R.Ingarden - Wstęp do fenomenologii Husserla - wyklad pierwszy.pdf

(180 KB) Pobierz
R.Ingarden - Wstęp do fenomenologii Husserla - wyklad pierwszy
W YKŁAD PIERWSZY Z ARYS ROZWOJU FENOMENOLOGII
zatemrzeczązorientowaniesięwprzebiegutychzmian.
Pierwszafazarozwojufenomenologiitrwaodroku1900mniejwięcejdowybuchu
pierwszejwojnyświatowej. Epocetejnadaładecydującepiętnodziałalnośćiosiągnięcia
naukowe samego Husserla. Dlatego mówię o „fenomenologii getyngeńskiej”, choć od
połowy tego okresu rozwija się w Monachium drugie centrum filozofii
fenomenologicznej.PoogłoszeniuBadańlogicznychHusserlzostałmianowanyprofesorem
wGetyndzeidziałałtamaŜdoroku1916.Jednakwchwiliwybuchuwojnywieluzjego
uczniów wyruszyło na front, sam zaś Husserl równieŜ nie mógł juŜ nadal spokojnie
pracować nad zagadnieniami filozoficznymi. W ten sposób juŜ w roku 1914 powstała
pewna przerwa w rozwoju fenomenologii. Na rok przed wybuchem wojny ukazał się
pierwszy tom „Jahrbuch für Philosophie und phänomenologische Forschung”, zawiera
jącydrugiewielkiedziełoHusserla,amianowicieksięgępierwsząIdeiczystejfenomenologiii
fenomenologicznej filozofii 4 . Miały one obejmować trzy księgi, dwie pozostałe księgi nie
ukazałysięjuŜjednakzaŜyciaHusserla.Dziełotozamykapierwszyokresfenomenologii;
zawieraonojednocześnienowązmianęstanowiskaHusserla,otwierająctymsamymfazę
drugą jego filozofii. Faza ta jest zarazem początkiem rozwoju ruchu
fenomenologicznego.SytuacjaHusserlanauniwersyteciegetyngeńskimbyłaprzezszereg
lat trudna. Został on mianowicie mianowany profesorem wbrew woli wydziału, który
pragnął przyznać katedrę historykowi filozofii. Jego powołanie przez berlińskie
ministerstwo na profesora nadzwyczajnego w Getyndze załatwione zostało przez
Wilhelma Diltheya; była to przy tym katedra osobista, nie związana formalnie z
wydziałem. Wskutek tego był Husserl przez szereg lat bojkotowany. Gdy w roku 1907
ministerstwozamierzałouczynićgoprofesoremzwyczajnym,wydziałsprzeciwiłsiętemu
twierdząc,iŜjestonpozbawionytalentu.Zdarzenietoprzygnębiłogobardzo.Wswych
wykładach musiał więc Husserl początkowo zdobywać sobie równieŜ słuchaczy. W
pierwszych latach miewał na sali wykładowej tylko po kilku studentów. W dodatku
mówiłdoowychsłuchaczyorzeczach,zktórychpojmowalionibardzoniewiele.Husserl
wyszedłwówczaswswychpracachdalekopozaBadanialogiczneirozwijałzupełnienową
problematykę,którejsensicelebyłydlastudentówniezrozumiałe.Dziś wiemy,Ŝebyły
topoczątkiproblematykikonstytutywnej.
WreszciejednakzostałHusserlprofesoremzwyczajnym.Gdynawiosnęroku1912
przybyłemdoGetyngi,sytuacjabyłajuŜinna.Salawykładowabyłapełna.IstniałoteŜjuŜ
TowarzystwoFilozoficzne,stowarzyszeniestudentów,załoŜoneprzezuczniówHusserla.
Liczyłoono2025członków(męŜczyznikobiet),międzynimijuŜkilkudoktorów.Dwa
lata później przyszła jednak wojna wraz ze swymi skutkami. W Getyndze prowadził
wówczasrównieŜseminariumdocentAdolfReinach.ByłonuczniemTheodoraLippsa,
później jednak stał się fenomenologiem. Był to znakomity nauczyciel. Bezpośrednio
R.Ingarden,
WstępdofenomenologiiHusserla.
WykładywygłoszonenaUniwersyteciewOslo
(15wrzesień–17listopad1967),
tł.A.Półtawski,PWN,Warszawa1974,
s.729.
WYKŁADPIERWSZY
15września1967
Słowo „fenomenologia” jest wieloznaczne; muszę zatem przede wszystkim nadać
mu pewne, technicznie przynajmniej, ograniczone znaczenie. Pierwszy raz pojawiło się
ono, jak wiemy, juŜ w wieku XVIII, w jednym z listów Kanta. Następnie mamy wielką
FenomenologięduchaHegla. W ostatniej zaśćwiercizeszłego wiekufizycymówiliczęsto o
„fenomenologii”, mając na myśli opis obserwowanych faktów w przeciwstawieniu do
hipotez sformułowanych matematycznie. Był to okres, w którym starano się
„oczyszczać”pojęciafizykalneidostosowywaćichtreśćdodanychdoświadczenia.Nazy
wanotofenomenologią.
Fenomenologia, o której zamierzam mówić w niniejszych wykładach, powstała w
wiekudwudziestym;moŜnanawetpodaćdokładnądatęjejpowstania:rok19001901.W
rokutymukazałysiętrzydziełaautorów,którzysięwówczasnawetwzajemnienieznalii
nie wiedzieli, Ŝe wkrótce staną się głównymi przedstawicielami nowego kierunku
filozoficznego.Sąto:BadanialogiczneEdmundaHusserla,docentawHalle 1 ,Fenomenologia
woliAleksandraPfändera,wówczasdocentawMonachium 2 orazMetodatranscendentalnaa
psychologicznaMaxaSchelera,wówczasrównieŜdocentawJenie 3 .DwaprzymiotnikiuŜyte
w tytule ostatniej pracy, „psychologiczny” i „transcendentalny” będą później odgrywały
przezdługiczaswaŜnąrolęwdyskusjinadmetodąfilozofii.
Pragnę zacząć od krótkiego przeglądu faz rozwojowych fenomenologii. Ci trzej
myśliciele bowiem, początkowo nieznani, zapoczątkowali prąd, do którego przyłączyło
się później wielu filozofów zarówno w Niemczech, jak i we Francji, w Belgii i w
Ameryce.PoniewaŜzaśfenomenologiarozwijałasięprzywspółudzialeróŜnychbadaczy,
działającychwwielukrajach,jejobliczezmieniałosięteŜwmiaręupływulat.WaŜnąjest
1 EdmundHusserl,LogischeUntersuchungen,ErsterTeil:ProlegomenazurreinenLogik,Hallea.d.S.
1900;ZweiterTeil:UntersuchungenŜurPhänomenologieundTheoriederErkenntnis,Ibid.,1901.
2 Alexander Pfänder, Phänomenologie des Wollens. Eine psychologische Analyse, Leipzig 1900;
ostatniewyd.,München1963.
3 MaxScheler,DietranszendentaleunddiepsychologischeMethode.EinegrundsätzlicheErörterungzur
philosophischenMethodik,Jena1900(pracahabilitacyjnaUniwersytetuwJenie,1899).
4 Edmund Husserl, Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie,
„Jahrbuch für Philosophie und phänomenologische Forschung”, Bd I: 1913 oraz, osobno, Halle
1913.Ostatniewyd.w:Husserliana,RdIII,Haag1950.PrzekładpolskiD.Gierulanki,Warszawa
1967.
1
przed wojną prowadził tak zwane „ćwiczenia dla zaawansowanych” poświęcone
problematyce ruchu. Brało w nich udział 1520 osób; spośród nich przeŜyły wojnę
prawiewyłączniekobietyiobcokrajowcy.Resztapoległa.Niesprawdziłem,jakiprocent
słuchaczyówczesnegoseminariumHusserlaprzeŜył(liczyłoonookoło30osób),alenp.
z pięciu Polaków, którzy w nim brali udział, dwu zginęło na wojnie. Taki był los tzw.
„kołagetyngeńskiego”.
Okres drugi rozpoczął się wraz z powołaniem Husserla do Fryburga
[Bryzgowskiego].PośmierciWindelbandaHeinrichRickertprzeniósłsiędoHeidelbergu,
Husserlzaśnawiosnę1916rokuobjąłkatedręweFryburgu.Itupowstałapoczątkowo
podobnasytuacjajakprzedtemwGetyndze.PrzeniosłemsięwówczaswrazzHusserlem
z Getyngi do Fryburga. Na sali bywało 56 słuchaczy, pozostali byli na froncie. W
dodatku byli oni wszyscy uczniami tzw. ,,szkoły południowoniemieckiej”, załoŜonej
przez Heinricha Rickerta, Wilhelma Windelbanda i Emila Laska. Jednym z uczniów
Rickerta był Martin Heidegger. Habilitował się on u Rickerta bezpośrednio przed
przybyciem Husserla. Większość uczniów getyngeńskich była na froncie. W 1917 roku
padłReinach.Wlecie1916rokuprzyjechaładoFryburgaEdithStein,abydoktoryzować
sięuHusserla,zaśjesieniąroku1916zaczęłapracowaćjakoasystentkanadjegorękopi
sami. Ja pisałem moją pracę doktorską, potem musiałem wyjechać do Krakowa;
przyjechałemstamtądjesienią1917rokutylkonaegzamindoktorskiiwkońcustycznia
1918powróciłemdoPolski.EdithSteinpozostała,niewieletojednakzmieniłosytuację
nauniwersytecie.Husserlmusiałtamsobiewytworzyćcałkiemnoweśrodowisko.Udało
mu się to po paru latach, tak Ŝe pisał mi w latach 192123 o duŜym ruchu na swym
seminarium. Był wówczas juŜ bardzo znany, zjeŜdŜali się do niego studenci i młodzi
filozofowie z całego świata. Nie zdawał sobie jednak wówczas sprawy z tego, Ŝe obok
niego działa we Fryburgu Martin Heidegger, który wprawdzie juŜ w roku 1917
przyznawał się do fenomenologii i często w następnych latach odwiedzał Husserla, w
gruncie rzeczy jednak szedł własnymi drogami i począł wywierać na studentów własny
wpływ,niezawszeprzychylnydlaHusserla.Okazałosiętojednakdopieropodkonieclat
dwudziestych, gdy Heidegger powrócił do Fryburga jako profesor zwyczajny. Na ogół
jednakwydajesię,iŜpierwsze dziesięcioleciepowojennebyłodlafenomenologiibardzo
korzystne.ByłtookreswielkiegorozmachunietylkosamegoHusserla,jegodziałalności
nauczycielskiej i wyjazdów z odczytami, lecz w ogóle rozmachu fenomenologii. Był to
czasnadzwyczajnejaktywnościnauczycielskiejiliterackiejMaxaSchelerawKolonii.Jego
prace,m.in.Formalizmwetyceimaterialnaetykawartości 5 wywarłyogromnywpływ.Niestety,
Schelerumarłwroku1928.WtymczasieukazałosięrównieŜkilkatomów„Jahrbuchfür
PhilosophieundphänomenologischeForschung”,zawierającychpewnewaŜneprace.
Do roku 1930 trwał zatem wielki okres rozwoju, postępu, równieŜ samego
Husserla.HusserljednakmilczałodczasuIdeiIiniepublikowałnicaŜdoroku1929.Ale
w wykładach uniwersyteckich rozwijał Ŝywą działalność naukową, posuwając naprzód
swebadaniaanalitycznewwielukierunkach.Doszłoprzytymdozmianyjegostanowiska
wróŜnychistotnychkwestiach(logikatranscendentalna,badanianadczasem,rozbudowa
transcendentalnego idealizmu itd.). Jeździ teŜ z odczytami do Londynu, Amsterdamu,
ParyŜa, propagując tam fenomenologię. Jesienią 1928 roku przechodzi na emeryturę;
wprawdzie wykłada dalej na uniwersytecie, jednak jego pozycja doznaje wyraźnego
osłabienia zarówno wskutek przejścia w stan spoczynku, jak i wskutek wznowionej
działalności Heideggera we Fryburgu. Husserl nie zdaje sobie jednak z tego sprawy. W
roku 1929 obchodzi jubileusz siedemdziesięciolecia i ogłasza swe trzecie waŜne dzieło.
Logikaformalnaitranscendentalna 6 , napisane na nowo w oparciu o dawniejsze wykłady,
sięgająceroku1920czy1921.
Nieco później — w roku 1931 — ukazują się Medytacje Kartezjańskie 7 , będące
opracowaniemodczytówparyskichzroku1929 8 .HusserlzamierzałogłosićrównieŜtekst
niemiecki. Wkrótce jednak doszedł do przekonania, Ŝe redakcja ta nie odpowiada juŜ
sytuacji,jakapowstałatymczasemwNiemczech,ipostanowiłnapisaćredakcjęzupełnie
nową(wiemotymzlistów,jakieodniegootrzymywałem).Wciągukilkulatrozpoczynał
on szereg ciągle nowych redakcji tej pracy. Miała ona stać się jego głównym dziełem.
Prócz tego, przeprowadzał róŜne prace przygotowawcze do wielkiego systematycznego
dziełafenomenologii.WArchiwumHusserlawLouvainznajdująsięśladyprojektutego
dzieła,mającegoobejmowaćczterytomy.śadnaztychrzeczyniezostałajednakopubli
kowanaprzezsamegoHusserla.Dopierookołoroku1936/37rozpocząłpisanienowego
dzieła. Obszerna część tego, co dziś nosi tytuł Kryzysnaukieuropejskiejafenomenologia
transcendentalnaukazałasięwreszciewroku1937,aleniewNiemczech,leczwBelgradzie,
wczasopiśmie„Philosophia”,którezaczairedagowaćArturLiebert,wyemigrowawszyw
tym czasie do Jugosławii 9 . Ten okres, po roku 1930 do śmierci Husserla w roku 1938,
stanowi trzecią fazę fenomenologii. Wskutek róŜnych okoliczności następuje wówczas
osłabienie jej wpływów zarówno w Niemczech, jak i gdzie indziej, w szczególności
osłabienie osobistych wpływów Husserla, spowodowane jego długim milczeniem. W
latachtrzydziestychwygłaszaonznowuszeregodczytów,m.in.wPradzeiWiedniu,los
jego fenomenologii jest jednak juŜ na dłuŜszy czas przesądzony. ZwycięŜył go z jednej
stronyHeidegger,zdrugiejzaśHitler.Oprzyczynachtegoosłabieniawpływówopowiem
późniejdokładniej,gdybędęjeszczemówiłosamymHusserlu.
Husserl umarł w kwietniu 1938 roku. Potem przyszła druga wojna światowa.
6 EdmundHusserl,FormaleundtranszendentaleLogik,VersucheinerKritikderlogischenVernunft,
„Jahrbuch...”BdX,1929orazosobno,Halle1929.
7 EdmundHusserl,Méditationscartesiennes,introductionálaphenomenologie,traduitdel'allemand
parGabriellePeifferetEmmanuelLevinas,Paris1931.
8 Por. wyd. niemieckie: Edmund Husserl, Cartesiainische Meditationen und Pariser Vortrage,
herausgeg.u.eingeleitetvonS.Strasser,Haag1950,2.Aufl.Haag1963.
9 Edmund Husserl, Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale:
Phänomenologie.EineEinleitungindiephänomenologischePhilosophie,„Philosophia”,Belgrad,t.I,1936,s.
77176.Wydaniecałości(nieskończonej):Husserliana,BdVI,Haag1954.
5 Max Scheler, Der Formalismus in der Ethik und die materiale Werthethik. Mit besonderer
BerücksichtigungderEthikLKants,TeilI,„Jahrbuch...”BdI,1913,TeilII,ibid.,BdII:1916.Wyd.
osobneobuczęścirazem,Halle1916.Ostatniewyd.,GesammelteWerke,BdII,Bern1954.
2
W YKŁAD PIERWSZY Z ARYS ROZWOJU FENOMENOLOGII
Jednak jeszcze w ostatniej chwili przed jej wybuchem dyrektor Instytutu Filozofii w
Louvain, Leon Nöel, posłał swego ucznia, O. H. L. Van Bredę, do Fryburga, aby
uratował rękopisy Husserla. Husserl, który publikował stosunkowo bardzo mało,
pozostawił mnóstwo stenograficznych rękopisów, około 30 tyś. kartek. Tę bogatą
spuściznęrodzinaHusserlaprzekazałaVanBredzić,któryprzewiózłjądoLouvain.Tam
przystąpionodoporządkowania,przepisywanianamaszynieiwreszciedoprzygotowania
do druku tych rękopisów. Dopiero jednak od roku 1950 zaczęły się ukazywać tzw.
Husserliana (dotąd 11 tomów) 10 , dzięki czemu rozpoczął się nowy okres historii
fenomenologii. Zanim jednak do tego doszło, powstała dziwna sytuacja: w ostatnich
latach przed drugą wojną światową, a takŜe w czasie wojny, zaznaczyły się we Francji
nowe, coraz silniejsze wpływy Husserla i fenomenologii w ogóle, w szczególności zaś
Heideggera. Podlegali im JeanPaul Sartre, Jean Wahl, Maurice MerleauPonty, Gabriel
Marcel i in. Powstał tak zwany egzystencjalizm, uwaŜany często za fenomenologię; w
wielu punktach nie jest on jednak zgodny ze stanowiskiem Husserla i pozostaje pod
wyraźnym wpływem Heideggera. Paul Ricoeur, który przełoŜył [na francuski]Idee,jest
bliŜszy Husserlowi. Od czasu przełoŜenia w ostatnich latach wielu pism Husserla na
język francuski, jego wpływy we Francji wzrosły. Podobne oddziaływanie mająHusser
liana.TojestostatnipozytywnyrenesanswpływówsamegoHusserlawszerokimświecie.
W wielu innych krajach, w Ameryce Łacińskiej, a takŜe w pewnych kołach Stanów
Zjednoczonych zaczyna się obecnie rzeczywiście studiować jego pisma. To jednak, co
rozwija się w tych latach, jak to widać na podstawie serii wydawniczej
„Phanomenologica”, jest nie tyle dalszą fazą samej fenomenologii, ile pewną fazą
rozwijającej się nauki o fenomenologii Husserla. Nie wyrosła dotąd nowa generacja
fenomenologów, którzy opracowywaliby samodzielnie zagadnienia fenomenologiczne w
duchuHusserla.PogłębionestudiumHusserlamoŜejednakdoprowadzićdoodrodzenia
znówefektywnegofilozofowaniafenomenologicznego.
Co rozumie się przez fenomenologie pochodzącą od Husserla? Najpierw czysto
formalnie: jest to odrębny sposób podejścia do zagadnień filozoficznych, a zarazem
odrębnatechnikajęzykowegoprzedstawianiawyników,uzyskanychdziękitakiemupodej
ściu do świata czy teŜ rozwaŜaniu świata. Krótko mówiąc, jest to metoda
fenomenologiczna. Oczywiście, nie kaŜdy, kto stanie się fenomenologiem, będzie nią
operowałwtensamsposób. IstniejąróŜneodmianytej metody,powstałe w zaleŜności
od talentu i psychiki uprawiającego ją fenomenologa. Wszystkie te odmiany posiadają
jednak pewien rdzeń łączący wszystkich nas, fenomenologów, mimo tego, iŜ nie
zgadzamysięmiędzysobącodoróŜnychtwierdzeńszczegółowych.
MoŜna jednak równieŜ mówić o fenomenologii w innym znaczeniu: mianowicie
jako o zespole twierdzeń, czy systemie teorii, będących wynikiem fenomenologicznego
sposobubadania.TuzaśnapierwszymmiejscuznajdujesięfenomenologiaHusserlowska
jako całość dla siebie, która odróŜnia się pod wieloma istotnymi względami od
fenomenologiiMaxaScheleraczytzw.,,Monachijczyków”(A.Pfändera,M.Geigera,D.
10 Wchwiliwygłaszaniatychodczytów.
v.Hildebrandaiin.),czywreszcieodfilozofiiHeideggera.Międzytymifenomenologiami
istnieją duŜe róŜnice w szczegółach. Młodsi badacze nie powtarzają tylko słów ojca
fenomenologii, leczchcą za pomocąjego metodyiśćdalejnaprzód;idlategodochodzą
oniniekiedydowynikówinnychniŜte,jakichŜyczyłbysobieHusserl.Niejesttozatem
„szkoła”.
FenomenologowiepracowalinabardzoróŜnychterenach.JuŜwpierwszymtomie
„Jahrbuch...” pojawiło się całe bogactwo tematów. Przede wszystkim tom ten zawiera
IdeeczystejfenomenologiiHusserla.Jesttowpewnymsensiepracazteoriipoznania:analiza
świadomości przy poznawaniu róŜnych przedmiotów. Przy tym zostaje rozwinięta
problematyka całych mnogości aktów świadomych, świadomych operacji itd., a takŜe
metodologiasamejfenomenologii.
Obok tego znajdujemy w tym tomie wielkie dzieło Schelera,Formalizmwetycea
materialnaetykawartości, będące rozprawa z formalną etyka Kanta, Następnie Moritza
GeigeraPrzyczynkidofenomenologiirozkoszyestetycznej 11 , a zatem pewien fragment estetyki.
Alexander Pfänder publikuje tamFenomenologiąusposobień 12 ; jest to szczególnego rodzaju
psychologia. Wreszcie Adolf Reinach przedstawia Apriorycznepodstawyprawacywilnego 13 ,
rozprawę z filozofii prawa. A więc juŜ w pierwszym tomie wystąpiła róŜnorodność
badanych przedmiotów, która nadal pozostała charakterystyczna dla fenomenologii.
Podobnie mają się rzeczy w późniejszych tomach „Jahrbuch...”, a takŜe w innych
pismachfenomenologów.WskutektegofenomenologiąinteresowalisiębadaczeróŜnych
specjalności.
ChcącdzisiajmówićoHusserlu,niewolnozapomnieć,iŜjestjeszczezawcześnie
nasyntetyczneomówieniejegofilozofii—przedewszystkimdlatego,ŜeduŜaczęśćjego
spuścizny nie została jeszcze opublikowana. Ponadto w historii wystąpiły trzy róŜne
aspektyfilozofiiHusserla,względniejegooddziaływania.Aspektpierwszy—tofilozofia
Husserla taka, jaka się przedstawia w świetle pism, które on sam opublikował. Chodzi
mianowicieonastępującedziełaidaty:
W roku 1891 ukazała sięFilozofiaarytmetyki,tom I 14 . Po nim miał nastąpić tom
drugi, jednak Husserl odrzucił następnie zarówno uzyskane w tej ksiąŜce wyniki, jak i
zastosowanąwniejmetodębadania.
1900/01: Badania logiczne. Między Filozofią arytmetyki a Badaniami minęło zatem
dziesięć lat, w czasie których Husserl opublikował tylko niewielkie artykuły krytyczne.
Dotąd nie wiadomo dokładnie, co właściwie robił on przez te lata. Odnośne rękopisy
częściowo zaginęły,częściowoniesąjeszcze odcyfrowane. Wiemytylko,Ŝe przestałon
zajmować się problematyką Filozofiiarytmetyki i poświęcał duŜo uwagi współczesnym
11 MoritzGeiger,BeitragezurPhänomenologiedesästhetischenGenusses,„Jahrbuch...”BdI:1913.
12 AlexanderPfänder,ZurPhänomenologiederGesinnungen,„Jahrbuch...”,BdI:1913iBdIII:
1916. 13 AdolfReinach,DieapriorischenGrundlagendesbürgerlichenRechts,„Jahrbuch...”,BdI:1913.
14 Edmund Husserl,PhilosophiederArithmetik.PsychologischeundlogischeUntersuchungen,Erster
Band,HaaleSaale1891.
3
W YKŁAD PIERWSZY Z ARYS ROZWOJU FENOMENOLOGII
pracom logicznym. WobecAlgebrylogiki 15 Schrödera nastawiony był bardzo krytycznie;
zarazem pracował nad krytyką logiki psychologistycznej i szukał ścisłej drogi fi
lozoficznego ugruntowania logiki. Owocem tych lat są Badania logiczne; po ich
opublikowaniu milczał znowu ponad 10 łat, wypełnionych intensywną pracą nad
róŜnorodnymizagadnieniami.Szukałterazdrogiugruntowaniafilozofiiwogóle.
W roku 1911 ukazał się niewielki artykuł w czasopiśmie „Logos”: Filozofiajako
naukaścisła 16 . W nim występuje po raz pierwszy słowo „fenomenologia”; w pierwszym
bowiem wydaniu Badań logicznych nazywa on tę filozofię „opisową psychologią”
(Brentano). Ta niewielka praca jest pierwszym rezultatem całego dziesięciolecia po
szukiwańnowejfilozofii.
Przychodzinastępnierok1913,wktórymukazująsięIdeeczystejfenomenologii,Księga
I.Ogólnewprowadzeniedoczystejfenomenologii;zawierają one istotną część wyników badań
Husserla po roku 1901. W rękopisie istniały jeszcze dwa inne tomy. Edith Stein jako
asystentkaHusserlaprzygotowałajedodrukuwczasiewojnyiprzedłoŜyłaHusserlowiw
roku 1918. Nie był on jednak zadowolony z tej redakcji. Przyczyną tego był
prawdopodobnie fakt, iŜ uczynił on tymczasem znaczne postępy w analizie pierwotnej
świadomości czasu i w problematyce konstytutywnej, umacniając się zarazem coraz
bardziej w swych tendencjach idealistycznych. Później przekazał Husserl tekst innemu
swemu asystentowi. Ludwigowi Landgrebemu, który przygotował drugą redakcję. Ta
redakcja równieŜ jednak nie zadowoliła autora, tak Ŝe aŜ do jego śmierci obie dalsze
częściIdeipozostawaływrękopisie.
W latach 1929/30 opublikował HusserlLogikęformalnąitranscendentalnąiMedytacje
Kartezjańskie.Logikaliczyokoło250stron,MedytacjeKartezjańskiemająmniejsząobjętość.
Obatedziełacharakteryzująsiędoniosłymzwrotemkuidealizmowitranscendentalnemu,
całkowitymprzesądzeniemsprawynarzecztegoidealizmu.
Ostatniądatąwtymwyszczególnieniujestrok1937.Ukazałasięwówczaspierwsza
częśćksiąŜkiKryzysnaukieuropejskiejafenomenologiatranscendentalna.Tapierwszaczęśćma
około100stron,resztajednakniebyłajeszczegotowa.Wlecie1937rokuHusserlzapadł
nacięŜkąchorobę,zktórejniemiałjuŜwyzdrowieć.
Ci wszyscy, którzy nie byli u Husserla ani w Getyndze, ani potem we Fryburgu,
utworzylisobieobrazjegofilozofiinapodstawiewspomnianychpism.Natejpodstawie
moŜna by napisać historię myśli twórcy fenomenologii, myśli, która oddziałała istotnie
historyczniewtensposóbzagranicączywinnychośrodkachuniwersyteckichitd.
Drugi aspekt filozofii Husserla uzyskamy, jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, iŜ
wykładał on bez przerwy na uniwersytetach przez około 35 lat i wykładał swą własną
filozofię. Wykłady miewał dwu rodzajów. Z jednej strony były to tzw. „wielkie”,
czterogodzinne wykłady dla szerokiej publiczności, a więc „historia filozofii”, „Kant”,
„Idealizm niemiecki” itd. To było właściwie przekazywanie przyswojonej sobie
znajomości literatury filozoficznej. Przemawiał na nich raczej jako uczony niŜ jako
filozof.
Istniały jednak równieŜ wykłady innego typu; były to tzw. ,,małe”, dwugodzinne
wykłady,wśrodęisobotęoddwunastejdopierwszej.NatychwykładachHusserlnigdy
nie mówił o innych filozofach, Tęcz zawsze przedstawiał własne myśli dotyczące
zagadnień, nad którymi właśnie pracował. Były to m. in. „Wprowadzenie do
fenomenologii”,,,Podstawowezagadnieniafenomenologii”,„Wybranezagadnieniaetyki”
itd. Często powtarzany wykład logiki, choć był wykładem czterogodzinnym, był jednak
przeznaczony dla specjalistów. RównieŜ np. w semestrze letnim roku 1912, gdy
przybyłem do Getyngi, Husserl wykładał rzeczy, których sam nigdy nie opublikował, a
którepóźniejmiałystanowićtreśćdrugiejksięgiIdei.
Wreszcie prowadził Husserl ćwiczenia seminaryjne; jako tekst czytany słuŜyły
najczęściejpraceklasykówfilozofii,głównieKartezjusza,Berkeleya,Hume'aiKanta.Nie
byłatojednakanalizatekstuwewłaściwymznaczeniuinaukahistorycznegoobjaśniania
poglądów autora, lecz przede wszystkim analiza fenomenologiczna zagadnień i stanów
rzeczy, na które wskazywał tekst. Była to fenomenologia uprawiana na marginesie
cudzych wywodów. Czasem prowadziło to do bardzo daleko idących analiz
fenomenologicznych,zapuszczającychsięnaterenwłasnychbadańHusserla.Zwłaszcza
między 1920 a 1930 rokiem był Husserl niezmiernie twórczy i wykładał szereg rzeczy,
które istnieją do dzisiaj tylko w notatkach słuchaczy. Jednak wykłady te oddziałały na
szereg pokoleń ówczesnych studentów, których główni przedstawiciele wykształcili się
następnienasamodzielnychfilozofów,pracującychzarównowNiemczech,jakipozaich
granicami.
Te „małe” wykłady, jak równieŜ seminaria, stanowiły dla Husserla pewnego
rodzaju eksperymenty myślowe. Wykładał tam rzeczy opracowane, ale jeszcze nie
całkowicie jasne, nie całkowicie skończone. Husserl powiedział raz, Ŝe nauczył się
najwięcejodswychuczniównaproseminariach.DopieroodnichmianowiciemoŜnasię
nieraz nauczyć, jak trzeba rzecz wyrazić, aby była właściwie zrozumiana przez innych.
ToteŜHusserlczęstopowtarzał„tesame” wykłady,zawszejednakwniecozmienionej,
coraz bardziej rozwiniętej i opracowanej redakcji. Szukał teŜ często róŜnych dróg
głębszegopotraktowaniategosamegokompleksuzagadnień.
Rękopisy robocze i wykłady stanowią w swoim rozwoju i w swym faktycznym
oddziaływaniu drugi aspekt filozofii Husserla. Niestety, brałem udział w seminariach i
słuchałemwykładówwGetyndzetylkoodwiosny1912rokudowybuchuwojnyorazw
lecie1915roku,późniejzaśweFryburguwroku1916.WeFryburgujednakpracowałem
przedewszystkimnad pracądoktorskąi nieuczęszczałem nawszystkie wykłady.Alew
roku 1916 rozmawiałem z Husserlem prawie codziennie. Bywałem u niego zwykle po
kolacji, nieraz do późnej nocy; dzięki tym rozmowom uzyskałem wgląd w zagadnienia,
nadktórymiwówczaswłaśniepracował.
Trzecim aspektem rozwoju i wpływu fenomenologii Husserla są jego rękopisy.
Pracował on nad nimi codziennie, tylko z krótkimi przerwami, przez czterdzieści lat.
Przeprowadziłnp.ogromnebadanianadczasemiodkryłróŜnejegoaspekty;badałtzw.
15 ErnstSchröder,VorlesungenüberdieAlgebraderLogik,BdlC,Leipzig189095.
16 EdmundHusserl,PhilosophiealsstrengeWissenschaft,„Logos”(Tübingen),BdI:191011,s.
289341.Wyd.ksiąŜkowe:Frankfurt/M1965.
4
W YKŁAD PIERWSZY Z ARYS ROZWOJU FENOMENOLOGII
ukonstytuowany, wypełniony czas, pierwotny czas, zagadnienia świadomości
konstytuującejczasitd.Sątowszystkoterminy,którebędąwyjaśnionewdalszymciągu.
Pewne fragmenty tych badań nad czasem z lat 1905/06 17 zostały ogłoszone dopiero w
roku1928.PrzygotowałajedodrukurównieŜEdithStein.CzytałemterozwaŜaniawjej
redakcji w czasie mej wizyty u Husserla w roku 1927 i ode mnie dowiedział się o nich
Heidegger, który ostatecznie wydał je w roku 1928. Są to tak zwane Wykłady o
fenomenologiiwewnętrznejświadomościczasu 18 .
RównieŜ około roku 1918 pracował Husserl prawie dwa lata nad problematyką
czasu; prawdopodobnie pozostawało to częściowo w związku z moją rozprawą
doktorską o filozofii Bergsona. Te powstałe w Bernau manuskrypty widziałem w roku
1927;byłtoduŜyplikrękopisówdotądnieopublikowany.
Istniejenp.równieŜobszernywykładzlat1908/09dotyczącyprzestrzeniirzeczy;
dalej—zajmująceHusserlaprzezdługiczasrozwaŜanianatemattakzwanej„pierwszej
filozofii”,dziśjuŜopublikowanewdwutomach 19 itd.
Na podstawie tych ok. 30 000 kart rękopisów moŜna się obecnie zorientować w
przebieguautentycznejhistoriimyśliHusserla.Dopieroznajomośćtychmanuskryptów,a
takŜe porównanie ich z opublikowanymi przez Husserla ksiąŜkami, oraz znajomość
konkretnej zawartości jego wykładów od roku 1901 pozwoliłaby ustalić, jak się
rzeczywiście rozwijała myśl Husserla. Na to będziemy jednak musieli jeszcze poczekać
wiele lat, Dotychczasowe tomyHusserliana udostępniły tylko część jego rękopisów. O
tym, kim był Husserl jako filozof, dowiemy się zatem dopiero po ogłoszeniu dalszych
manuskryptów.DopierowówczasmoŜnabydobrzeopracowaćjegopoglądyrzeczowo,
systematycznieihistorycznie.
Wszystko,cozamierzamtumówićoHusserlu,jestnaturalnietylkoułamkiemtego,
co moŜna by powiedzieć na podstawie lektury jego pism (opublikowanych przez niego
samego, następnie zaś na podstawie 12 tomów, ogłoszonych po wojnie). Czasem
wykorzystałem równieŜ niektóre rozmowy, przeprowadzone z Husserlem w róŜnym
czasieodroku1912/13,Abyjednakrozumiećfenomenologię,trzebaprzenieśćsięmyślą
w sytuację teoretyczną i przypomnieć sobie prądy umysłowe, z których powstała jako
pewnegorodzajuprotest.
Jak juŜ wspomniałem, w okresie między Filozofiaarytmetyki a Badaniami
logicznymistanowiskoHusserladoznałoradykalnejzmiany.Byłtodlaniegopewnego
17 JakstwierdzaBoehmwewstępiedowydaniakrytycznego(por.niŜej,odsyłacz18),tekst
ten obejmuje materiały z lat 1906 1917. JuŜ wydanie z 1928 zawiera równieŜ „Dodatki i
uzupełnieniazlat190510”.
18 Edmund Husserl,VorlesungenzurPhänomenologiedesinnerenZeitbewusstseins,herausgegeben
von Martin Heidegger, „Jahrbuch...”, Bd IX: 1928 i osobno, Halle 1928. Wyd. krytyczne,
uzupełnione szeregiem rękopisów: Edmund Husserl,ZurPhänomenologiedesinnerenZeitbewusstseins
(18921917),hrsg.vonRudolfBoehm,HusserlianaBdX,Haag1966.
19 Edmund Husserl, Erste Philosophie (1923/4), hrsg. von Rudolf Erster Teil, Kritische
Ideengeschichte, Husserliana Bd VII, Haag 1956; Teil, Theorie der phänomenalogischen
Reduktion,tamŜeBdVIII,Haag1959.
rodzaju kryzys.Filozofiaarytmetykibyła wynikiem sposobu, w jaki wykształcił się on na
filozofa.UrodzonynaMorawach,udałsięnastudiamatematycznedoBerlina.Studiował
oczywiście takŜe filozofię, ale specjalizował się w matematyce, i to jako uczeń
Weierstrassa;jegopracadoktorskadotyczyłarachunkuwariacyjnego,azatempewnego
szczegółowego działu matematyki. Jako obywatel austriacki powraca po studiach do
Wiednia. Niewiele wiemy, co tam robił. Legenda głosi, Ŝe wysłuchany pewnego dnia
wykład Franciszka Brentana wywarł na nim takie wraŜenie, Ŝe odtąd poświęcił się
filozofiipozostającpodsilnymwpływemBrentana.
Jakwiadomo,Brentanobyłpierwotnieduchownymkatolickim,członkiemzakonu
Franciszkanów; interesował się zagadnieniami metafizycznymi, problematyką Boga itd.
Po soborze watykańskim w roku 1870 wystąpił z zakonu, pozostał jednak duchownym
katolickim.Poświęciłsięwówczascałkowiciefilozofii,zapoznającsięprzedewszystkimz
poglądami Johna Stuarta Milla. W roku 1874 opublikował tom pierwszy Psychologiiz
empirycznegopunktuwidzenia 20 ,(tomdruginieukazałsię).JesttoksiąŜkanapisanawduchu
czasu.Byłytolatazałamaniasięfilozofiiidealizmuniemieckiego,awrazznimponiekąd
załamania filozofii ówczesnej w ogóle; jako zwycięzca zaś pozostały na placu nauki
przyrodnicze.Zdawałosię,ŜefilozofianaleŜyjuŜdoprzeszłości.Jeśliniebraćpoduwagę
historyków filozofii, oraz niektórych filozofów, takich jak np. Hermann Lotze —
niektórzy zainteresowani filozoficznie przyrodnicy, jak Theodor Fechner, Wilhelm
Wundt, HermannHelmholtz, zwrócilisiękupsychologii.Staranosięją opracowaćjako
terennieopanowanyprzez naukiprzyrodnicze, posługującsięprzytym metodami tych
nauk, przede wszystkim zaś eksperymentem. W roku 1860 ukazała się pierwsza ksiąŜka
wychodząca z tego punktu widzenia:ElementypsychofizykiG. T. Fechnera, ugruntowanie
psychologii empirycznej, eksperymentalnej. Rzecz szczególna, Ŝe ksiąŜka ta wyrosła z
zagadnieniametafizycznego:stosunkumateriiiducha,któreautorstarasięrozwiązaćna
drodzeempirycznejieksperymentalnej.Gdzie,zdaniemFechnera,stosunektendochodzi
do skutku? Tam, gdzie ma miejsce kontakt człowieka ze światem zewnętrznym, gdzie
zatem bodźce zewnętrzne względnie procesy fizykalne działają na zmysły. To miejsce
stykupoddanowięc badaniueksperymentalnemu,badającprzezdziesiątkilat zmysłowe
danewraŜenioweiichstosunekdobodźcówzewnętrznych.
Ta nowa psychologia stworzona została przez przyrodników. Fechner był
fizykiem, Wilhelm Wundt pierwotnie był fizjologiem, następnie załoŜył w roku 1879
pierwszy instytut psychologiczny w Lipsku, Ernst Mach był równieŜ fizykiem, który
stworzył takŜe swoistą psychologię. Jego główne dzieło zatytułowane jest Analiza
wraŜeń 21 , zaś jego pierwszy rozdział nosi tytuł „Uwagi antymetafizyczne”. Wyraźnie
traktuje się tu, pod firmą psychologii, o zagadnieniach metafizycznych. Tak więc, choć
byli oni wszyscy przekonanymi psychologami, zarówno Fechner, Wundt, jak równieŜ
20 FranzBrentano,PsychologievomempirischenStandpunkt,BdI,Leipzig1874.Wyd.pośmiertne
w3tomach,rozszerzoneotekstynieopublikowanezaŜycia,Leipzig192428.
21 ErnstMach,BeitragezurAnalysederEmpfindungen,Jena1886,5.wyd.znacznierozszerzone
pt.DieAnalysederEmpfindungen,Jena1906.
5
W YKŁAD PIERWSZY Z ARYS ROZWOJU FENOMENOLOGII

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin