Zizek Slavoj - Irak - fałszywe obietnice.pdf - Zizek Slavoj - inacosiegapisz

Slavoj Žižek

Irak – fałszywe obietnic e 1

Kto chce zrozumieć, dlaczego administracja Busha dokonała inwazji na Irak, powinien

przeczytać „Objaśnianie marzeń sennych” Freuda, a nie Strategię Bezpieczeństwa Narodowego

Stanów Zjednoczonych. Tylko pokrętna logika snu może wyjaśnić, dlaczego Amerykanie są

przekonani, że agresywne dążenie do sprzecznych celów – takich jak szerzenie demokracji,

utrwalanie hegemonicznej pozycji Stanów Zjednoczonych i zapewnianie sobie stabilnych dostaw

surowców energetycznych – zakończy się sukcesem. Dla zilustrowania dziwacznej logiki marzenia

sennego Freud przytaczał historię o pożyczonym czajniku. Kiedy znajomy oskarża cię, że zwróciłeś

mu pęknięty czajnik, najpierw odpowiadasz, że nigdy czajnika nie pożyczałeś, potem, że oddałeś

czajnik nieuszkodzony, a wreszcie, że czajnik był pęknięty już wówczas, gdy go pożyczałeś. Taka

wyliczanka niespójnych argumentów oczywiście potwierdza to, czemu próbujesz zaprzeczyć,

mianowicie, że pożyczyłeś czajnik i że go uszkodziłeś. Podobny łańcuch niespójności cechuje

publiczne uzasadnienia ataku na Irak na początku 2003 roku, które wygłaszała administracja Busha.

Po pierwsze, administracja twierdziła, że Saddam Husajn posiada broń masowego rażenia, co

stanowi „realne zagrożenie” dla krajów sąsiadujących z Irakiem, Izraela i wszystkich

demokratycznych państw Zachodu. Jak dotąd broni takiej nie znaleziono (mimo że szukało jej przez

kilka miesięcy ponad tysiąc amerykańskich specjalistów). Administracja więc stwierdziła, że nawet

jeśli Saddam Husajn nie dysponuje bronią masowego rażenia, to i tak współpracował z alKaidą

przy atakach z 11 września, trzeba go zatem ukarać, aby zapobiec podobnym atakom w przyszłości.

Jednak we wrześniu 2003 roku nawet prezydent George W. Bush musiał przyznać, iż Stany

Zjednoczone „nie mają dowodów, że Saddam Husajn był zamieszany w wydarzenia 11 września”.

Wreszcie, istniał też trzeci poziom uzasadnień: nawet jeśli nie ma dowodów powiązań z alKaidą, to

bezwzględna dyktatura Saddama stanowi zagrożenie dla sąsiednich krajów i katastrofę dla

Irakijczyków, co jest wystarczającym powodem, by ją obalić. To prawda, ale dlaczego obalać

właśnie dyktaturę iracką, a nie inne reżimy, poczynając od Iranu i Korei Północnej, dwu

pozostałych państw należących do niesławnej Bushowskiej „osi zła”? Jeżeli zatem wymienione

uzasadnienia nie ostają się po bliższej analizie, a tylko sugerują, że administracja myliła się co do

przyczyn własnego postępowania, to jakie były prawdziwe powody inwazji na Irak? W zasadzie są

trzy. Po pierwsze, szczere ideologiczne przekonanie, że przeznaczeniem Stanów Zjednoczonych

jest niesienie innym krajom demokracji i dobrobytu; po drugie, chęć brutalnego potwierdzenia

amerykańskiej hegemonii; po trzecie, potrzeba kontrolowania irackich rezerw ropy naftowej. Każde

z tych trzech uzasadnień funkcjonuje niezależnie od pozostałych i zasługuje na poważne

potraktowanie; żadnego z nich, łącznie z szerzeniem demokracji, nie wolno lekceważyć jako

zwykłej manipulacji i kłamstwa. Każde może budzić sprzeciw i ma swoje dobre i złe konsekwencje.

Jednakże wszystkie trzy razem wzięte okazują się niebezpiecznie niespójne i skazują amerykańskie

działania w Iraku na klęskę.

Nietakspokojni Amerykanie

Historycznie rzecz biorąc, Amerykanie postrzegali własną rolę w świecie w kategoriach

altruistycznych. „Próbujemy być dobrzy – powiadali – chcemy pomagać innym, nieść pokój i

dobrobyt, i zobaczcie, co dostajemy w zamian”. Takie filmy jak „Poszukiwacze” Johna Forda czy

1 Źródło: „EUROPA” (10) 134/04 (09.06.2004), GLOBALIZACJA, str. 5.

1 / 9

Slavoj Žižek

„Taksówkarz” Martina Scorsese albo książki w rodzaju „Spokojnego Amerykanina” Grahama

Greene'a, ukazujące istotę naiwnej amerykańskiej dobroczynności, nigdy nie były bardziej aktualne

niż obecnie, w dobie globalnej ofensywy ideologicznej Stanów Zjednoczonych. Jak powiada

Greene o swoim amerykańskim bohaterze, który bardzo chce dać Wietnamczykom zachodnią

wolność i demokrację, ale widzi, że jego dążenia okazują się kompletnym niewypałem: „Nie

znałem człowieka, który narobiłby tyle kłopotów, a jednocześnie miał tak dobre intencje”. U

podstaw tych dobrych intencji leży przekonanie, że w głębi duszy wszyscy jesteśmy Amerykanami.

Skoro tak przedstawia się prawdziwe pragnienie ludzkości, to wystarczy, że Amerykanie dadzą

innym narodom szansę, uwolnią je od narzuconego im jarzma, a narody te automatycznie

przyswoją sobie ideologiczne amerykańskie marzenie.

Nic dziwnego, że Stany Zjednoczone przeszły od polityki „ograniczania wpływów”

nieprzyjaciela do polityki wspierania „kapitalistycznej rewolucji”, jak określił to Stephen Schwartz

z Fundacji na rzecz Obrony Demokracji w lutym 2003 roku. Stany Zjednoczone, podobnie jak

rozpadający się Związek Radziecki kilkadziesiąt lat temu, są dzisiaj wywrotowym inspiratorem

światowej rewolucji. Kiedy jednak w orędziu o stanie państwa ze stycznia 2003 roku Bush

stwierdził, że „wolność, którą tak sobie cenimy, nie jest darem Ameryki dla świata, lecz darem

Boga dla ludzkości”, ów pozorny przypływ pokory maskował totalitarne intencje. Każdy totalitarny

przywódca zapewnia, że sam byłby nikim: jego siła jest siłą popierających go ludzi, a on wyraża

tylko ich najgłębsze dążenia. Czy to samo nie dotyczy roszczeń Busha? Gdyby wolność była darem

Stanów Zjednoczonych dla innych narodów, sytuacja wyglądałaby prościej: przeciwnicy polityki

amerykańskiej byliby po prostu przeciwnikami polityki określonego państwa narodowego. Jeżeli

jednak wolność jest darem Boga dla ludzkości, a rząd Stanów Zjednoczonych został wybrany, by

przekazać ten dar wszystkim narodom świata, to przeciwnicy polityki amerykańskiej odrzucają

najszlachetniejszy z boskich darów. Przejdźmy do drugiej przyczyny ataku: chęci

zademonstrowania bezwarunkowej hegemonii Stanów Zjednoczonych. Otóż Strategia

Bezpieczeństwa Narodowego administracji Busha wzywa do przełożenia „niezrównanej potęgi

wojskowej oraz ogromnych wpływów gospodarczych i politycznych Ameryki” na „dziesięciolecia

pokoju, dobrobytu i wolności”. Ale myśliciele neokonserwatywni wypowiadają bardziej otwarcie

to, czego nie mogą wypowiedzieć ich bracia z Białego Domu. W opublikowanej niedawno książce

„The War over Iraq” (Wojna o Irak) neokonserwatyści William Kristol i Lawrence F. Kaplan piszą:

„Misja rozpoczyna się w Bagdadzie, ale bynajmniej się tam nie kończy. [...] Stoimy u progu nowej

ery. [...] To decydujący moment. [...] Jest oczywiste, że chodzi o coś więcej niż Irak. Ba, o coś

więcej nawet niż przyszłość Bliskiego Wschodu i wojnę z terroryzmem. Stawką jest rola, jaką

Stany Zjednoczone zamierzają odgrywać w dwudziestym pierwszym wieku”. Niepodobna nie

zgodzić się z tym twierdzeniem: amerykańska inwazja na Irak stawia pod znakiem zapytania

przyszłość wspólnoty międzynarodowej, podnosząc fundamentalny problem „nowego porządku

światowego” oraz rządzących nim reguł.

Co do trzeciego powodu inwazji na Irak, uproszczeniem byłoby zakładać, że Stany

Zjednoczone zamierzały przejąć iracki przemysł naftowy z całym dobrodziejstwem inwentarza.

Ponieważ jednak mowa o kraju, który – jak to ujął zastępca sekretarza obrony Paul Wolfowitz –

„unosi się na morzu ropy naftowej”, amerykańscy decydenci musieli brać pod uwagę oddanie

władzy w ręce rządu sprzyjającego Stanom Zjednoczonym, dbającego o dopuszczanie

zagranicznych (czytaj: amerykańskich) inwestycji w irackim przemyśle paliwowym i cieszącego się

wpływową pozycją w Organizacji Państw Eksporterów Ropy Naftowej. Można nawet powiedzieć,

że pominięcie tej ewentualności przez Amerykanów byłoby ogromnym błędem strategicznym.

2 / 9

Slavoj Žižek

Groteskowe imperium amerykańskie

Spośród tych trzech przyczyn inwazji kluczowe znaczenie ma druga: chodzi o

wykorzystanie Iraku jako pretekstu lub przykładu wyznaczającego parametry nowego porządku

światowego, o potwierdzenie prawa Stanów Zjednoczonych do ataków prewencyjnych, a tym

samym o umocnienie pozycji Ameryki jako jedynego policjanta globalnego porządku. Przesłanie,

jakim był amerykański atak, adresowane było w pierwszym rzędzie nie do narodu irackiego, lecz do

wszystkich świadków wojny – to my byliśmy prawdziwymi adresatami politycznymi i

ideologicznymi.

W tym punkcie należałoby zadać naiwne pytanie: dlaczego właściwie Stany Zjednoczone

nie miałyby zostać globalnym policjantem? Przecież od zakończenia zimnej wojny aż się prosi, by

jakieś globalne mocarstwo zajęło taką pozycję. Jednakże kłopot z dzisiejszymi Stanami

Zjednoczonymi nie polega na tym, że są one nowym światowym imperium, lecz na tym, że nim nie

są – udają imperium, ale w dalszym ciągu zachowują się jak państwo narodowe, bezwzględnie

realizujące własne interesy. Gdyby odwrócić stary ekologiczny slogan, można by powiedzieć, że

dewiza polityki zagranicznej administracji Busha brzmi „działaj globalnie, myśl lokalnie”. Weźmy

amerykańską decyzję o nałożeniu cła na stal: Światowa Organizacja Handlu uznała ją za nielegalną,

decyzja z pewnością stanowiła pogwałcenie uświęconej zasady przekazywanej przez Stany

Zjednoczone krajom rozwijającym się, tej mianowicie, aby bez jakichkolwiek ograniczeń otworzyły

się na globalny rynek. Innym przykładem amerykańskiego dwójmyślenia była presja USA na

Serbię w lecie 2003 roku. Wysocy amerykańscy urzędnicy domagali się, aby Serbia wydała

podejrzanych o zbrodnie wojenne haskiemu Międzynarodowemu Trybunałowi Kryminalnemu do

spraw byłej Jugosławii (zgodnie z logiką globalnego imperium, które domaga się transnarodowych

instytucji wymiaru sprawiedliwości); równocześnie jednak wywierali nacisk na Serbię, aby

podpisała traktat dwustronny zobowiązujący do niewydawania nowemu Międzynarodowemu

Sądowi Kryminalnemu (również z siedzibą w Hadze) obywateli Stanów Zjednoczonych,

podejrzanych o zbrodnie wojenne lub inne zbrodnie przeciwko ludzkości (zgodnie z logiką państwa

narodowego).

Nic dziwnego, że skonsternowani Serbowie zareagowali furią.

Czy ta sama niespójność nie cechuje aby amerykańskiego sposobu prowadzenia „wojny z

terroryzmem”? Wzorcową strategią gospodarczą dzisiejszego kapitalizmu jest „zlecanie na

zewnątrz” – powierzanie „brudnego” procesu materialnej produkcji (ale także reklamy, prac

projektowych, księgowości itp.) innej firmie. Produkcję prowadzi się na przykład w Indonezji,

gdzie standardy pracy i ochrony środowiska są znacznie niższe od obowiązujących na Zachodzie, a

zachodnia firma, będąca właścicielem logo, może twierdzić, że nie ponosi odpowiedzialności za

nadużycia, jakich dopuszczają się jej podwykonawcy. Coś analogicznego ma miejsce z

przesłuchaniami ludzi podejrzanych o działalność terrorystyczną, które „zleca się” sojusznikom z

Trzeciego Świata (krajom krytykowanym w rocznym raporcie amerykańskiego Departamentu

Stanu o przestrzeganiu praw człowieka), którzy mogą wymuszać zeznania, nie przejmując się

kłopotami prawnymi i publicznymi protestami. „Nie możemy zalegalizować tortur, to sprzeczne z

amerykańskim systemem wartości” – grymasi na łamach „Newsweeka” felietonista Jonathan Alter;

podsumowując, stwierdza jednak, że „powinniśmy pomyśleć o przekazaniu części podejrzanych

naszym mniej przewrażliwionym sojusznikom, nawet jeśli to obłudne. Nikt nie powiedział, że

wszystko będzie czyste i ładne”. Demokracje Pierwszego Świata coraz częściej zlecają brudną

3 / 9

Slavoj Žižek

robotę innym krajom – i nieważne, czy chodzi o telemarketing czy tortury. Szansa na

podporządkowanie wojny z terroryzmem międzynarodowemu porządkowi prawnemu została

zmarnowana. Dlaczego? Używając słów Muhammada Saida alSahafa, irackiego ministra

informacji, który podczas jednej ze swoich ostatnich konferencji prasowych w czasie wojny miał

rzekomo zaprzeczyć, jakoby Amerykanie opanowali niektóre dzielnice Bagdadu: „[Amerykanie]

nie panują nad niczym, nawet nad sobą!”. Jednym słowem, amerykańscy decydenci nie dostrzegają

sprzeczności między swoimi intencjami oraz między intencjami a działaniami, nie mówiąc już o

próbach likwidowania tych sprzeczności. W lutym 2002 roku amerykański sekretarz obrony Donald

Rumsfeld oddał się amatorskiej spekulacji filozoficznej na temat związku między tym, co znane, a

tym, co nieznane: „Są wiadome wiadome; innymi słowy, wiemy, że są rzeczy, o których wiemy.

Wiemy też, że są wiadome niewiadome; innymi słowy, wiemy, że są rzeczy, o których nie wiemy.

Ale są też niewiadome niewiadome – rzeczy, o których nie wiemy i nawet o tym nie wiemy”.

Zdaniem Rumsfelda, właśnie te niewiadome niewiadome są najbardziej niebezpieczne dla Stanów

Zjednoczonych. Rumsfeld zapomniał jednak o czwartym – kluczowym – terminie: o niewiadomych

wiadomych, czyli o rzeczach, które wiemy, choć o tym nie wiemy – innymi słowy o Freudowskiej

nieświadomości, „wiedzy, która nie wie o sobie samej”, jak mawiał francuski psychoanalityk

Jacques Lacan. Pod wieloma względami owe niewiadome wiadome – wyparte przekonania i

przesłanki, którymi kierujemy się, nie będąc tego świadomi – stanowić mogą jeszcze większe

zagrożenie. Tak jest w istocie z przyczynami tej wojny. Tym, co „niewiadome” (wyparte,

ignorowane), nie jest w pierwszym rzędzie problematyczny charakter każdej racji jako takiej (na

przykład to, że szerząc demokrację, Stany Zjednoczone narzucają własną wersję demokracji), lecz

niemożność pogodzenia wszystkich racji.

Stany Zjednoczone dążą do kilku celów (szerzenie demokracji, utrwalanie własnej

hegemonii, zapewnianie sobie zapasów ropy naftowej), których ostatecznie nie da się pogodzić.

Weźmy Arabię Saudyjską i Kuwejt, kraje będące konserwatywnymi monarchiami, ale zarazem

sojusznikami gospodarczymi, mocno związanymi z zachodnim kapitalizmem.

Tu interes Stanów Zjednoczonych określony jest bardzo precyzyjnie: aby rzeczone państwa

gwarantowały Stanom Zjednoczonym rezerwy paliwowe, muszą pozostać niedemokratyczne,

można bowiem iść o zakład, że demokratyczne wybory w Arabii Saudyjskiej lub w Kuwejcie

wyłoniłyby islamski, nacjonalistyczny reżim, karmiący się nastrojami antyamerykańskimi.

„Sześćdziesięcioletnia polityka usprawiedliwień i ustępstw wobec braku wolności na Bliskim

Wschodzie w niczym nie wzmocniła naszego bezpieczeństwa” – stwierdził Bush w listopadzie 2003

roku. Polityka ta zagwarantowała jednak krajom Zachodu względnie stabilne dostawy energii, a nie

jest to coś, co Stany Zjednoczone skłonne byłyby złożyć z dnia na dzień na ołtarzu wolności. Co

więcej, przy wszystkich zapewnieniach Busha o „ekspansywnej strategii wolności na Bliskim

Wschodzie” wiemy już, co oznacza owo niesienie demokracji: ostatecznie to Stany Zjednoczone i

ich „dobrowolni partnerzy” decydują, czy dany kraj dojrzał do demokracji i jaką formę powinna

ona przyjąć. Weźmy komentarz Rumsfelda z kwietnia 2003, że Irak nie powinien stać się teokracją,

lecz tolerancyjnym świeckim państwem, w którym wszystkie grupy religijne i etniczne cieszyć się

będą tymi samymi prawami. Amerykańscy politycy zareagowali ledwie skrywanym zakłopotaniem

na wieść, że nowa konstytucja iracka może przyznawać uprzywilejowaną pozycję islamowi. Mamy

tu do czynienia z podwójnym paradoksem: po pierwsze, byłoby miło, gdyby Stany Zjednoczone

zażądały tego samego od Izraela w odniesieniu do judaizmu; po drugie, ponieważ Irak epoki

Saddama był już państwem świeckim, w wyniku demokratycznych wyborów doszłoby

prawdopodobnie do uprzywilejowania islamu! Według brytyjskiego dziennika „The Independent”,

4 / 9

Slavoj Žižek

anonimowy wysoki urzędnik administracji amerykańskiej miał stwierdzić, że „pierwszym gestem

polityki zagranicznej demokratycznego Iraku powinno być uznanie Izraela”. W rzeczywistości

rezultatem amerykańskiej okupacji Iraku będzie przypuszczalnie powstanie fundamentalistycznego,

muzułmańskiego ruchu antyamerykańskiego, powiązanego z podobnymi ruchami w innych krajach

arabskich lub o znacznej populacji muzułmańskiej. Zupełnie jakby jakaś niewidzialna ręka

przeznaczenia czuwała nad tym, żeby amerykańska interwencja doprowadziła do rezultatów,

których Stany Zjednoczone próbują za wszelką cenę uniknąć.

Za mało bomb i za późn o 1

Za zwycięzcę w konkursie na największą pomyłkę 1998 roku możemy uznać pewnego

latynosa – patriotę i terrorystę – który w liście do konsulatu Stanów Zjednoczonych wysłał bombę,

protestując przeciwko amerykańskiej ingerencji w wewnętrzne sprawy jego kraju. Jako uczciwy

obywatel podał na kopercie adres zwrotny, ale ponieważ nalepił za mało znaczków, poczta mu ją

odesłała. Zapomniawszy, co do niej włożył, człowiek ów otworzył kopertę i zginął rozerwany przez

własną bombę. Oto doskonały przykład na to, że list w końcu zawsze trafia do właściwego

odbiorcy. Czy coś podobnego nie przytrafia się dziś reżimowi Slobodana Miloszevicia? Bardzo

wymowny w tym względzie jest styl propagandy serbskiej telewizji satelitarnej, której program

kierowany jest do odbiorców znajdujących się poza Serbią: nie ma żadnych informacji o

okrucieństwie wobec Kosowian, a o uciekinierach mówi się, jak o ludziach uciekających przed

bombardowaniami NATO. Serbia jawi się jako wyspa pokoju, jedyne miejsce w byłej Jugosławii,

które pozostało nietknięte toczącą się wszędzie wokół wojną, a które teraz z jakiś irracjonalnych

pobudek zostało zaatakowane przez szaleńców z NATO, którzy niszczą mosty i szpitale... Przez lata

Miloszević wysyłał bomby w listach do swoich sąsiadów – od Albanii po Chorwację i Bośnię.

Rozpalał ogień w całej byłej Jugosławii, ale nie wciągał bezpośrednio do konfliktu Serbii. W końcu

jednak ostatni list wrócił do nadawcy. Miejmy nadzieję, że skutkiem interwencji NATO będzie

ogłoszenie Miloszevicia największą polityczną pomyłką roku.

W interwencji Zachodu w Kosowie tkwi ziarno sprawiedliwości dziejowej – nie

zapominajmy, że tu właśnie zaczęła się wspinaczka Miloszevicia po władzę. Owa wspinaczka

została ukoronowana wzmocnieniem pozycji Serbii zagrożonej w sposób szczególny przez albański

„separatyzm”. Albańczycy byli pierwszym celem Miloszevicia, później skierował swój gniew

przeciw innym republikom byłej Jugosławii – Słowenii, Chorwacji, Bośni – aż w końcu cały

konflikt powrócił do Kosowa. Zatoczywszy koło, strzała etnicznych konfliktów wróciła do tego,

który ją wypuścił. To kluczowy, wart zapamiętania fakt: rozpad Jugosławii nie zaczął się wtedy,

gdy słoweńska „secesja” spowodowała efekt domina (najpierw Chorwacja, potem Bośnia,

Macedonia), ale już w 1987 roku, gdy Miloszević wprowadził konstytucjonalne reformy,

pozbawiając Kosowo i Wojewodinę ograniczonej autonomii. To właśnie wtedy została

bezpowrotnie zniszczona krucha równowaga, na której opierała się Jugosławia. Od tego momentu

Jugosławia żyła jeszcze jakiś czas tylko dlatego, że nie zdawała sobie sprawy, iż już jest martwa –

była jak kot z filmów animowanych, który unosi się nad przepaścią i spada w nią dopiero wówczas,

gdy dostrzega, że nie ma pod sobą gruntu. Od czasu przejęcia władzy przez Miloszevicia jedyną

szansą przetrwania dla Jugosławii była zmiana jej formuły: Jugosławia pod dominacją Serbii lub

1 Źródło: „Magazyn Sztuki”, nr 22/1999. Tłumaczenie: Beata Maciejewska.

5 / 9

Zizek Slavoj - Irak - fałszywe obietnice.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: