Status ontologiczny czasu w poglądach Romana Ingardena.pdf

Status ontologiczny czasu w poglądach Romana Ingardena

Struktura czasu

Według Romana Ingardena (1893-1970) wszystko przebiega w czasie: spostrzeżenia, spostrzeżeniowe po-

myłki, złudzenia przypomnieniowe[1] itp. Wszystkie one występują w następstwie koniecznych przemian

perspektywy wzrokowej. Oznacza to, że czas posiada określoną strukturę. Struktura ta dzieli się na: przeszłość,

teraźniejszość i przyszłość. Wyjaśnia ona tym samym, to co teraźniejsze, to co przeszłe i to co przyszłe.

Struktura czasu odzwierciedla jednocześnie strukturę czasową świata. Prawdziwa więc interpretacja realnej

struktury czasowej świata powinna ujmować czas nie jako czysto zjawiskowy, ale jako realny. Wynika stąd, że

wszystkie zdarzenia zachodzące w teraźniejszości, przeszłości i przyszłości istnieją realnie.

Aby coś mogło się stać ,,przeszłym” musi najpierw być „obecnym” w pewnym „teraz”. Dopiero w

następnym „teraz” staje się przeszłym. Nie można jednak powiedzieć, że istnieje konieczność tego następstwa,

tzn. że najpierw musi być coś w przyszłości, aby potem być w teraźniejszości, a następnie dopiero w

przeszłości. Może się tak zdarzyć, że jakieś zdarzenie nie zostanie zapamiętane i nie stanie się przeszłością.

Podobnie, zdarzenie przyszłe może nigdy nie zaistnieć i nie stanie się z tego powodu ani teraźniejszym, ani

przeszłym. (Oczywiście zawsze jest zachowywana kolejność numeryczna i ciągłość zdarzeń. To znaczy, że

zawsze rok 1900 poprzedza rok 1901, a ten 1902. Czas stanowi więc continuum ciągłe.) Zacznijmy od zbadania

właśnie tych faz czasu.

Teraźniejszość

Najważniejszą z nich jest teraźniejszość, bowiem w teraźniejszości (w jej „punkcie”) leży źródło konstytucji

samego czasu, a więc nie tylko teraźniejszości, ale i przeszłości i przyszłości. (W każdej z tych faz bytują

przedmioty, procesy, zdarzenia i indywidua.)

Co dokładniej oznacza sens słów „bycie teraz” lub „to co teraźniejsze”? R.Ingarden rozumie je na kilka spo-

sobów. Przeważnie „teraz” rozumie jako tzw. „punkt czasowy”, czyli punktową granicę, miejsce w continuum

czasu. ,,Bycie „teraz” znaczy wówczas tyle, co „wstąpienie w byt” i właśnie przez to, w tym samym momencie,

natychmiastowe „wystąpienie z bytu” - zniknięcie. „Bycie teraz” nie ma czasowej rozciągłości. Ponadto nie

istnieje żadne trwanie tego, co jest teraźniejsze i w ogóle żadne trwanie w teraźniejszości. „Trwać” bowiem,

oznacza przede wszystkim najpierw istnieć dłużej niż tylko w jednym „teraz”. Jest to właśnie wykluczone przez

radykalną koncepcję „punktowego” teraz, ponieważ trwanie czegoś zakłada, że to, co trwa, jakkolwiek

utrzymuje się przez pewien przeciąg czasu w bycie, utrzymuje się jako coś identycznego ze sobą, a to jest

sprzeczne. Według filozofa należy założyć, że ten przeciąg czasu oznacza jakąś fazę czasową, która radykalnie

wychodzi ponad jedno „teraz”. Skoro „przemijanie” znaczy tyle, co „wystąpienie-z-bytu”, zniknięcie,

unicestwienie wykluczona jest możliwość pozostania identycznym przez więcej niż jedną teraźniejszość. Jest to

podstawowa właściwość bycia w fazie teraźniejszości.

