Jak_dziala_nowy_system_emerytalny_i_co_warto_w_nim_zmienic.pdf

Jak działa nowym system emerytalny i co warto w nim zmieni ć ?

Magdalena Flis, Piotr P ę kała, Wiktor Wojciechowski

Streszczenie: Z powodu odmiennych mechanizmów waloryzacji, gromadzenie oszcz ę dno ś ci na

indywidualnych kontach emerytalnych w ZUS i OFE zwi ę ksza bezpiecze ń stwo przyrostu kapitału na przyszł ą

emerytur ę . W najbli Ŝ szych latach jedynie niewielka cz ęść (ok. 10 proc.) całkowitej emerytury b ę dzie

pochodzi ć z OFE. Konieczne jest wprowadzenie funduszy emerytalnych, które dostosuj ą swoj ą polityk ę

inwestycyjn ą do wieku ubezpieczonych. Efektywno ść OFE powinna by ć oceniana na podstawie porównania

osi ą ganych stóp zwrotu z rentowno ś ci ą innych aktywów, a nie porównywania ich ze ś rednimi stopami zwrotu

wypracowanymi przez wszystkie OFE. Warto tak Ŝ e rozwa Ŝ y ć zwi ę kszenie limitów inwestycji OFE w aktywa

zagraniczne.

Nowy system

emerytalny b ę dzie

docelowo finansował

si ę wył ą cznie ze

zgromadzonych

składek.

W 1999 roku Polska jako jeden z pierwszych krajów w Europie przeprowadziła

gruntowną reformę systemu emerytalnego. Była to jedna z najwaŜniejszych zmian,

jakie udało się wprowadzić w naszym kraju po 1989 roku. Poprzedni system był

typową piramidą finansową, skazaną na bankructwo. Jej Ŝywot był podtrzymywany

wyłącznie dzięki dotacjom z pieniędzy podatników. Choć dzisiaj ZUS wciąŜ otrzymuje

wysokie dotacje z budŜetu państwa, to jednak docelowo nowy system emerytalny

będzie finansował się wyłącznie ze zgromadzonych składek. Nowy system istotnie

wzmocnił bodźce do dłuŜej aktywności zawodowej. Dzięki reformie, mniej Polaków

będzie wycofywać się z rynku pracy przed osiągnięciem ustawowego wieku

emerytalnego. Większa liczba pracujących przyczyni się do spadku wydatków

budŜetowych, do wyŜszego tempa wzrostu gospodarczego i ostatecznie do szybszej

poprawy poziomu Ŝycia.

Nowy system emerytalny objął wszystkich pracujących poza rolnictwem, którzy

urodzili się po 1948 roku. Osoby urodzone w latach 1949-1968 mogły zadecydować

o tym czy ich składki emerytalne mają być w całości przekazywane na indywidualne

konto emerytalne w ZUS (19,52 proc. płacy brutto) czy teŜ dzielone pomiędzy

indywidualne konto w publicznym ZUS (12,22 proc. płacy brutto) i w prywatnie

zarządzanym otwartym funduszu emerytalnym – OFE (7,3 proc. płacy brutto).

Dla osób urodzonych po 1968 roku przynaleŜność do OFE jest obowiązkowa.

Nowy system

emerytalny obi ą ł

wszystkich

urodzonych po 1948

roku.

Warto ść ś wiadczenia

w nowym systemie

emerytalnym jest

zale Ŝ na od kwoty

oszcz ę dno ś ci

zgromadzonych przez

cały okres

aktywno ś ci

zawodowej.

W nowym systemie emerytalnym wysokość emerytur zaleŜy od kwoty, jaką w okresie

całej aktywności zawodowej zgromadzimy łącznie na indywidualnych kontach

emerytalnych w ZUS i OFE, czyli odpowiednio w tzw. I i II filarze. Wysokość tej

kwoty jest tym większa im mamy dłuŜszy okresu zatrudnienia i wyŜszy poziom

wynagrodzeń, czyli de facto wyŜszą kwotę odprowadzanych składek emerytalnych.

Dodatkowo, wysokość kwoty, którą zgromadzimy na naszych indywidualnych kontach

emerytalnych będzie tym większa, im wyŜszą efektywność w ich pomnaŜaniu osiągną

instytucje zarządzające naszymi oszczędnościami.

Zasadniczą róŜnicą pomiędzy indywidualnymi kontami emerytalnymi w ZUS i OFE

jest właśnie sposób pomnaŜania naszych oszczędności. Indywidualne konto emerytalne

w I filarze stanowi tzw. repartycyjną część systemu emerytalnego. ZUS nie inwestuje

naszych składek na rynku finansowym, a jedynie w sposób administracyjny (według

opisanej poniŜej formuły) raz w roku powiększa stan naszego konta emerytalnego.

Składki gromadzone w I filarze są waloryzowane corocznie o inflację oraz o realne

tempo wzrostu przypisu składek ubezpieczeniowych. Przypis składek to kwota, jaka

corocznie trafia do ZUS z tytułu ubezpieczeń społecznych. W praktyce dynamika

przypisu składek ubezpieczeniowych odpowiada dynamice funduszu płac

pracowników i właścicieli firm. Im wyŜsza inflacja, szybszy wzrost realnych

W cz ęś ci

repartycyjnej (I filar)

tempo pomna Ŝ ania

składek na

ubezpieczenie

emerytalne zale Ŝ y

od dynamiki

zatrudnienia i płac

w gospodarce.

wynagrodzeń i szybciej rosnące zatrudnienie, tym takŜe wyŜsze tempo akumulacji

składek gromadzonych i zarządzanych przez ZUS.

W perspektywie najbliŜszych dekad, w wyniku procesów demograficznych, liczba

pracujących w Polsce będzie rosła zdecydowanie wolniej niŜ w ostatnich latach.

Zgodnie z najnowszą projekcją Eurostatu, liczba Polaków w wieku 15-64 lata

zacznie się stopniowo obniŜać juŜ od 2011 r. W ciągu najbliŜszych 30 lat liczba

osób w tej grupie wieku zmniejszy się o ponad 4,5 mln, czyli prawie o jedną

piątą. Kurcząca się wielkość populacji w wieku produkcyjnym będzie

skutkować spadkiem liczby pracujących. NiezaleŜnie od przyszłej dynamiki

wynagrodzeń, niski wzrost zatrudnienia przyczyni się do obniŜenia tempa

waloryzacji składek gromadzonych na indywidualnych kontach emerytalnych w ZUS.

Waloryzacja kapitału w I filarze nie moŜe być jednak niŜsza od poziomu inflacji.

Z powodów demograficznych, waloryzacja kapitału dokonywana przez ZUS moŜe

jednak okazać się w przyszłości niewiele wyŜsza od inflacji. W długim okresie tempo

waloryzacji środków gromadzonych w I filarze będzie zbliŜone do tempa wzrostu

PKB.

Niekorzystna

sytuacja

demograficzna w

najbli Ŝ szej

przyszło ś ci obni Ŝ y

tempo pomna Ŝ ania

składek w I filarze do

poziomu inflacji.

W odróŜnieniu od ZUS, część składki emerytalnej gromadzonej w otwartych

funduszach emerytalnych (II filar) jest pomnaŜana na rynkach finansowych. OFE

stanowią tzw. kapitałową część systemu emerytalnego. Zmiany wartości

otrzymywanych przez nie składek zaleŜą od zysków i strat otwartych funduszy

emerytalnych. Im większe wzrosty cen instrumentów finansowych kupowanych przez

OFE (głównie akcji i obligacji), tym wyŜsze stopy zwrotu i szybciej rosnący kapitał

przyszłych emerytów. W przypadku spadku cen posiadanych aktywów, wartość

kapitału zgromadzonego na indywidualnych kontach w OFE moŜe się jednak

zmniejszyć. Rynkowa wycena jednostek uczestnictwa w OFE, na które przelicza się

środki przekazywane do funduszy emerytalnych, zmienia się codziennie wraz ze

zmianami cen instrumentów finansowych znajdujących się w portfelu OFE. W

przeciwieństwie do środków gromadzonych w I filarze, które co roku są zwiększane co

najmniej o poziom inflacji, OFE nie gwarantują minimalnego dodatniego poziomu

waloryzacji. Jedynym mechanizmem, który nie pozwala na zbyt mały wzrost (lub zbyt

duŜy spadek) oszczędności zgromadzonych w OFE jest tzw. minimalna wymagana

stopa zwrotu (MWSZ). Stopa ta stanowi połowę średnich stóp zwrotu wszystkich OFE

waŜonych wielkością ich aktywów z okresu ostatnich 36 miesięcy lub stopę zwrotu

niŜszą o 4 pkt. proc. od tej średniej (wybierana jest ta, która jest niŜsza). Gdy faktyczna

stopa zwrotu któregoś z OFE okaŜe się niŜsza od minimalnej wymaganej stopy zwrotu,

powszechne towarzystwo emerytalne (PTE) zarządzające OFE musi obowiązkowo

podwyŜszyć stopę waloryzacji zgromadzonych składek do poziomu MWSZ. Komisja

Nadzoru Finansowego publikuje poziom tej stopy dwa razy w ciągu roku.

W cz ęś ci kapitałowej

(OFE) składki

s ą pomna Ŝ ane

na rynkach

kapitałowych

i w zwi ą zku z tym

silnie zale Ŝą

od efektywno ś ci

dokonywanych

inwestycji.

W przeciwie ń stwie

do ZUS, OFE nie

gwarantuj ą

minimalnego

poziomu stopy

zwrotu.

Istnienie dwóch, obowiązkowych indywidualnych kont emerytalnych przyczynia się

do stabilizacji przyrostu gromadzonego kapitału. Przemienne okresy koniunktury

i dekoniunktury są zjawiskiem normalnym w gospodarce wolnorynkowej. Nowy

system emerytalny uwzględnia tę naturalną właściwość rynków i dlatego przewiduje,

Ŝe dzięki rozdzieleniu płaconej składki na dwa strumienie, całość systemu staje się

bardziej odporna na fluktuacje gospodarcze. Mechanizm waloryzacji składek

gromadzonych na indywidualnych kontach emerytalnych w ZUS amortyzuje

relatywnie duŜe wahania zysków OFE, które występują wraz ze zmianami sytuacji na

rynkach finansowych. W czasach dobrej koniunktury, waloryzacja kapitału w ZUS jest

niŜsza od stopy zwrotu OFE, z kolei w okresie spowolnienia gospodarczego,

waloryzacja w ZUS jest wyŜsza od zysków OFE. Okres spadku wycen papierów

wartościowych moŜe być jednak dla OFE szansą na tanie przebudowanie struktury

portfela inwestycyjnego. Ceny instrumentów finansowych są wówczas relatywnie

niskie, pojawia się moŜliwość korzystnego zakupu aktywów i ukształtowania struktury

portfela w taki sposób, aby w wraz z powrotem hossy, wycena posiadanych aktywów

zwiększała się w moŜliwie szybkim tempie.

Podział oszcz ę dno ś ci

pomi ę dzy dwa

odmiennie

zarz ą dzane konta

amortyzuje wahania

zysków zwi ą zane ze

zmianami sytuacji

gospodarczej.

W perspektywie

całego okresu

oszcz ę dzania stopy

zwrotu z ZUS i OFE

b ę d ą do siebie

zbli Ŝ one i b ę d ą

zbiegały do tempa

wzrostu PKB.

Średnia stopa zwrotu OFE w latach 1999-2008 wyniosła 8,9 proc., z kolei przeciętna

waloryzacja składek zgromadzonych w I filarze 7,5 proc. (wykres 1). W latach 2001-

2006, kiedy odnotowywaliśmy silny wzrost cen akcji notowanych na warszawskiej

giełdzie i spadki stóp procentowych, które zwiększały ceny obligacji, średnioroczna

stopa zwrotu z OFE wynosiła aŜ 12,4 proc. To niemal trzykrotnie więcej od stopy

waloryzacji w ZUS (przeciętnie 4,4 proc.), która w tym okresie była wynikiem

relatywnie niskiej dynamiki wynagrodzeń i powolnego wzrostu liczby pracujących.

Silne przyspieszenie tempa wzrostu płac i liczby zatrudnionych w latach 2007-2008

spowodowały, Ŝe średnia stopa waloryzacji kapitału w I filarze zwiększyła się do 14,5

proc. Z kolei w wyniku notowanego w tym okresie spadku cen akcji i wzrostu stóp

procentowych, kapitał OFE kurczył się w średniorocznym tempie 4,1 proc.

Wykres 1. Stopy waloryzacji składek emerytalnych gromadzonych

na indywidualnych kontach emerytalnych w ZUS i OFE w latach 2000-2008.

Źródło: KNF, PTE/OFE, ZUS. Konto OFE – średnie stopy zwrotu OFE

Wysoko ść emerytury

w I i II filarze zale Ŝ y

przede wszystkim od

dynamiki PKB.

Pomimo ostatnich spadków wartości jednostek uczestnictwa w II filarze, w latach

2000-2008 skumulowana stopa zwrotu z OFE wyniosła 109 proc. W tym samym

czasie waloryzacja składek zgromadzonych w ZUS wyniosła 92 proc. (wykres 2).

Z perspektywy całego okresu gromadzenia i pomnaŜania kapitału na przyszłą

emeryturę (ok. 40 lat), stopa zwrotu z instrumentów notowanych na rynku

kapitałowym powinna zbiegać do tempa wzrostu PKB. Oznacza to, Ŝe zarówno w ZUS

jak i w OFE wysokość przyszłej emerytury zaleŜy przede wszystkim od dynamiki

PKB. Opłacane obecnie składki emerytalne są niczym innym, jak tylko kupowaniem

prawa do udziału w przyszłym PKB, który będzie tworzony przez kolejne pokolenia w

momencie, gdy obecnie pracujący przejdą juŜ na emeryturę. Wówczas nie będą się juŜ

oni przyczyniali swoją pracą do wzrostu gospodarczego. Z punktu widzenia wysokości

naszych emerytur niezwykle istotna jest zatem troska o stabilny i szybki wzrost

gospodarczy w przyszłości. Im szybciej będzie rozwijać się nasza gospodarka

w okresie kiedy będziemy na emeryturze, tym równieŜ nasze świadczenia będą

wyŜsze.

W starym systemie emerytalnym do ustalania wysokości świadczenia brano pod uwagę

tzw. kwotę bazową, odpowiadająca przeciętnemu wynagrodzeniu w gospodarce,

średnie zarobki z ostatnich lat pracy oraz liczbę lat składkowych i nieskładkowych.

Nowy system uzaleŜnia wysokości emerytury wyłącznie od kwoty zgromadzonych i

zwaloryzowanych składek oraz od dalszego oczekiwanego trwania Ŝycia, czyli

statystycznej miary określającej, ile miesięcy przeciętnie nowy emeryt będzie pobierał

swoje świadczenie. Osobom, które rozpoczęły pracę przed 1999 rokiem, ZUS dolicza

do I filaru jeszcze tzw. kapitał początkowy. Jest to hipotetyczna, zwaloryzowana

kwota, którą pracownik uzbierałby w okresie swojej pracy zawodowej do końca 1998

roku.

Nowy system

uzale Ŝ nia wysoko ś ci

emerytury wył ą cznie

od kwoty

zgromadzonych i

zwaloryzowanych

składek oraz od

dalszego

oczekiwanego

trwania Ŝ ycia.

Wykres 2. Skumulowana waloryzacja składek emerytalnych gromadzonych

na indywidualnych kontach emerytalnych w ZUS i OFE w latach 2000-2008.

Źródło: ZUS, KNF

Stary system emerytalny w bardzo niewielkim stopniu premiował dłuŜsze

pozostawanie na rynku pracy. Uwzględniając przeciętne tempo wzrostu wynagrodzeń,

od którego zaleŜy poziom kwoty bazowej, w starym systemie kaŜdy kolejny

przepracowany rok zwiększał wysokość emerytury jedynie o ok. 5 proc. Dla osoby o

wynagrodzeniu na poziomie średniej krajowej, wydłuŜenie pracy zawodowej o rok

zwiększało emeryturę o ok. 100 zł. W efekcie, z chwilą nabycia prawa do emerytury,

większość pracowników objętych starym systemem emerytalnym odchodziła z rynku

pracy. W nowym systemie, późniejsze zakończenie pracy zawodowej powoduje istotny

wzrost świadczenia. KaŜdy dodatkowy rok pracy oznacza nie tylko więcej zebranych

składek, ale takŜe większy przyrost kapitału wynikający z kolejnej waloryzacji

dotychczas zgromadzonych składek oraz krótsze oczekiwane dalsze trwanie Ŝycia.

Przykładowo, w nowym systemie emerytalnym, kobieta w wieku 60 lat, zarabiająca

średnią krajową, otrzyma emeryturę w wysokości ok. 40 proc. ostatniego

wynagrodzenia. JeŜeli jednak zdecydowałaby się na pracę do 65 roku Ŝycia, czyli do

osiągnięcia wieku emerytalnego męŜczyzn, jej świadczenie wyniesie 53 proc.

ostatniego wynagrodzenia, czyli wzrośnie o jedną trzecią. Dla kobiet, które urodziły

się w 1950 roku, a więc uzyskają uprawnienia emerytalne w 2010 roku, takie

przedłuŜenie aktywności zawodowej spowodowałby wzrost emerytury o 850 zł

(wykres 3).

Stary system

emerytalny tylko w

niewielkim stopniu

mobilizował do

wydłu Ŝ ania

aktywno ś ci

zawodowej. W

nowym systemie

zawarto znacznie

silniejsze bod ź ce do

pozostawania na

rynku pracy.

Wykres 3. Wzrost warto ś ci emerytury w starym i nowym systemie emerytalnym.

Źródło: opracowanie własne.

Uwagi: wartości emerytur obliczone według starych i nowych zasad, dla kobiety urodzonej w 1950 roku,

która pracowała do 60 roku Ŝycia zarabiając przeciętną płacę krajową

Osoby, które nie

przyst ą piły do OFE

lub z niego wyst ą piły

b ę d ą otrzymywały

emerytur ę w systemie

mieszanym.

Pierwsze wypłaty świadczeń z nowego systemu emerytalnego rozpoczęły się w 2009

roku. Dla osób, które nie przystąpiły do OFE (ich składki emerytalne trafiają w całości

do I filaru) są to emerytury ustalone w tzw. systemie mieszanym. Jedna część tego

świadczenia jest wyliczana według starych zasad (obowiązujących do końca 1998

roku), z kolei druga według nowych. Przykładowo, dla osoby, która w 2009 roku

nabywa prawo do emerytury, 80 proc. świadczenia jest wyliczana według starych

zasad, a 20 proc. według nowych. Proporcje tego podziału będą się stopniowo

zmieniać, aby docelowo od 2014 r. cała emerytura była obliczana wyłącznie według

nowych zasad. Emeryturę obliczaną w sposób mieszany będzie wypłacał ZUS. Do

2013 roku emeryturę w systemie mieszanym uzyskają kobiety, które do tego czasu

osiągną ustawowy wiek emerytalny (60 lat). Osoby uprawnione do wcześniejszych

emerytur, które są członkami OFE mogą z nich wystąpić i złoŜyć dyspozycję

przekazania zgromadzonych składek do budŜetu państwa. Wówczas ZUS wypłaci im

emeryturę mieszaną.

Po przejściu na emeryturę, kobiety naleŜące do OFE będą otrzymywały świadczenie

składające się z dwóch części. Pierwszą będzie emerytura wypłacana z I filaru, z kolei

druga to tzw. emerytura okresowa, wypłacana przez OFE zanim osiągną wiek 65 lat.

Wysokość emerytury okresowej odpowiada wartości jednostek uczestnictwa w OFE

podzielonej przez dalsze oczekiwane trwanie Ŝycia. W czasie wypłaty emerytury

okresowej OFE będzie inwestować środki zgromadzone na rachunku, dlatego

wysokość kapitału w wieku 65 lat moŜe być wyŜsza niŜ w wieku 60 lat. W 2009

r. wiek emerytalny uprawniający do otrzymywania emerytur okresowych osiągnie ok.

2,6 tys. kobiet, z kolei do 2013 roku będzie ich ok. 80 tys. Część z tych kobiet otrzyma

jednak od razu emerytury tylko z I filaru. Ze względu na krótki okres oszczędzania w

OFE, w 2009 r. nawet co druga kobieta uprawniona do emerytury okresowej nie

zgromadzi w II filarze kwoty odpowiadającej co najmniej 20-krotności zasiłku

pielęgnacyjnego (3263 zł w 2009 roku). W takim przypadku, zgodnie z ustawą, OFE

obligatoryjnie przekaŜe ich środki do ZUS.

Do uko ń czenia 65

roku Ŝ ycia kobiety,

które przyst ą piły do

OFE b ę d ą

otrzymywa ć

emerytur ę składaj ą c ą

si ę z dwóch cz ęś ci:

emerytur ę z ZUS i

emerytur ę okresow ą

wypłacan ą z OFE.

Z chwilą osiągnięcia wieku 65 lat wszystkie oszczędności z indywidualnego konta

emerytalnego w OFE zostaną przekazane do jednego z zakładów emerytalnych, które

będą wypłacać emerytury doŜywotnie. W przypadku męŜczyzn nie będzie wypłacana

emerytura okresowa, ale od razu OFE przekaŜe zgromadzony kapitał do wybranego

zakładu emerytalnego. Gdy emerytura doŜywotnia wyliczona z tego kapitału okaŜe się

niŜsza od połowy dodatku pielęgnacyjnego, zakład emerytalny przekaŜe otrzymane

środki do FUS. Powiększą one podstawę wyliczenia emerytury z ZUS. Prawne

podstawy tworzenia i funkcjonowania zakładów emerytalnych pozostają wciąŜ

nieuregulowane.

Wszystkie osoby, które przystąpiły do OFE, otrzymają emeryturę w pełni wyliczoną

według zasad nowego sytemu, czyli łącznie z I i II filaru. W najbliŜszych latach część

emerytury finansowana z konta emerytalnego w OFE będzie jednak bardzo niska.

Główną przyczyną nie jest niska efektywność pomnaŜania środków przez OFE,

ale krótki okres oszczędzania. Kobiety, które uzyskały prawo do przejścia na

emeryturę w 2009 r., mogły naleŜeć do OFE nie dłuŜej niŜ 10 lat. W efekcie,

ich emerytura okresowa z OFE w 2009 r. będzie stanowiła średnio tylko ok. 7 proc.

emerytury ogółem. Udział ten będzie się stopniowo zwiększał, jednak w 2013 roku

nadal będzie wynosił jedynie ok. 10 proc. (Wykres 4). Kobieta, która w 1999 roku

wstąpiła do OFE, zarabiała średnią krajową i w 2009 roku osiągnęła wiek emerytalny

powinna zgromadzić na swoich dwóch kontach emerytalnych ok. 325 tys. zł, z czego

w ZUS i OFE odpowiednio ok. 25 tys. zł i 300 tys. zł (zwaloryzowany kapitał

początkowy oraz zwaloryzowane składki emerytalne). Uwzględniając statystyczny

okres dalszego Ŝycia, miesięczna emerytura okresowa takiej kobiety wyniesie 1268 zł,

z czego 1180 zł z ZUS i jedynie 88 zł z OFE.

Emerytura

wypłacana z OFE

b ę dzie stanowiła w

najbli Ŝ szych latach

niewielki odsetek

całkowitej emerytury

– w 2009 r. jedynie

ok. 7 proc.

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: