsadzenia narcystycznego, które pojawia się od razu. Libido, będące zasadniczo pochodzenia narcystycznego, obsadza najpierw Ja jako podmiot nieoddzielony od świata. Obsadzenie całości świat^Ja dostarcza satysfakcji narcystycznej, jak również popędowej poprzez zaspokajanie potrzeb. Ta satysfakcja płynie od obiektu ze świata zewnętrznego, który jednak nie jest jeszcze odłączony od Ja (np. pierś matki). Następnie obsadzenie narcystyczne kieruje się do Ja traktowanego jako obiekt. Wraz z frustracją płynącą z oddalenia od obiektu dokonuje się rozdzielenie Ja i świata zewnętrznego - pojawiają się „granice Ja". Libido może odtąd kierować się do obiektu, który jest spostrzegany jako istniejący poza granicami Ja. Obsadzenia obiektualne, zdaniem Federna. nie wycofują się tak jak pseudo-podia, ale mogą podążać w sposób niezależny swoją własną drogą.
11
NARCYZ.-'
NARCYZM W I : :NY
115
Je także libid > związane z obiekten będące wynikiem ruchu od-środkowego narcystycznego libido - może w niektórych okolicznościach napotkać lib;do, które pozostało związane z Ja Ten powrót libido do Ja jest p< n wnym obsadzeniem wcześniej już zajmowanego miejsca, gdyż niezależnie od kierunku działania, libido jest zawsze pochodzenia narcystycznego.
Według Tauska, jak wiemy, płód na począł ku istnieje w stanie aobiektualnym, ma już jednak Ja psychiczne. Właśnie to Ja obsadzone przez libido określa narcyzm wrodzony. Ja psychiczne odkrywa następnie obiekt częściowy traktowany jako zewnętrzny, chociaż należący do własnego ciała, które jest przeżywane jako coś na zewnątrz. Te różne części - obiekty ciała - jednoczą się stopniowo, aby utworzyć Ja cielesne. Ja psychiczne identyfikuje się więc z Ja cielesnym, obsadzonym z kolei przez libido narcystyczne; odpowiada to wtórnemu obsadzeniu narcystycznemu i Tausk nazywa to narcyzmem nabytym. Podczas niektórych stanów patologicznych może dojść do regresji aż do tej fazy rozwoju, kiedy ciało było przeżywane na zewnątrz Ja psychicznego i gdzie tylko Ja psychiczne było obsadzone libido narcystycznym (narcyzm wrodzony).
Według Schildera, innego autora współczesnego Freudowi, dopiero gdy zostanie osiągnięta faza edypalna, która ustala prymat genitalnej strefy erogennej, dziecko będzie mogło zbudować obraz swojego ciała równolegle z obrazem świata zewnętrznego. Obsadzenie tego pojawiającego się względnie późno obrazu cielesnego tworzy narcyzm wtórny.
Otto Kernberg, Edith Jacobson i Margaret Mahler twierdzą, że od początku istnieje pierwotna reprezentacja niewyodrębnionego self i obiektu: z tej reprezentacji rozwijają się równocześnie obsadzenia obiektów i obsadzenia narcystyczne. Oznacza to, że prawidłowo rozwój narcyzmu dotyczy relacji self z reprezentacjami wewnętrznych i zewnętrznych obiektów. Dla Kohuta obsadzenia narcystyczne i obiektualne zaczynają się razem, lecz później ewoluują niezależnie. Według Kernberga narcyzm pierwotny i obsadzenia obiektów toczą się równocześnie; autor ten nie podziela więc klasycznej koncepcji, zgodnie z k :ą obsadzenie narcystyczne libid-- < , narcyzm pierwotny) poprzedza obsadzenie obiektu.
Percepcja zintegrowanego self (tzi sposób, w jaki osoba spostrzega siebie w wielorakich interakcj ., z obiektami) tworzy dla Kernberga poczucie self. Poczucie własnej wartości (czy szacunek do siebie) zależy od libidinalnego obsadzenia zintegrowanego self. Na to obsadzenie, definiujące narcyzm normalny, ma wpływ wielo struktur wewnątrzpsychicznych. Tak więc Nad-Ja, ale również Ja sprawują stale funkcję krytyczną, w ten sposób zarządzając poczuciem własnej wartości. Jeśli pojawiają się napięcia między „self idealnym" i self realnym (np. kiedy stan idealny nie jest osiągnięty), podmiot doświadcza uczucia niemocy i porażki. Kiedy self (któremu autor niekiedy przypisuje funkcje przynależące typowo do Ja) może pogodzić w sposób satysfakcjonujący swoje wewnętrzne potrzeby (satysfakcje po-pędowe To) z wymaganiami środowiska zewnętrznego, wówczas poczucie własnej wartości zostaje wzmocnione.
Zdaniem niektórych autorów Ja jako jedność mogłoby powstać na bazie obrazu siebie, który podmiot stworzył za pośrednictwem wyobrażenia, jakie ma o innych. Ja tworzy się w ten sposób przez identyfikację z obrazem innego, co w konsekwencji wprowadza wymiar relacyjny. Według tej perspektywy narcyzm wtórny opiera się na uwewnętrznieniu relacji, szczególnie tej, którą dziecko tworzy z matką. Ta relacja, nawiązywana za pośrednictwem słów matki, jest również odbiciem jej pragnień. W tych słowach ważniejsze jest brzmienie głosu, który dziecko słyszy podczas zaspokajania popę-dowego, niż ich treść. Słowa - poza satysfakcją popędową - biorą udział w szczególnych doświadczeniach, które dla części analityków są najbardziej podstawowymi czynnikami kształtującymi narcyzm. Spójność i jedność popędów może więc ustanowić się w relacji dziecka z mową matki. W ten sposób u dziecka utrwalałyby się narcystycznie obsadzone obrazy jego ciała (Francoise Dolto) nawet przed fazą lustra, opisywaną przez Lacana. Obrazy te powstawałyby przez pobudzenie niektórych organów podczas matczynego dyskursu w odniesieniu do potrzeb i pragnienia.
Według Lacana Ja wywnH i się z uchwycenia dziecka pr jego własne odbicie w lustrze 10 podstawowe doświadczenie, w którego formuje się świat obiektów. Odbity obra mający z nu. ■/-nie i kształt, po. ala Ja sio rozpoznać. Narcyzm orny może być tu zdefiniowany jako miłosne uchwycenie podmiotu w jego obrazie. Ma on wartość jako punkt odniesit nia formujący Ja - obiekt narcy...
Zastepczy_Mirzam