Aktualność zdarzeń polega więc na istnieniu w obrębie tylko jednej teraźniejszości. Zdarzenia piętnuje ta

jedność teraźniejszości, w której się dokonują. Aktualnością są przeniknięte nie tylko zdarzenia, lecz wszystko

cokolwiek jest teraźniejsze. Aktualność jest czymś, co wykracza poza samoistność przedmiotu. Samiostność

jest wprawdzie niezbędnym warunkiem aktualności, ale nie wystarcza do tego, żeby coś było teraźniejsze; ani

też sama nie stanowi aktualności. Aktualność jest także jednym z momentów bytowych. Nigdy nie wykracza

poza rozpiętość jednego konkretnego „teraz”. Z tego powodu jest trudno ją uchwycić i opisać. Ewentualne

przybliżenie treści tego pojęcia można osiągnąć jedynie za pomocą obszernych analiz.

Jak już wiemy – według R.Ingardena - wszystko to, co istnieje doświadczamy w specyficznym doświadcze-

niu czasu. Jest ono ograniczone tylko do jednego, bezwymiarowego „teraz” otoczonego polem przeszłości i

przyszłości. Rozumienie „teraz” można ujmować dwojako. W pierwszej interpretacji poza jednym,

bezwymiarowym „teraz” nic już nie istnieje. W drugiej, słabszej, mówić o teraźniejszości jest sens jedynie

wtedy, jeżeli zgodzimy się, że „przeszłość” i „przyszłość” nie są prostym, radykalnym, zupełnym niebytem

lecz, że są one raczej szczególnymi postaciami czy sposobami istnienia, specyficznie różnymi od bycia w

aktualnej teraźniejszości. Teraźniejszość wprawdzie odróżnia się od przeszłości aktualnością, od tego, co

przeszłe i od przyszłości, od tego, co przyszłe, w niej jednak ani to, co przeszłe, ani to, co przyszłe nie jest

bezwzględną nicością. Przeszłość i przyszłość są tu jakby dwiema prapostaciami bezwzględnego niebytu.

(Istnieją różne koncepcje i różne doświadczenia czasu, które prowadzą do rozmaitego pojmowania tego, kiedy

zdarzenie przestaje istnieć lub jeszcze nie zaistniało. Nie będziemy icn tutaj analizować.)

Struktura czasu, którą przedstawiliśmy wpływa na tożsamość i związek między tym, co przeszłe, a tym, co

teraźniejsze. Powoduje równanie się ich tożsamości. Obrazy te inaczej wyglądają w teraźniejszości i inaczej w

przyszłości.

Przeszłość i przyszłość

Przejdźmy teraz do charakterystyki „bycia przeszłym”i „bycia przyszłym” (potocznie: przeszłości i

przyszłości). Zdaniem R.Ingardena tylko niektóre „bycia aktualnym” prowadzą do przemijania. Tylko specjalny

sposób aktualizowania, który jest najściślej związany z rzeczywistością prowadzi do tworzenia teraźniejszości i

przemiany jej w przeszłość - tym samym prowadzi do czasowości. Ten szczególny sposób aktualizowania

(czasowość) należy wyjaśnić (patrz niżej) w przeciwieństwie do aktualności wolnej od czasu (ewentualnego,

doskonalszego sposobu istnienia), aby zrozumieć sposób pokrycia istoty rzeczywistości ze sposobem jej

istnienia.

Przeszłość charakteryzuje się nieodwołalnością. To, co jest przeszłe już przeszło nieodwołalnie i zapada się

coraz bardziej, tzn. zostaje przez coraz to nowe teraźniejszości, które przemieniają się w przeszłości coraz

bardziej oddzielone od aktualnej teraźniejszości. Po kolejnych teraźniejszościach następują następne i tak to

trwa ciągle. Wiąże się to ze zmiennością czasu. Teraźniejszość choć wciąż nowa - wydaje się być wciąż jakby

tą samą, stale pozostającą, nieruchomą. Jeżeli w tym, co przeszłe i w tym, co teraźniejsze występuje jakieś

zdarzenie mamy wówczas do czynienia, właśnie z dwoma zdarzeniami, które nawet, gdy pierwsze z nich jest

warunkiem, np. pośrednią przyczyną drugiego - nie tworzą pierwotnej jedności. Dzieje się tak zawsze w

przypadku różnych faz pewnego niezłożonego procesu, z których jedna należy do przeszłości, a druga się teraz

dokonuje. Istnieją wprawdzie takie dwie różne fazy, ale są one - przy efektywnym rozgrywaniu się prostego

procesu tylko potencjalnymi fazami (częściami) i należą do jednej całości. Jeszcze ściślejszy jest ten związek w

wypadku przedmiotów trwających w czasie, w szczególności rzeczy. Rozważając dalej sposób istnienia

przeszłości i przyszłości należy powiedzieć, że istnieje fenomen tego, co przeszłe i tego, co przyszłe, ale nie

istnieje samo to, co przeszłe ani samo to, co przyszłe. Z realnych bytów aktualnych nie pozostaje w przeszłości

nic z nich samych. Przemijanie bowiem oznacza tyle, co „ustawanie w bycie”. Przeszłe oznacza więc coś

daleko bardziej radykalnego niż tylko dla kogoś już nie istniejące, nieobecne. Jako przypominanie pozostaje

uświadomione, a jako fenomen przypomnienia jest jeszcze quasi- teraźniejsze, ale „w sobie”, w prawdziwym

sensie tego słowa, już nie istnieje. Analogicznie argumentujemy w odniesieniu do tego, co przyszłe. Widać

więc, że czas w rej interpretacji nie jest mocą, która niszczy byt. To, co przeszłe i to, co przyszłe istnieją

bowiem w specyficzny, właściwy sobie sposób dalej.

W przeszłości występuje jeszcze jedno ciekawe zjawisko. Mianowicie, występuje tzw. przesunięcie fazowe.

Polega ono na skracaniu lub wydłużaniu się faz czasowych i jednocześnie rozgrywających się w nich procesów.

Zmienia się bowiem tzw. dystans, w którym pozostają one w stosunku „do mnie”, w momencie przypominania

ich sobie przeze mnie. Wydarzenia, procesy zdają się z perspektywy czasu zmieniać swoje trwanie w dwóch

kierunkach: albo zaczynają się wydawać krótsze, albo dłuższe w porównaniu z rzeczywistym ich trwaniem. W

zastosowaniu do całości faz przebiegu czasowego (do przeszłości i przyszłości) należy powiedzieć, że

każdorazowo przypominanie zdarzeń i myślenie o zdarzeniach przyszłych ogranicza się do fazy aktualnej. Przy

czym, przy geornetryczno-punktowej koncepcji czasu musiałaby się i ta faza skurczyć do punktowej granicy

między „nicością faz minionych”, a „nicością faz, które mają dopiero nadejść”.

Rodzaje czasu

Według R.Ingardena można mówić o czasie w dwóch sensach. Można mówić o czasie konkretnym i można

mówić o czasie abstrakcyjnym. Czas konkretny jest przeciwieństwem czasu abstrakcyjnego[2]. Czas ab-

strakcyjny określamy za pomocą symboli matematycznych. Jest to w szczególności czas fizykalny. Czas

konkretny, powszechny jest pewnym rodzajem czasu porównawczego. W nim dokonuje się porównania wielu

konkretnych czasów poszczególnych przedmiotów. Bada się również zachodzące między nimi zależności. Czas

konkretny nie jest czymś, co zostało nam narzucone. Nie jest też czymś, co by mogło być oddzielone od tego,

co się w nim zdarza, dokonuje, rozgrywa i rozpościera lub co w nim trwa. Inną właściwością czasu

konkretnego jest to, że jest czasem wypełnionym w przeciwieństwie do pustego czasu abstrakcyjnego. Czas

konkretny charakteryzuje się dopełniającymi się właściwościami. Może być jednorodny lub wielorodny,

bezjakościowy lub jakościowo określony, ale trzeba przy tym pamiętać, że są to rozstrzygnięcia, które można

dokładnie sformułować tylko w ramach ogólnej teorii czasu.

Czas konkretny – R.Ingarden - nazywa czasem absolutnym. Jest on absolutny w tym sensie, że jest czasem

samego przedmiotu, który w nim istnieje (o ile ten przedmiot istnieje). Nie jest jakąś tylko subiektywnie

uwarunkowaną, jakby z zewnątrz narzuconą formą, lecz jest z istoty swojej obcą formą czasową, jak np. czas w

sensie kantowskim.

Często filozof mówi o tzw. czasie przeżywanym. Rozważany tu czas konkretny jest „przeżywany” wówczas,

jeśli jest właśnie czasem jednego przeżywającego podmiotu, natomiast jest „nieprzeżywany”, jeżeli jest czasem

przedmiotu obcego wszelkiej świadomości. W związku z tym poruszane nieraz przeciwstawienie między

czasem „przeżywanym” i „nieprzeżywanym” nie ma dla nas większego znaczenia. Wybitny filozof bardziej i

dokładniej nie rozważa, jaki zachodzi stosunek między czasem konkretnym, a innymi czasami.

Podsumujmy tę część rozważań. R.Ingarden obok pierwotnej wewnętrznej świadomości czasu wyróżnia z

jednej strony czas konkretny (ukonstytuowany) przeżywany, określony jakościowo, z drugiej zaś strony, czas

fizykalny określony matematycznie, ciągły oraz pusty czas zdarzeń fizykalnych. „Wypełniony”, jakościowo

określony czas jest czasem ukonstytuowanych przeżyć i konkretnych zdarzeń fizycznycn w świecie realnym,

np. czas trwania cząstek powstających przy zderzeniu jądra atomowego z promieniowaniem kosmicznym dany

w spostrzeżeniu zewnętrznym. Tylko pierwotne dane wrażeniowe leżące u podstaw wszelkiej konstytucji

zdarzeń, zarówno wewnętrznych jak i zewnętrznych, wolne są od „ukonstytuowanego”, wypełnionego czasu.

Wypełniony on jest danymi, które trwają. Wśród rodzajów możliwych trwań istnieją tzw. wolne rozpościerania

się. Są to przede wszystkim pierwotne dane wzrokowe, słuchowe, a także dotykowe. W pierwotnych

przeżyciach nie jest obecny matematycznie określony, jednorodny czas. Czas rozumiany jako jednowymiarowe

continuum występuje w matematyczno-geometrycznej koncepcji czasu. (Matematycy mówią o czasie jako o

continuum punktów.)

Wg R.Ingardena teraźniejszość jest miejscem występującym w tym continuum, jest jedynie jednym,

bezwymiarowym punktem. Teraźniejszości nie przeżywamy jednak jako punktu, ale jako pewien moment czy

granicę w continuum. Teraźniejszość jest bowiem w pewien sposób rozumianą fazą. Mówiąc językiem

matematyki, taka faza jest odcinkiem. Odcinek ten stanowi continuum, a każdy moment stanowi punkt w tym

continuum. Fizycy mówią, że jedynie ta punktowa teraźniejszość istnieje. Przeszłości bowiem już nie ma, a

przyszłości jeszcze nie ma.

Status ontologiczny czasu

Zastanówmy się teraz, w jakim związku występuje czas z rzeczywistością, jaki jest do niej jego stosunek.

Poprzez analizę tego związku spróbujemy podać status ontologiczny czasu. Wg R.Ingardena u I.Kanta czas jest

wprawdzie tylko „formą naoczności”, lecz w obrębie świata „przejawów” występuje jako forma naocznego

przejawu rzeczy samej w sobie. To potraktowanie czasu jako pewnej formy odbiło się na długo w rozważaniach

filozoficznych dotyczących natury czasu . Wynika stąd, że kantowski, realny świat „rzeczy samych w sobie” w

ogóle nie jest czasowy. Zaś współcześnie przyjmowany i uznawany przyczynowy porządek świata zakłada jego

strukturę czasową[3]. Również możliwość i sensowność odpowiedzialności zależą od tego czy świat posiada i

jaka jest jego struktura czasowa oraz na czym ona polega. Jeżeli struktura czasu odpowiada występującej

przyczynowości w świecie realnym istnieje możliwość zdania się choć na chwilę na bieg losu z równoczesnym

usiłowaniem „utrzymania siebie w swojej dłoni”. W podejściu R.Ingardena występuje jednak pewna trudność.

Przyjął on bowiem relatywistyczną, przyczynową koncepcję czasu, zgodnie z którą świat realny oraz

występujące w nim rzeczy i procesy takie, jakie są „w sobie” - są czasowe. Przy tym, prawie nic nie mówi o

tym jak właściwie należy pojmować sam czas. Mówi tylko o czasie w odniesieniu do istniejącego człowieka.

Czas w tym ujęciu jest zjawiskiem pochodnym, zależnym od sposobu zachowania się osoby ludzkiej. Jego

postać, odmiany są przejawem sposobu jego istnienia. Ale zarazem czas istniałby, gdyby myśli powyższe nie

były słuszne i upływ czasu na to, co istnieje, w szczególności zaś na wewnętrzną zwartość i odrębność

człowieka, na jego siłę i na to, co ostatecznie znaczy, nie miałoby znaczenia. Czas więc, będąc czymś

pochodnym, byłby jednocześnie czymś przed czym trzeba się bronić i przed czym nie zawsze obronić się

można. Nie byłby wówczas na pewno - jak tego chce Kant - czystą formą doświadczenia, lecz byłby jakąś

realną siłą w obrębie tego, co rzeczywiste. Zarazem jednak nie byłby i nie mógłby być czymś osobnym, obok

tego, co istnieje w świecie rzeczywistym, lecz musiałby być czymś, co osadza się na tym, co istnieje, co je na

pewien swoisty sposób obejmuje, tak iż to, co istnieje jest w czasie. Byłby inny w zależności od tego jakim jest,

jak się zachowuje, jak żyje, jak sam w sobie się trwoni lub skupia to, co istnieje.

Kontynuując dalej te rozważania dodajmy, że zagadnienia „bycia w czasie” nikt dotąd - według R.Ingardena

- trafnie nie ujął, a tym bardziej nie rozwiązał. Można jedynie w tej kwestii powiedzieć, że ,,bycie w czasie” lub

„czasowość” z jednej strony, a „bezczasowość” z drugiej, mają coś wspólnego z istnieniem przedmiotu.

Mianowicie określają one formalnie lub materialnie dany przedmiot. Nie można z góry przewidzieć, czy

istnieje jeden tylko czy więcej sposobów istnienia czasowo określonego. Dopiero badanie istoty czasu i jego

możliwych odmian może w tej sprawie przynieść rozstrzygnięcie.

Sposoby istnienia w czasie

Wśród czasowo określonych przedmiotów indywidualnych istnieją zasadnicze typy, które różnią się od siebie

sposobem istnienia (wraz z nim rodzajem czasowego określenia), jak wreszcie formą. Są to: przedmioty,

procesy, zdarzenia i indywidua trwające w czasie.[4]

Przedmiotowe

Wszystkie przedmioty indywidualne trwające w czasie można podzielić na dwie wielkie klasy: na

przedmioty czasowo określone i przedmioty pozaczasowe (w szczególności idealne). Na czym polega

bezczasowość jest trudno pozytywnie określić. Łatwiej wyjaśnić czym jest czasowe trwanie przedmiotów.

Ograniczmy się więc do próby wyjaśnienia roli czasowego określenia dla sposobu istnienia przedmiotów

czasowo określonych.

Przedmiot jest czasowo uwarunkowany i określony w dwojaki sposób. Po pierwsze przez to, że istnieje w

pewnym określonym czasie, tzn. utrzymuje się w aktualności. Utrzymuje się w teraźniejszościach należących

do danego okresu czasu. Po drugie na tym, że przechodzi przez te teraźniejszości, będąc aktualny zawsze tylko

w jednej z nich. Czas wpływa na sposób istnienia przedmiotów oraz na przemiany, którym przedmiot ulega.

Specyficzny dla przedmiotów trwających w czasie jest ich stosunek do czasu. Są one bowiem bezwzględnie

niezmienne albo zmieniają się tylko pod jakimś względem, albo wielokrotnie zmieniają się w określonym

rytmie, tempie i systemie przemian. Przy czym głębokość przemian i ich zasięg mogą być różne.

Jeżeli chodzi o stosunek przedmiotów do teraźniejszości to: przedmiot trwający w czasie jedynie przechodzi

przez aktualność coraz nowych chwil, ale nie czyni on tego jakąś częścią samego siebie, jak proces, lecz on

sam w całym zasięgu swego bytu jest w poszczególnych teraźniejszościach aktualny i obecny. Podobnie jednak,

jak przy procesach istnieje „tu i teraz” cały okres czasu, całe pasmo teraźniejszości, w których on po kolei -

aktualnie istnieje. Z doświadczenia czasu, które ogranicza byt przedmiotu tylko do teraźniejszości, wydaje się,

że przejście czegoś ściśle tego samego z jednej teraźniejszości do drugiej jest niezrozumiałe. Niszczycielska

moc czasu przemienia wszystko, co bylibyśmy skłonni uważać za przedmiot trwający (w czasie) w pewną

mnogość oddzielonych od siebie zdarzeń. Pozostawanie niezmiennego przedmiotu, określonego czasowo

przynależy doń z jego istoty, jest mu w pewnym sensie „immanentnie przypisane”, jakkolwiek to przedmiot

znajduje się w czasie, w nim się rozpościera, w nim jest, a nie odwrotnie.

Właściwością rzeczy martwych jest to, że zostają one zniszczone. Szczelinowość ich aktualności jest znacz-

nie radykalniejsza niż szczelinowość indywiduów żywych. Brak im ścisłej jedności, którą posiada byt czasowo

rozpięty. Przedmioty trwające w czasie różnią się od zdarzeń tym, że zdolne są przetrwać poszczególne chwile,

w których zdarzenia są niejako zamknięte, istnieją więc dłużej niż zdarzenia.

Procesualne

Właśnie w sposobie, w jaki przedmiot trwający w czasie może przetrwać poszczególne chwile, widać jego

głęboką odmienność od procesów. Proces czyni to tak, że jego aktualna faza (dziejąca się właśnie) przechodzi

w całkiem nową, jakkolwiek od niej nieodgraniczoną fazę i w sposób ciągły w nią się przedłuża. Natomiast,

przedmiot trwający w czasie pozostaje identycznie ten sam w coraz to nowych chwilach, w których istnieje.

Dalej charakteryzując procesy należy powiedzieć, że aby mogły być możliwe procesy rozwijające się w sposób

ciągły i rzeczy jako przedmioty trwające w czasie, trzeba by przyznać, że poza tym, co „teraz-wstępuje-w-byt”

i tym, co „teraz-występuje-z-bytu” istnieje jeszcze to, co dokonane czy też przeszłe, które pozostaje identyczne

odpowiednio z czymś teraźniejszym, pod warunkiem, oczywiście, że istnieje dalej w jakiś inny sposób[5].

W każdym procesie, np. w określonym ruchu, należy odróżnić z jednej strony ciągłą całość faz, która

nieustannie rośnie dopóki proces się rozgrywa, a z drugiej zaś, przedmiot konstytuujący się w tych fazach z bie-

giem czasu jako szczególny podmiot własności stanowiący dany proces. Jedno i drugie jestestwo tworzy jakby

jego różne strony.

W procesie złożonym natomiast, istnieją przynajmniej dwie, „prawdziwe” (efektywne), od siebie oddzielone

części całości faz: istnieją w nim przerwy, a przynajmniej jedna. Najbardziej szczególną własnością procesu

jako przedmiotu czasowego jest to, że konstytuuje on się wprawdzie od pierwszej chwili dokonywania się jego

faz, jako osobny podmiot własności, ale dopiero wraz z biegiem czasu wyposaża się w coraz to nowe

własności. Proces, w szczególnym wypadku czynność podmiotu działającego, wchodzi w obręb stanu rzeczy

jako coś, co w trakcie jego odbywania się w danej teraźniejszości dwustronnie, w kierunku przeszłości i w

kierunku przyszłości, nie jest ograniczone i jako coś, co się nie przerywa co chwilę, lecz co się właśnie odbywa

ciągle w przemijaniu czasu, dopóki się nie skończy, nie wyczerpie i tym samym nie przestanie się rozwijać.

Kiedy tak się stanie oznacza to, że proces doszedł do swojej granicy. Stany rzeczy czynnościowe są do tego

specyficznego nieograniczenia procesów występujących w stanach rzeczy dostosowane właśnie tym, że nie

zawierają żadnych ograniczających zastrzeżeń. Trzeba osobnych tworów znaczeniowych, żeby podkreślić, że

pewien proces w pewnym momencie się zaczyna lub, że się przerywa i kończy. (Jedną z takich specjalnych

form zaznaczających czasowe ograniczenie procesu i zaczynanie się nowego, tego samego rodzaju, jest forma

częstotliwa: „chadzałem na spacer”. Formy czasowe niedokonane wyrażamy za pomocą czasowników

niedokonanych.) Stany rzeczy czynnościowe, w węższym tego słowa znaczeniu, są same w sobie czymś

czasowo rozpiętym i o tyle tylko są czasowo ograniczone, o ile zachodzi jakaś nieciągłość wśród procesów

rozgrywających się. Ale nie tylko stany rzeczy ściśle czynnościowe, także stany rzeczy własnościowe, o ile

zachodzą w przedmiotach trwających w czasie, są same czasowo rozpięte, a trwanie ich posiada pewne

ograniczenie czasowe. Nie każdy stan rzeczy własnościowy wypełnia sobą okres czasu. Nie zachodzi to przede

wszystkim w takich stanach (rzeczy) w których występują własności przedmiotów idealnych,

pozaczasowych[6]. Gdy natomiast, przechodzimy do stanów rzeczy własnościowych pewnego procesu,

traktujemy go jako specyficzny przedmiot czasowy i rozwijamy stany rzeczy kryjące się poza

jegowłasnościami. Są to nowe stany rzeczy w stosunku do stanów rzeczy czysto czynnościowych, chociaż są z

nimi w ścisłych związkach i są od nich ściśle zależne. To, że ta tu róża jest czerwona, to, że czcionki maszyny,

na której piszemy są twarde, że posiadają taki, a taki kształt, jest czasowo rozpięte, rozciąga się na pewien

okres czasu, inaczej mówiąc: występuje w pewnym paśmie teraźniejszości wciąż nowych, a potem pojawia się

w przeszłości, w charakterystycznej modyfikacji przeszłościowej jako coś, co wypełnia sobą pewną fazę

przeszłości. Tego rodzaju czasowo rozpięte stany rzeczy własnościowe nie wszędzie jednak zachodzą, nie we

wszelakiego rodzaju przedmiotach. Proces ten nabywa w pewnej fazie swego odbywania się pewną cechę,

którą w następnej już traci przez samo to, że się dalej rozgrywa. Tak samo, pewne nagłe zmiany w procesie

tworzą chwilowe, a więc czasowo nie rozpięte stany rzeczy czynnościowe w węższym tego słowa znaczeniu,

albo też stany rzeczy własnościowe, które zachodzą w przedmiotach trwających w czasie i zawierają w sobie

„trwałe” własności tych przedmiotów. Przedmiot trwający w czasie tylko dlatego trwa lub może trwać,

ponieważ zawiera w swym zasięgu bytowym czasowo rozpięte stany rzeczy własnościowe, a z drugiej strony,

pewne procesy jako rozwijające się całości faz. O tyle zaś, Może istnieć jako zwarta jednostka bytowa, o ile

między stanami rzeczy, które zachodzą w jego obrębie zachowane są prawa współistnienia i związków

bytowych między nimi.

Wśród, stanów rzeczy przedmiotów czasowo określonych pojawiają się również tzw. stany rzeczy czasowo

nierozpięte, czyli pozbawione trwania. Są to z jednej strony te stany, których zajście w byt stanowi zdarzenie, z

drugiej strony zaś, są to te z niektórych stanów rzeczy, które zachodzą w procesie jako w swoistym przedmiocie

czasowym.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: