Janusz Sławiński Słownik terminów literackich
dramat: jeden z trzech podstawowych rodzajów literackich obejmujący utwory przeznaczone zasadniczo do realizacji scenicznej
· najczęściej mają charakter fabularny
· w płaszczyźnie językowej odznaczają się zdecydowaną dominacją dialogu
dzieło dramatyczne należy do literatury tylko w takim zakresie w jakim jest tworem słownym porównywalnym z tekstami epickimi lub lirycznymi, natomiast w swoim urzeczywistnieniu widowiskowym należy do sztuki teatru
literacka teoria dramatu:
teatralna teoria dramatu:
· dzieło dramatyczne jako twór językowy jest układem jest kompletnym i samowystarczalnym
· dzieło dramatyczne stanowi jeden ze składników wielotworzywowej całości, jaką jest widowisko teatralne
· pozostaje w orbicie zainteresowań genologii
· pozostaje w orbicie zainteresowań teatrologii
· przeznaczenie teatralne w znacznej mierze określa strukturę dzieła dramatycznego, zarówno kompozycję (która musi się dopasować do wymogów techniki inscenizacyjnych i możliwości percepcyjnych widzów), jak i jego słowne ukształtowanie (powinno spełniać warunki mowy dającej się wygłaszać)
· widowisko teatralne jest dostępne bezpośrednio obserwacji odbiorcy → ta właściwość jest z góry założona w strukturze utwory dramatycznego, który eliminuje filtr podmiotu literackiego, uzewnętrzniając bezpośrednio swój świat przedstawiony
· nieobecność nadrzędnego podmiotu wypowiadającego i pełne usamodzielnienie wypowiedzi oraz działań postaci jest podstawową cechą różniącą dzieło dramatyczne od epickiego i lirycznego, a zarazem czynnikiem umożliwiającym przekształcenie świata przedstawionego takiego dzieła w rzeczywistość sceniczną
· przeznaczenie sceniczne wymaga bardziej szczegółowych założeń kompozycyjnych i stylistycznych utworu dramatycznego
widowisko teatralne: dzieło sztuki teatralnej, przedstawienie sceniczne, odgrywane przez aktorów wobec specjalnie na tę okazję zgromadzonej publiczności
→ stanowi wytwór współpracy różnych dyscyplin artystycznych: literatury, aktorstwa, scenografii, muzyki, choreografii i innych
→ właściwym twórcą spektaklu jest reżyser
→ o całościowym efekcie widowiska teatralnego decyduje współdziałanie znaków reprezentujących rozmaite systemy semiotyczne
→ program sterujący widowiskiem stanowi partykuła teatralna opracowana przez inscenizatora lub reżysera na podstawie tekstu dramatycznego
· dzieje dramatu w dużej mierze stanowią historie stosunków między tym rodzajem literackim a teatrem → dramat odpowiada na określone zapotrzebowania teatralne, ale z drugiej strony sam wpływa kształtująco na ewolucję konwencji teatralnych
· odrębna sytuację stwarza tzw. dramat niesceniczny, który mieści się całkowicie w porządku literatury
→ utwór dramatyczny, który nie jest przeznaczony do realizacji scenicznej
→ zwykle silnie nasycony elementami epickimi lub lirycznymi
→ swobodna kompozycja
→ silnie rozwinięty tekst poboczny
→ pisany przez autora jako dzieło do czytania, nie respektuje konieczności inscenizacyjnych, konwencji i środków technicznych widowiska teatralnego
→ Irydion Krasiński, Peer Gynt Ibsen, Róża Żeromski
· świat przedstawiony dzieła dramatycznego koncentruje się zazwyczaj wokół wyraziście zarysowanej akcji
· zewnętrznym wykładnikiem strumienia zdarzeń składających się na akcje dramatu jest segmentacja utworu na akty, sceny i odsłony
· rygory określające kompozycję dramatu mają charakter historyczny: są różne w rozmaitych czasach i gatunkach
· postacie przedstawione w utworze dramatycznym podlegają wyłącznie charakterystyce pośredniej: to, kim każda z nich jest, ujawnia się tylko poprzez jej działania i wypowiedzi
· świat przedstawiony utworu dramatycznego to nie tylko obraz pewnej rzeczywistości ludzkiej, ale także wykładnik ideologii, systemu moralnego czy światopoglądu autora
· na strukturę językową utworu dramatycznego składają się dwie warstwy o nierównym znaczeniu: obok tekstu głównego obejmującego dialogi i monologi postaci, występuje tekst poboczny zawierający informacje, wskazówki i charakterystyki wypowiadane przez autora
· wypowiedzi postaci spełniają w utworze dramatycznym dwojaką funkcję
1. stanowią w obrębie świata przedstawionego sposób porozumiewania się postaci między sobą
2. są skierowane poza rzeczywistość dramatyczną – do odbiorców
· dominująca rolę stanowią dialogi, poprzez które rozwija się akcja
· na przeciwległym końcu znajdują się rozbudowane partie monologowe, które nie posuwają na przód akcji, są natomiast sposobem autocharakterystyki postaci
· dramat jako samodzielny rodzaj literacki wyrósł z obrzędów o charakterze religijnym
littlejoanna