Krąpiec Mieczysław- Dusza ludzka-współczesne i Tomaszowe podejscie.pdf

Mieczysław Albert Krąpiec

DUSZA LUDZKA - WSPÓŁCZESNE I TOMASZOWE PODEJŚCIE 1

Zespół zagadnień dotyczący duszy jest przedmiotem wielu dziedzin

ludzkiego poznania. Stanowił on szczególny przedmiot zainteresowań filozofii

i teologii na przestrzeni wielu wieków. Czasy nam współczesne poszerzają

krąg zainteresowań o takie nauki jak np. psychologia i psychiatria. Ale dla

każdego człowieka zarówno w czasach minionych, jak i obecnie problem

ludzkiej duszy jest zawsze doniosłą i ważną sprawą. Sam św. Tomasz był

teologiem i jego dzieła są zasadniczo natury teologicznej. Ale właśnie jako

teolog musiał mieć rozwiązane prawidłowo dwa zagadnienia filozoficzne, bez

których teologia nie może w żaden sposób racjonalnie funkcjonować; a

mianowicie: metafizyczne rozumienie bytu jako bytu i bytu jako człowieka.

Bez poprawnego rozumienia bytu i człowieka nie można bowiem racjonalnie

mówić o Bogu i o człowieku – a więc o tym, co stanowi istotną osnowę samej

teologii. I rzeczywiście Tomasz z Akwinu zarysował bardzo wyraźnie także

filozoficzne rozumienie bytu i człowieka. Można zatem prześledzić i

zanalizować poglądy św. Tomasza w filozoficznej problematyce człowieka, a

w tym, zwłaszcza, ludzkiej duszy.

Patrząc generalnie na problematykę człowieka i ludzkiej duszy,

zarysowaną i rozwiązaną przez św. Tomasza, oraz porównując ją ze

współczesnym sposobem rozumienia można wyraźnie zauważyć dwa

odmienne, przeciwstawne podejścia poznawcze, uwarunkowane rozumieniem

zarówno samej filozofii, jak i założonej koncepcji nauki – racjonalnego,

sprawdzalnego i skutecznego sposobu poznania. Najogólniej rzecz biorąc św.

Tomasz stosował w tych dziedzinach poznania metodę, którą można by

wyrazić hasłem „od faktów – do ich wyjaśniania i teorii” w przeciwieństwie

do współczesnych myślicieli, którzy hołdują w rzeczy samej hasłu: „od teorii –

do faktów i ich, rozumienia”. Wskutek tego spotykamy się u św. Tomasza z

opisem ważnych „ludzkich faktów”, takich jak charakter ludzkiego działania,

zwłaszcza poznania - zarówno sensytywnego, jak i intelektualnego – uczuć,

1 M. A. Krąpiec, Dusza ludzka – współczesne i Tomaszowe podejście , [w:] Zeszyty Naukowe

KUL, R. 28, nr. 3-4 (111-112), 1985, s. 45-57.

aktów wolitywnych miłości – i na tym tle dostrzegamy zarysowany proces

wyjaśniania i uzasadniania (eksplanacji) dlaczego takie fakty istnieją i

dlaczego są takie właśnie jakie są. Słowem, Tomasz zużytkowuje platońsko-

arystotelesowską koncepcję naukowego poznania, kierującą się

naukotwórczym pytaniem „DIA TI” – „dzięki czemu” coś jest? Oczywiście,

aby dać prawidłową odpowiedź na tak generalnie postawione pytanie, trzeba

wpierw ustalić niepowątpiewalne fakty, a następnie wyjaśnić, czyli ukazać

czynnik, „dzięki któremu” dane fakty zaistniały i są takie, jakie są w naszym

poznaniu spontanicznym lub zreflektowanym 2 .

Natomiast współcześnie znajdujemy się w odmiennym klimacie

naukowego poznania, odziedziczonym po wielkich systemach filozoficznych I.

Kanta i A. Comte’a i wzbogaconym wielką, pełną sukcesów, praktyką nauk

przyrodniczych, a zwłaszcza nauk fizycznych i technicznych 3 . Oddaliliśmy się

daleko od starożytnego ideału poznania: „scire propter ipsum scire”, a raczej

wyznajemy w nauce hasło praktyczne: „scire propter uti”. Na zapleczu

dzisiejszego pojmowania nauki stoją dwie wymienione koncepcje naukowego

poznania, związane z systemami filozoficznymi. Naukotwórczym pytaniem dla

I. Kanta było: jakie są aprioryczne, subiektywne, warunki wartościowego

poznania? Takim apriorycznym warunkiem jest nie tylko sam człowiek, ale i

akt poznawczego mierzenia przez czasową lub przestrzenną miarę „metr”. Dla

A. Comte’a naukotwórczym poznaniem (po odrzuceniu teologii i metafizyki)

kieruje pytanie „jak” prawidłowo przebiegają fakty? Na pytanie „jak” można

odpowiedzieć poprzez opisy, klasyfikacje, operacyjne definicje, mierzenia i

wreszcie - wielkie ekstrapolacje pomiarów. Stąd współcześnie ideałem

poznania skutecznego jest wiedzieć: ,,jak zużytkować poznawanie” przedmiotu

– „to know how?”. W zużytkowaniu, czyli instrumentalizacji poznawanego

przedmiotu, doniosłą rolę pełnią matematyczne funkcje, ujmujące niektóre

relacje ilościowe, na podstawie których można skonstruować narzędzie lub też

posłużyć się poznawanym przedmiotem jako narzędziem dla zamierzonych

operacji, a więc technizacji rezultatów poznania. A dogodną i skuteczną, jak się

okazało, drogą, która ku temu prowadzi jest hipotetyczno-dedukcyjna metoda,

polegająca na dobieraniu (w oparciu o dotychczas ukazane skutecznie rezultaty

2 Szerzej na temat arystotelesowskiej teorii nauki por. S. Kamiński, M.A. Krąpiec, Z teorii i

metodologii metafizyki , Lublin 1962, s. 198-250.

3 Por. S. Kamiński, Pojęcie nauki i klasyfikacja nauk, Lublin 1981, s. 227-290.

poznawcze) odpowiednio zestawionych matematycznych funkcji, dla

pokierowania eksperymentalnymi zabiegami i uzyskania zamierzonych

rezultatów praktycznych. Hipotetyczno-dedukcyjna metoda została uznana nie

tylko ze względu na skutecznie uzyskiwane rezultaty, ale nadto zyskała mocną

teoretyczną podbudowę przez powiązanie z neokantyzmem i jego

specyficznym aprioryzmem, usprawiedliwiającym właśnie hipotetyczność

teoretycznych założeń w procesie poznawczym. Pozytywizm naukowy

usiłował poszerzyć zaprzeczenie dogmatycznego empiryzmu, przez odrzucenie

w nauce weryfikacjonizmu na rzecz falsyfikacjonizmu; przez osłabienie

indukcji na rzecz dedukcji. Zaakcentował przy tym jeszcze mocniej

hipotetyzm, który już nie miał ograniczać się tylko do teorii, ale także

stosować się do doświadczenia. Stąd też wiedza utraciła stały punkt

niewzruszonego odniesienia, a stała się raczej zwartą płynną masą poznawczą,

jakby „pływającym okrętem”. A w swej ontologii Popper przyjął jeszcze tzw.

„trzeci świat”, jako świat nauki i kultury żyjący własnymi prawami.

Współczesna sytuacja w nauce wskazuje ponadto na bazę w

dotychczas nabudowanych przez zabiegi poznawcze osiągnięciach-sensach, i

na jej wzbogacenia poprzez nowe interpretacje teoretyczne i eksperymentalne.

Najogólniej rzecz biorąc, ten świat naukowych ustaleń-sensów mieści się w

teorii ewoluującego bytu, zwłaszcza świata materii. Ewolucję wielu

naukowców uznaje już nie za teorię, ale za fakt przesądzający rozumienie

poszczególnych zdarzeń i struktur bytowych. A sama koncepcja ewolucji

posiada swe mechanistyczne, dialektyczne i teologiczne sposoby rozumienia i

interpretacji. I zasadniczo – odpowiednio rozumianą koncepcję ewolucji –

rzutuje się jako swoiste „a priori” na doniosłe w świecie i życiu ludzkim fakty,

jakimi są np. ludzkie poznanie, ludzkie działanie, ludzki psychizm i sama

ludzka dusza. Jej rozumienie już jest – w dużej mierze – usytuowane w

apriorycznej, w stosunku do samego faktu, teorii duszy. Teorię tę nakłada się,

jako zwartą siatkę pojęć, na człowieka i jego psychiczne działanie, aby

uzyskać rezultaty poznawcze koherentne z ogólną wizją rzeczywistości.

Oczywiście wizję tę należy bogacić przez nowe interpretacje, przez kreacje

nowych sensów, ale na tle siatki zastanych już i skutecznie funkcjonujących

sensów. Niech to zilustrują koncepcje duszy i człowieka u Zygmunta Freuda,

Maksa Schelera i P. Teilhard de Chardin 4 .

* * *

Z. Freud – psychoanalityk i lekarz z wykształcenia – stosował nie tylko

empiryczne obserwacje mające na celu wykrycie pozaracjonalnych

determinantów osobowści zneurotyzowanej, ale przyczynił się znacznie do

stworzenia samej metody psychoanalitycznej, a nade wszystko skonstruował

teoretyczny system antropologiczny, a więc teorię mającą na celu wyjaśnienie

całego człowieka i różnorodnych kierunków jego działalności. Próżno by

jednak szukać w zarysowanym przez Freuda obrazie człowieka teorii duszy

ludzkiej. Znajduje się on w materialistyczno-ewolucjonistycznym klimacie

naukowym stosującym i redukcjonizm, i ekonomię myślenia. W oparciu o

takie zasady zjawiska psychiczne wyższe, bardziej złożone usiłowano

zredukować do prostszych, bardziej czytelnych i bardziej pierwotnych.

Uważano, że lepszą jest ta naukowa teoria, która pozwala wyjaśnić

skomplikowane sprawy poprzez prostą i niezłożoną strukturę. I dla Freuda

było jasne, że w człowieku najważniejsze i jakby istotne jest to, co w ludzkim

życiu pojawia się jako baza, jako w rozwoju pierwsze i czego modyfikacją i

strukturalizacją są dalsze etapy rozwoju człowieka. Cóż zatem dziwnego, że za

istotny w człowieku uznał rezerwuar sił biologicznych, który posiada w sobie

siłę napędową dla dalszych faz rozwoju ludzkiego życia. Ów biologiczny

rezerwuar, zwany ID, jest obdarzony rozwojowymi siłami, którymi są już to

LIBIDO, już to LIBIDO i THANATOS jako zwalczające się – dialektycznie

spięte – siły. One to są zdolne zgenerować w dalszych fazach rozwoju, ludzkie

EGO, które nie jest w człowieku ani czymś pierwotnym, ani też nie stanowi

jakiegoś punktu wyjścia w doświadczeniu i wyjaśnieniu ludzkich spraw. A

nadto EGO jako cenzor ludzkiego działania i świadomości nie działa bez

SUPER-EGO, które interioryzuje zastaną kulturę i społeczne obyczaje. Ludzki

psychizm w takiej wizji człowieka w swojej zasadniczej i podstawowej części

jest nieświadomy (przedświadomy), a świadomość w postaci EGO i

posiłkującego go SUPER-EGO jest tylko szczytem góry lodowej i jakby

4 Szersze omówienia teorii Z. Freuda, M. Schelera i P. Teilhard de Chardin por. M.A. Krąpiec,

Ja człowiek , rozdz. 3, I - Man. An Outline of Philosophical Anthropology , New Vritain Conn.

Mariel Publication p. 39-89.

ekranem wyświetlającym ocenzurowane popędy człowieka. Cały ludzki

psychizm i wszystko to, co w tradycji kulturowej nazywało się „ludzką duszą”

zostało zredukowane do zasadniczo przedświadomych popędów

biologicznych. One to wyznaczają kierunek ludzkiego rozwoju, a przez to

wpływają na przekrój ludzkiej osobowości. I chociaż dopuszcza się możliwość

tzw. „sublimacji” popędów poprzez dobrze ukierunkowaną interwencję EGO,

właściwie cenzurującą popędy, to jednak zasadniczym czynnikiem

determinującym działanie jest - w tej wizji człowieka - przedświadomy układ

sił biologicznych (libido, resp. eros, thanatos), które podlegają zasadniczo

chemii i fizyce. Próby uzyskiwania odpowiedniego profilu ludzkiej

osobowości przy pomocy bodźców chemicznych (np. lekarstw

psychotropowych) zyskują w tej wizji człowieka całkowite usprawiedliwienie.

Dlaczego bowiem czynniki kierujące społeczeństwem nie mogły by uzyskiwać

pożądanego typu człowieka w sposób łatwy i zarazem naukowy, skoro jest taka

właśnie struktura ludzkiego bytu? Albo dlaczego nie można wyeliminować z

życia społecznego takich jednostek, które w żaden inny sposób (przy pomocy

wyłącznie psychicznych oddziaływań) nie potrafią dostosować się do

pożądanego przekroju ludzkich działań? A wszystko to znaczy uderzenie w

człowieka jako człowieka, uderzenie w osobę i jej podstawowe prawo wolnego

i świadomego kształtowania się „od wewnątrz”. Jeśli człowieka konstytuują

siły przedświadome, czysto biologiczne, to wydaje się, że w takiej koncepcji

jest racjonalne liczenie się zasadniczo z tym, co decyduje o człowieku, a nie z

tym wszystkim, co jest tak lub inaczej nabudowane na czynnikach

konstytutywnych. Nie ma w tej koncepcji racjonalnych powodów, aby nie

decydowały tzw. naukowe osiągnięcia, które wskazują na to, że pierwotne,

ważniejsze, silniejsze – bo determinujące – są siły materii związane z

konstytucją biologiczną, aniżeli siły psychiczne jako pochodne jedynie od sił

pierwotnych.

Już u Z. Freuda zauważamy początki teorii rozbudowanej przez Maksa

Schelera o odwrotnej proporcjonalności wartości i siły. Już u Freuda akcent

położony jest na biologicznej, a przez to w zasadniczym znaczeniu na

materialnej, omnipotencji sił, które determinują życie psychiczne człowieka.

Trzeba tylko przy pomocy psychoanalizy (bardzo zróżnicowanej) odsłonić

nieświadome determinanty ID. Mimo że cenimy wartości psychiczne wyższe,

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: