Berne Eric - W co grają ludzie. Psychologia stosunków międzyludzkich.pdf - Psychologia - astromaria

Eric Berne

W co grają ludzie ? Psychologia stosunków

międzyludzkich

Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2000

Z oryginału angielskiego

Games Peopie Play. The Psycholog)' ofHuman Relationships.

Berne. Peter Bcrne und Tcrencc Bcrne. This translalion publishcd by arrangcmem with

Rittulom Housc Inc.

Moim pacjentom i uczniom

Przełożył

PAWEŁ IZDEBSKI

Okładkę projekiowa Dariusz Liiwiniec

Rcdaklor techniczny Danuta Jezierska -Żaczek

Państwowe Wydawnictwo Naukowe

WRO0001939

Warszawa 1986

ISBN 83-!H-l)7l)(14-K

Wydawnictwo Naukowe PWN SA 00-251 Warszawa, ul. Miodowa 10 te!.: (0-22)695-43-

21; faks: (0-22)826-71-63 e-mail- pwn@pwn.com.pl

Wydawnictwo Naukom PWN SA

Wydanie IV. 2 dodruk

Arkuszy drukarskich 10

Druk ukończono w październiku 2000r.

Wstęp

Książka w pierwotnym zamierzeniu miała stanowić uzupełnienie mojej pracy

Transactional Analysis in Psychoterapy'. Została ona jednak zaplanowana tak, że tworzy

osobną całość. Teoria potrzebna do analizy i jasnego zrozumienia gier przedstawiona

jest w części I. Część II zawiera opisy poszczególnych gier. Część III mieści w sobie

nowy materiał kliniczny i teoretyczny, który razem z dawniejszym pozwala w pewnym

sensie zrozumieć, co znaczy być wolnym od gry. Szersze informacje na ten temat

znaleźć można w mojej wcześniejszej pracy. Czytelnik obu prac zauważy, że oprócz

rozwoju teorii nastąpiły drobne zmiany w terminologii i ujęciu tematu, oparte na głębszym

przemyśleniu, dalszych lekturach oraz nowym materiale klinicznym.

O zapotrzebowaniu na tę książkę świadczą prośby zainteresowanych studentów i

słuchaczy o listy gier, czy też o dalsze opracowanie gier omówionych krótko jako

przykłady w trakcie wyjaśniania ogólnych zasad analizy transakcyjnej. Dziękuję też w

tym miejscu studentom i słuchaczom, a zwłaszcza wielu pacjentom, którzy wykrywali i

nazwali nowe gry, szczególnie wdzięczny jestem Barbarze Rosenfeld za jej wiele uwag o

sztuce i sensie słuchania, zaś Melvinowi Boyce'owi, Josephowi Concannonowi, dr.

Franklinowi Ernstowi. dr. Gordonowi Gritterowi, Frances Matson, dr. Rayowi

Poindexterowi i innym za ich samodzielne odkrycia lub potwierdzenie znaczenia wielu

gier. Claud Steiner, były kierownik naukowy seminarium psychiatrii społecznej w San

Francisco, a obecnie pracownik wydziału psychologii Uniwersytetu Michigan, zasługuje

na specjalną wzmiankę z dwóch powodów. Przeprowadził on pierwsze eksperymenty

potwierdzające wiele teoretycznych założeń ukazanych w tej publikacji i w rezultacie

bardzo dopomógł w zrozumieniu, czym jest autonomia i intymność. Podziękowania

należą się także Violi Litt, sekretarzowi seminarium i Mary N. Williams, mojej sekretarce,

za ich stałą pomoc, jak również Annę Garret za jej pracę nad korektą.

Semantyka

Dla zwięzłości gry opisane są głównie z męskiego punktu widzenia, chyba że są czysto

kobiece. W ten sposób najważniejszy gracz jest zazwyczaj określany jako „on", ale bez

uszczerbku dla gry, jeśli sytuacja jest tak sama (chyba że inaczej ją oznaczono), może

być łatwo naszkicowana dla „niej", Tfłutatis imilandis. Jeżeli rola kobieca istotnie różni się

od męskiej, traktuje się ją oddzielnie. Terapeuta z tego samego powodu desygnowany

jest jako „on". Terminologia i ujęcie tematu są dostosowane do poziomu wiedzy

praktykującego klinicysty, ale i dla przedstawicieli innych zawodów książka może być

interesująca i użyteczna.

Analizę transakcyjną gier należy ściśle odróżnić od rozwijającej się nauki pokrewnej -

matematycznej analizy gier, chociaż wiele terminów użytych w tekście, np. „wypłata", jest

wspólnych. Zainteresowanych matematyczną teorią gier odsyłamy do pracy Gantes and

Decisions R. D. Luce'a i H. Raiffa.

1. Stosunki społeczne

Teorię stosunków społecznych, dosyć szczegółowo naszkicowaną w Traitsacthnal

Analysi&, można podsumować następująco:

Spitz stwierdził, że niemowlęta pozbawione przez dłuższy czas opieki będą stopniowo

popadać w nieodwracalne otępienie i w końcu mogą ulec powikłaniom chorobowym. W

rzeczy samej, stan określany przez niego jako deprywacja emocjonalna może mieć

zgubny rezultat. Na bazie tych obserwacji powstało pojęcie głodu bodźców. Okazuje się,

że najkorzystniejsze są bodźce, których dostarcza bliskość fizyczna. Wniosek ten jest

zgodny z codziennym doświadczeniem.

Podobne zjawisko obserwuje się u osób dorosłych poddanych deprywacji sensorycznej.

W sytuacji eksperymentalnej deprywacja taka może wywoływać krótkotrwałą psychozę,

albo spowodować co najmniej przejściowe zaburzenia psychiczne. Podobne skutki

deprywacji społecznej i sensorycznej dostrzeżono już dawniej u osób skazanych na

długotrwałe przebywanie w jedno-osobowej celi. Długotrwałe odosobnienie stanowi

rzeczywiście jedną z najstraszniejszych kar nawet dla więźniów odpornych na fizyczną

brutalność i jest obecnie często stosowane jako środek prowadzący do osiągnięcia

określonych celów politycznych.

Z biologicznego punktu widzenia niewykluczone, że deprywacja emocjonalna i

sensoryczna może wywołać, mniej lub bardziej wprost, zmiany organiczne w mózgu.

Przy braku dostatecznej stymulacji układu siatkowego pnia mózgu może przynajmniej

pośrednio dojść do zmian zwyrodnieniowych w komórkach nerwowych. Mogą one być

wtórnym skutkiem niedożywienia, ale niedożywienie samo bywa rezultatem apatii, jak u

dzieci cierpiących na marazm. Można więc przyjąć istnienie biologicznego łańcucha - od

deprywacji emocjonalnej i sensorycznej, poprzez apatię, do zmian zwyrodnieniowych i

śmierci. W tym sensie głód bodźców może mieć taki sam związek z szansą przetrwania

ludzkiego organizmu jak głód pożywienia.

W rzeczywistości głód bodźców nie tylko biologicznie, ale także psychologicznie i

społecznie pod wieloma względami przypomina głód pożywienia. Takie określenia, jak

niedożywienie, przesyt, smakosz, łakomczuch, kaprysić, asceta, sztuka kulinarna i dobra

kuchnia, łatwo przenieść z dziedziny odżywiania na dziedzinę wrażeń. Przejedzenie się

ma swój odpowiednik w nadmiernej stymulacji. W obu dziedzinach, w zwykłych

warunkach, przy obfitym i urozmaiconym zaopatrzeniu wybór zależeć będzie od

osobistych upodobań. Być może wiele takich upodobań jest zdeterminowanych

konstytucyjnie, ale to już nie należy do tematu.

Psychiatra społeczny szczególnie interesuje się pytaniem, co dzieje się z niemowlęciem

po oddaleniu go od matki, w trakcie normalnego rozwoju. Dotychczasowy stan badań

można podsumować następującym zdaniem: „Jeżeli nie jesteś głaskany, twój rdzeń

kręgowy usycha". Stąd, po zakończeniu okresu bliskiej intymności z matką jednostka

przez resztę swego życia stoi przed trudnym wyborem, od którego zależy jej los i

przetrwanie. Z jednej strony rozmaite siły społeczne, psychologiczne i biologiczne

przeszkadzają w utrzymaniu fizycznej bliskości typu niemowlęcego. Z drugiej - człowiek

nieustannie do niej dąży. W rezultacie zazwyczaj godzi się na kompromis. Uczy się

zadowalać bardziej subtelnymi, nawet symbolicznymi formami dotyku, aż w końcu

wystarcza mu tylko powitalne kiwniecie głową, chociaż jego pierwotne dążenie do

fizycznego kontaktu wcale nie musi słabnąć. Dochodzenie do kompromisu można

określić różnymi terminami, np. jako sublimację, ale niezależnie od nazwy jego

rezultatem jest częściowe przekształcenie niemowlęcego głodu bodźców w coś, co

można by nazwać głodem poznawczym. W miarę jak złożoność kompromisu wzrasta,

ludzie coraz bardziej różnicują się w swych dążeniach do poznania i właśnie te różnice

wprowadzają urozmaicenie w stosunkach społecznych i decydują o losie człowieka.

Aktor filmowy może potrzebować setek „głasków" na tydzień od anonimowej masy

wielbicieli, by uchronić swój ,,rdzeń kręgowy przed uschnięciem", natomiast naukowiec

może być fizycznie i psychicznie zdrowy otrzymując jeden „głask" rocznie od

poważanego mistrza.

Głaskanie występuje tu jako ogólny termin określający kontakt fizyczny. W praktyce

przybiera ono formy rozmaite. Niektórzy dosłownie głaszczą niemowlę, inni tulą je lub

poklepują, jeszcze inni szczypią je w zabawie albo prztykają koniuszkiem palca.

Wszystkie te zachowania mają swe odpowiedniki w rozmowie, tak że można

przewidzieć, jak dana osoba będzie dotykała niemowlęcia analizując jej sposób

mówienia. Znaczenie terminu „głaskanie" można rozszerzyć na wszelkie akty zwracania

uwagi na obecność innej osoby. A więc „głask" będzie dla nas podstawową jednostką

funkcjonowania społecznego. Wymiana „głasków" tworzy transakcję, która jest jednostką

stosunków społecznych.

W odniesieniu do teorii gier wyłania się tu zasada, w myśl której każdy stosunek

społeczny, bez względu na swój charakter ma biologiczną przewagę nad brakiem

stosunku w ogóle. Wykazał to eksperymentalnie S. Levine w swych znakomitych

doświadczeniach na szczurach. Udowodniły one korzystny wpływ dotyku nie tylko na

rozwój fizyczny, psychiczny i emocjonalny, ale i na biochemię mózgu, a nawet odporność

na białaczkę. Znamienną cechą tych eksperymentów było odkrycie, że delikatny dotyk i

bolesne wstrząsy elektryczne były jednakowo skuteczne dla zachowania zdrowia

zwierząt.

To naukowe potwierdzenie naszych wcześniejszych uwag pozwala nam z większą

ufnością przejść do następnej części.

2. Strukturalizowanie czasu

Przyjmujemy, że dotykanie niemowląt i jego symboliczny równoważnik u osób dorosłych -

poznawanie - jest niezbędne do przetrwania. Powstaje pytanie: „Co dalej?" Mówiąc

wprost, co robić po wymianie pozdrowień niezależnie od tego, czy będą one miały formę

studenckiego „cześć", czy też trwającego kilka godzin wschodniego rytuału? Po

zaspokojeniu głodu bodźców i głodu poznawczego pojawia się głód struktur. Dla

dojrzewającej młodzieży nieustannym problemem jest „Co mam mu (jej) powiedzieć?"

Zresztą nie tylko młodzież bardzo nieprzyjemnie odczuwa społeczną lukę, okres

milczenia, nieustrukturalizowany czas, kiedy nikt z obecnych nic potrafi powiedzieć

niczego ciekawszego niż „Nie uważasz, że ściany są dziś pionowe?" Człowiek ma

wieczny problem z ustrukturalizowaniem godziny swojego czuwania. W sensie

egzystencjalnym funkcja wszystkich istot społecznych polega na wzajemnym użyczaniu

sobie wsparcia w drodze do tego celu.

Operacyjny aspekt strukturalizowania czasu można nazwać programowaniem. Ma ono

trzy postacie: materialną, społeczna, i indywidualną. Najbardziej powszechna, wygodna i

użyteczna metoda strukturalizowania czasu polega na stworzeniu planu działania w

materii świata zewnętrznego, co w jezyku codziennym nazywa się pracą. Plan taki

technicznie określa się mianem aktywności. Termin „praca" jest nieodpowiedni. ponieważ

z punktu widzenia ogólnej teorii psychiatrii społecznej stosunki społeczne są także formą

pracy. Programowanie materialne jest skutkiem zetknięcia się człowieka ze zmiennością

świata zewnętrznego. Integruje nas ono tylko w tej mierze, w jakiej aktywność ta stwarza

formę dla „głaskania", poznawania i innych bardziej złożonych form stosunków

społecznych. Programowanie materialne nie jest par excellcnce problemem społecznym;

w swej istocie opiera się na przetwarzaniu danych. Budowanie lodzi wymaga długiej serii

pomiarów i ocen prawdopodobieństwa i wszelka towarzysząca temu wymiana społeczna

musi być im podporządkowana, by budowa mogła posuwać się naprzód.

Programowanie społeczne daje w efekcie tradycyjne wymiany rytualne lub semirytualne.

Podstawowym kryterium jest tu układność, potocznie zwana „dobrymi manierami".

Rodzice we wszystkich częściach świata uczą swoje dzieci manier, przez co poznają one

właściwe sposoby pozdrawiania się, jedzenia, wydalania, rytuały zalotów i żałoby. Uczą

się też, co wolno, a czego nie wolno poruszać w rozmowie, taktu i dyplomacji. Część z

tych nauk jest uniwersalna, część zaś ma zasięg lokalny. Czkanie przy posiłkach albo

pytanie o zdrowie małżonki może być dobrze widziane lub też zabronione przez lokalną,

odziedziczoną po przodkach tradycję; faktycznie pomiędzy tymi dwoma szczególnymi

rodzajami transakcji istnieje wysoki stopień odwrotnej korelacji. Zazwyczaj tam, gdzie

ludzie czkają przy stole, nie wypada pytać o cudzą połowicę i odwrotnie. Zwykle po

rytuałach formalnych następują semirytualne rozmowy na różne tematy; możemy je

wyodrębnić jako rozrywki.

Im ludzie lepiej się znają, tym więcej w ich stosunki wkrada się programowania

indywidualnego, a co za tym idzie wzrasta prawdopodobieństwo zajścia „zdarzeń

przypadkowych". Zdarzenia przypadkowe na pierwszy rzut oka wydają się

nieoczekiwane i tak też mają je postrzegać zainteresowane strony. Przy bliższym

wejrzeniu okazuje się jednak, że przebiegają one na ogół według określonych wzorów,

które dadzą się poklasyfikować, a cała sekwencja określona jest przez nie

wypowiedziane wprost reguły i przepisy. Reguły te są utajone tak długo, jak przyjaźń lub

wrogość rozwijają się zgodnie z teorią Hoyle'a, lecz stają się jawne, jeżeli ktoś zrobi

nieprzepisowy ruch. Wywołuje on symboliczny, werbalny lub formalny protest: „Faul".

Takie sekwencje, które w przeciwieństwie do rozrywek oparte są bardziej na indywidual-

nym niż społecznym programowaniu, można nazwać grami. Życie rodzinne i małżeńskie,

tak jak i życie różnego rodzaju organizacji może przez długie lata opierać się na

wariantach tej samej gry.

Stwierdzenie, że przeważająca część aktywności społecznej sprowadza się do

uczestniczenia w grach niekoniecznie oznacza, że jest to „zabawne", albo że partnerzy

nie są poważnie zaangażowani we wzajemne stosunki. Przecież „granie" w piłkę nożną i

inne „gry" sportowe nie zawsze są zabawne, a gracze bywają nieraz zwykle zawzięci.

Takie gry, podobnie jak gry hazardowe i inne formy „zabawy", często są traktowane

bardzo serio, a czasami stają się nawet zgubne dla uczestników. Z drugiej strony,

niektórzy autorzy, na przykład Huizinga, zaliczają do „zabaw" rzecz tak poważną jak

uczty kanibalów. Wobec tego nie będzie kpiną czy barbarzyństwem, jeżeli tak tragiczne

zachowania, jak samobójstwo, uzależnienie od alkoholu i narkotyków, przestępczość czy

schizofrenię uznamy również za „uprawianie gier". Podstawową właściwością gry ludzkiej

jest nie to, że emocje są w niej udawane, lecz że podlegają regulacji. Ujawnia się to w

sytuacji, gdy nieprzepisowa manifestacja uczuć pociąga za sobą sankcje. Gra może być

bardzo poważna, a nawet zgubnie poważna, ale sankcje społeczne są poważne tylko w

razie złamania reguł.

Rozrywki i gry są substytutami prawdziwego życia z prawdziwą intymnością. Z tego

powodu należy je uznać raczej za wstępne umowy niż za związki i dlatego mawia się o

Berne Eric - W co grają ludzie. Psychologia stosunków międzyludzkich.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: