ComteW1.pdf

Auguste COMTE

METODA POZYTYWNA W SZESNASTU WYKŁADACH

(wybór z 6 tomowego Cours de philosophie positive , 1830-1842, dokonany

jeszcze w XIX w., przełożyła Wanda Wojciechowska, PWN 1961)

Wykład pierwszy

ISTOTA I ZNACZENIE METODY POZYTYWNEJ

Badając rozwój inteligencji od jak najskromniejszych początków aż do czasów

obecnych, doszedłem, jak mniemam, do wykrycia doniosłego prawa, któremu

rozwój ten jest podporządkowany. Przypuszczam, iż prawo takie może być

uzasadnione w oparciu o dowody, których dostarcza znajomość naszej

organizacji albo o sprawdziany historyczne, które uzyskamy w badaniu

przeszłości. Polega ono na tym, że każda dziedzina naszej wiedzy przechodzi

kolejno przez trzy stadia teoretyczne: stadium teologiczne albo fikcyjne, stadium

metafizyczne albo abstrakcyjne, stadium naukowe albo pozytywne. Innymi

słowy, umysł ludzki posługuje się kolejno w każdym swym badaniu trzema

metodami filozofowania, które różnią się między sobą, a nawet przeciwstawiają

się sobie: zrazu metodą teologiczną, w dalszym ciągu metodą metafizyczną i

wreszcie metodą pozytywną . Pierwsza jest punktem wyjścia inteligencji, trzecia

jej stanem stałym i ostatecznym; przeznaczeniem drugiej jest służyć za

przejście.

W stadium, teologicznym umysł ludzki, skierowując swe badania na

wewnętrzną naturę rzeczy, na pierwsze przyczyny i przyczyny celowe

wszystkich oddziaływań, którym podlega, jednym słowem, dążąc do poznania

absolutnego, przedstawia sobie zjawiska, jako będące wytworem działania

czynników nadprzyrodzonych, mniej lub bardziej licznych, których interwencja

tłumaczy wszystkie pozorne anomalie wszechświata.

W stadium metafizycznym, które jest jedynie modyfikacją pierwszego, czynniki

nadprzyrodzone są zastąpione przez siły abstrakcyjne, czyli byty, które mają

przysługiwać rozmaitym przedmiotom występującym w świecie i uważanym za

zdolne do wywoływania wszystkich dostrzeżonych zjawisk: wyjaśnianie tych

zjawisk polega wówczas na wyznaczaniu dla każdego odpowiedniego bytu.

W stadium pozytywnym, wreszcie, uznajemy za niemożliwe uzyskiwanie pojęć

absolutnych; wyrzekamy się badania pochodzenia i przeznaczenia wszechświata

oraz poznawania wewnętrznych przyczyn zjawisk; usiłujemy natomiast

wykrywać ich prawa, to znaczy ich stosunki, następstwa i podobieństwa,

posługując się łącznie rozumowaniem i obserwacją. Tłumaczenie faktów staje

się jedynie ustalaniem związków pomiędzy poszczególnymi zjawiskami i

pewnymi faktami ogólnymi, których ilość dzięki postępowi nauk dąży do

zmniejszania się.

System teologiczny osiągnął najwyższą doskonałość wówczas, gdy zastąpił

różnorodne czynności licznych niezależnych od siebie bóstw przez

opatrznościowe działanie jedynej istoty.

Ostatni wyraz systemu metafizycznego stanowi koncepcja zastępująca

różnorodne byty przez jeden tylko byt ogólny, naturę, uważaną za źródło

wszystkich zjawisk.

Doskonałość systemu pozytywnego stanowiłoby przedstawienie wszystkich

zjawisk jako poszczególnych przypadków jednego ogólnego faktu, takiego, jak

fakt ciążenia powszechnego.

Nie tu miejsce na wykazywanie tego prawa rozwoju intelektualnego, wystarczy

je wygłosić, aby jego słuszność została sprawdzona przez każdego, komu jest

znana powszechna historia nauki. Istotnie, nauki, które osiągnęły stan

pozytywny, składały się w przeszłości z metafizycznych abstrakcji, pierwotnie

zaś górowały nad nimi koncepcje teologiczne.

Ewolucja ta może być zresztą potwierdzona przez rozwój osobniczej

inteligencji. Z tego samego punktu wyjścia rozpoczyna się wychowanie

jednostki, co wychowanie gatunku. Kolejne fazy pierwszego reprezentują fazy

drugiego. Czyż każdy z nas nie przypomina sobie tego, że w dzieciństwie był

teologiem, w młodości -metafizykiem, a w wieku dojrzałym - fizykiem?

Należałoby tu wspomnieć o rozważaniach teoretycznych, które pozwolą wyczuć

konieczność tego prawa.

Najdonioślejsze z tych rozważań dotyczy występowania stałej potrzeby jakiejś

teorii służącej do wiązania faktów w zestawieniu ze stanem inteligencji, w jakim

ona się znajduje w swych początkach, kiedy jest niezdolna do tworzenia teorii w

oparciu o obserwacje. Powtarzamy od czasów Bacona, że rzeczywistą jest tylko

ta wiedza, która opiera się na zaobserwowanych faktach. Zasada ta jest

niezaprzeczalna, o ile stosujemy ją do naszego rozumu w stanie dojrzałości.

W swym stanie pierwotnym umysł ludzki nie mógł myśleć w taki sposób. Z

jednej strony każda pozytywna teoria musi się opierać na obserwacjach; z

drugiej - umysł nasz potrzebuje teorii, aby móc się oddać obserwacjom. Jeśli

zjawisk nie powiążemy z pewnymi zasadami, to nie będziemy mogli łączyć

naszych obserwacji, a nawet nie zdołamy ich zapamiętać.

Początkowo inteligencja była zamknięta w błędnym kole; wydobyć się z niego

mogła jedynie dzięki rozwinięciu koncepcji teologicznych.

Konieczność ta staje się jeszcze bardziej widoczna, jeśli uwzględnimy zgodność

filozofii teologicznej z charakterem pierwszych badań. Zrazu człowiek patrzał

na zagadnienia rozwiązalne jako na niegodne siebie; stawiał sobie za cel

zagadnienia najbardziej nieosiągalne, jak natura istot, źródło i cel zjawisk.

Łatwo pojąć tego przyczynę: jedynie doświadczenie dostarczyło człowiekowi

miary jego sił; gdyby początkowo ich nie przeceniał, nie zdołałby ich rozwinąć.

Ze stanowiska praktyki te pierwotne badania posiadały urok nieograniczonej

władzy nad światem zewnętrznym, który uważano za przeznaczony dla użytku

człowieka. Nie można by pojąć, jak umysł ludzki mógł był się zdecydować

pierwotnie na prace tak uciążliwe, gdyby nie te chimeryczne nadzieje, a również

przesadne pojęcia o znaczeniu człowieka we wszechświecie.

Nasz umysł jest na tyle dojrzały, że podejmujemy się mozolnych badań

naukowych, nie mając przed sobą żadnego postronnego celu, który byłby w

stanie oddziaływać tak silnie na naszą wyobraźnię, jak to miało miejsce u

astrologów i alchemików.

Tak więc widzimy, że inteligencja człowieka musiała zrazu, w ciągu długiego

szeregu wieków, posługiwać się filozofią teologiczną, jako metodą i jako

doktryną.

Umysł ludzki zmuszony do posuwania się tyko stopniowo nie był w stanie

przejść nagle do filozofii pozytywnej. Użył pośrednich koncepcji o charakterze

mieszanym, nadających się do dokonania przejścia. Na tym polega użyteczność

koncepcji metafizycznych. Zastępując w badaniu zjawisk nadprzyrodzone

działanie kierownicze przez odpowiedni i nierozłączny byt, człowiek

przyzwyczaja się do rozpatrywania wyłącznie samych faktów. Pojęcia tych

metafizycznych czynników wysubtelniały się stopniowo tak, że wreszcie stały

się jedynie abstrakcyjnymi nazwami zjawisk.

Obecnie będę mógł z łatwością określić naturę filozofii pozytywnej. Filozofia ta

uważa wszystkie zjawiska za podporządkowane niezmiennym prawom . Za

daremne uznaje poszukiwanie przyczyn czy to pierwszych, czy celowych. W

wyjaśnieniach pozytywnych nie wskazuje się na przyczyny tworzące zjawiska,

analizuje się okoliczności, w jakich się wytwarzają, i łączy się je, jedne z

drugimi, stosunkiem następstwa i podobieństwa.

Ogół zjawisk wszechświata tłumaczymy przez prawo ciążenia, ponieważ teoria

ta wskazuje nam na olbrzymią rozmaitość faktów astronomicznych, jako na

jeden fakt rozpatrywany z różnych punktów widzenia. Ten fakt ogólny jest

przedstawiony po prostu jako rozszerzenie zakresu znanego zjawiska ciężkości

ciał na powierzchni ziemi.

Za każdym razem, gdy usiłowano ustalić, czym jest, samo w sobie, to

przyciąganie i to ciążenie, największe umysły mogły określić obie te zasady

jedynie jedną przez drugą, twierdząc, na temat przyciągania, że jest to

powszechne ciążenie, a zaś na temat ciążenia powszechnego, że stanowi je

ziemskie przyciąganie. Wszystkie wyjaśnienia, które możemy uzyskać,

sprowadzają się do tego. Ukazują one, jako identyczne, dwa szeregi zjawisk,

które tak bardzo długo były uważane jako niczym ze sobą nie związane. Żaden

umysł ścisły nie usiłuje posunąć się dalej.

Winienem zbadać, do jakiej fazy swego rozwoju doszła obecnie filozofia

pozytywna oraz co pozostało jeszcze wykonać, aby została całkowicie

sformułowana.

Przede wszystkim należy zwrócić uwagę na to, że rozmaite działy naszej wiedzy

nie zdołały przejść przez trzy fazy swego rozwoju z jednakową szybkością. W

tym względzie istnieje pewien konieczny porządek, który będziemy badać w

następnym wykładzie. Porządek ten odpowiada naturze zjawisk: jest określony

przez stopień ich ogólności, prostoty i niezależności.

Teorie pozytywne objęły przede wszystkim zjawiska astronomiczne, następnie

zjawiska fizyki ziemskiej, zjawiska chemiczne i w końcu - biologiczne.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: