jk-rychlocice2003.pdf
(
81 KB
)
Pobierz
jk-rychłocice2003
Maszynopis wykładu wygłoszonego na konferencji w Rychłocicach w 2003
roku.
Józef Kossecki
INTEGRACJA NAUKI I CAŁEGO LUDZKIEGO POZNANIA
Współczesna nauka cierpi na nadmiernie szczegółową specjalizację, przy
braku syntezy o charakterze interdyscyplinarnym. Bardzo wyraźnie występuje to
na styku nauk ścisłych i humanistycznych. Nie tylko zresztą nauka ale i cały
system ludzkiego poznania jest fragmentaryczny i zdezintegrowany. Zjawisko to
jest groźne w epoce globalizacji, która bez integracji nauki i całości ludzkiego
poznania funkcjonować prawidłowo nie moŜe.
„W odległej staroŜytności nauka była jedna, kaŜdy naukowiec mógł ją
uprawiać w całości, gdyŜ zasób informacji stanowiący ówczesną wiedzę był
niewielki”
1
.
W miarę przybywania nowych informacji dostarczanych przez naukę
zaczęła się ona dzielić na dziedziny, które z kolei dzieliły się na działy, te z
kolei na specjalności - i to coraz węŜsze. W ten sposób następował proces znany
jako
atomizacja nauki
. Powstały setki wąskich specjalności, wytwarzających
swoją odrębną terminologię i traktujących badaną rzeczywistość tak, jak gdyby
dzieliła się ona na odpowiadające poszczególnym specjalnościom zakresy.
Atomizacja nauki pociągała za sobą atomizację dostarczanego przez nią obrazu
rzeczywistości. Obraz świata w ujęciu nauki tradycyjnej stawał się coraz
bardziej fragmentaryczny - podzielony na segmenty odpowiadające
poszczególnym specjalnościom naukowym czyli
monodyscyplinom
badającym
określone fragmenty rzeczywistości. „W rezultacie nauka tradycyjna stała się
sumą odgraniczonych od siebie monodyscyplin, wytwarzających sobie własną
terminologię i traktujących przypisany sobie zakres rzeczywistości jako własny
teren, poza który samemu się nie wychodzi i na który innych się nie wpuszcza”
2
.
„NiezaleŜnie od monodyscyplin zajmujących się konkretami rozwijały się
dyscypliny zajmujące się abstrakcjami, a mianowicie matematyka i logika”
3
.
Logika i matematyka zajmowały się rozwiązywaniem abstrakcyjnych
problemów interdyscyplinarnych - tj. tak ogólnych, Ŝe otrzymane wyniki mogą
być wykorzystane w wielu róŜnych monodyscyplinach. MoŜemy je w związku z
tym nazwać
interdyscyplinami abstrakcyjnymi.
W tradycyjnej nauce
matematyka i
1
M. Mazur:
Cybernetyka i charakter,
Warszawa 1976, s. 5.
2
TamŜe, s. 6.
3
TamŜe.
STRUKTURA NAUKI
TRADYCYJNEJ
STRUKTURA NAUKI
NOWOCZESNEJ
INTERDYSCYPLINY ABSTRAKCYJNE
INTERDYSCYPLINY ABSTRAKCYJNE
LOGIKA
LOGIKA
MATEMETYKA
MATEMETYKA
INTERDYSCYPLINY KONKRETNE
INTERDYSCYPLINY KONKRETNE
FIZYKA
METACYBERNETYKA
CHEMIA
FIZYKA
CHEMIA
CYBERNE-
TYKA
MONODYSCYPLINY
MONODYSCYPLINY
FRAGMENTARYCZNY
OBRAZ SWIATA
ZINTEGROWANY
OBRAZ SWIATA
Rys. 1. Schematyczne przedstawienie struktury nauki tradycyjnej i nowoczesnej
2
logika były wykorzystywane głównie w naukach przyrodniczych, zaś w
stosunkowo małym stopniu wykorzystywała je humanistyka.
Teoretycznie równieŜ interdyscyplinarny charakter ma fizyka i chemia,
które tym zasadniczo róŜnią się od logiki i matematyki, Ŝe zajmują się badaniem
konkretnych obiektów materialnych. W związku z tym moŜemy je nazwać
interdyscyplinami konkretnymi.
RównieŜ ich wyniki - podobnie jak
matematyki i logiki - były w tradycyjnej nauce wykorzystywane głównie przez
przyrodników, a prawie w ogóle nie korzystali z nich humaniści.
Mimo więc istnienia interdyscyplin abstrakcyjnych - logiki i matematyki -
oraz konkretnych - fizyki i chemii, nauka tradycyjna miała strukturę
zatomizowaną, którą schematycznie przedstawia lewa strona rysunku 1.
Rozwiązywanie praktycznych problemów zmusiło do współdziałania
specjalistów z róŜnych dziedzin. Powstała w związku z tym potrzeba
wprowadzenia ogólnej terminologii umoŜliwiającej porozumienie między
specjalistami z róŜnych monodyscyplin, a takŜe zastosowanie metod badania
rzeczywistości nadających się do stosowania w kaŜdej konkretnej
monodyscyplinie jak równieŜ pozwalających na wykrywanie ogólnych praw
rządzących zjawiskami, które przy tradycyjnym podejściu są przedmiotem
zainteresowania róŜnych monodyscyplin. PowyŜsze postulaty spełnia powstała
w połowie XX wieku
cybernetyka
(sama nazwa
cybernetyka
była uŜywana juŜ
w staroŜytności), która w rozumieniu jej twórców ma być interdyscypliną
konkretną zajmującą się badaniem procesów sterowania - zarówno w
organizmach Ŝywych jak i urządzeniach technicznych, a takŜe w
społeczeństwie
4
.
W związku z szerokimi zastosowaniami, juŜ w początkowym okresie
swego rozwoju, cybernetyka podzieliła się na trzy następujące działy:
1)
cybernetyk
ę
techniczn
ą (technocybernetykę),
2)
cybernetyk
ę
biologiczn
ą (biocybernetykę),
3)
cybernetyk
ę
społeczn
ą (socjocybernetykę).
Pierwsza z nich zajmuje się badaniem procesów sterowania urządzeń
technicznych, druga bada te procesy w organizmach Ŝywych, trzecia zaś w
społeczeństwach. Na pograniczu biocybernetyki i socjocybernetyki rozwinęła
się psychocybernetyka, badająca procesy sterowania zachodzące w organizmie
ludzkim i psychice człowieka. Natomiast
cybernetyka ogólna
zajmuje się
badaniem praw rządzących wszelkimi procesami sterowania.
Początkowo najszybciej rozwijała się cybernetyka techniczna zaś
cybernetyka ogólna, biocybernetyka i socjocybernetyka pozostawały pod jej
przemoŜnym wpływem. PoniewaŜ zaś urządzenia techniczne, jeŜeli się nie
psują, są
systemami deterministycznymi
- tzn. takimi, których następne stany
moŜna w sposób dokładny (tj. z prawdopodobieństwem równym 1)
przewidywać na podstawie znajomości ich stanów poprzednich - zatem równieŜ
4
N. Wiener:
Cybernetics or Control and Communication in the Animal and the Machine,
New York 1948.
3
organizmy Ŝywe i społeczeństwa starano się w cybernetyce traktować jako
systemy deterministyczne; w rzeczywistości są one jednak
systemami
probabilistycznymi
- tzn. takimi, których następne stany moŜemy na podstawie
znajomości stanów poprzednich przewidywać z prawdopodobieństwem istotnie
róŜnym od 1. Nic więc dziwnego, Ŝe w pierwszych latach rozwoju zarówno
cybernetyki biologicznej jak i społecznej, ich osiągnięcia były znacznie
mniejsze niŜ oczekiwano, zaś cybernetyka ogólna niewiele róŜniła się od
cybernetyki technicznej.
Zarówno organizmy Ŝywe jak i społeczeństwa są nie tylko systemami
probabilistycznymi lecz równieŜ
systemami autonomicznymi
- tzn. takimi,
które mogą się w pewnym zakresie sterować zgodnie z własnym interesem, lub
inaczej mówiąc mają zdolność do sterowania się i mogą przeciwdziałać utracie
tej swojej zdolności. Ich egzystencję moŜna teŜ rozpatrywać jako proces
sterowania, którego celem jest utrzymanie zdolności do samosterowania.
W 1966 roku została opublikowana ksiąŜka polskiego cybernetyka
Mariana Mazura pt.
Cybernetyczna teoria układów samodzielnych
5
, w której
podana została, opracowana przez jej Autora, całkowicie oryginalna teoria
systemów autonomicznych - zwanych teŜ
układami samodzielnymi
. Teoria M.
Mazura dostarczyła narzędzi odpowiednich do analizy procesów sterowniczych
odbywających się w organizmach Ŝywych, a takŜe w społeczeństwie. Dopiero
po powstaniu teorii Mazura, cybernetyka społeczna - przede wszystkim polska -
mogła w istotny sposób posunąć naprzód swoje badania
6
.
Cybernetyka miała istotne znaczenie dla integracji nowoczesnej nauki w
XX wieku. Na tym się jednak sprawa nie kończy, gdyŜ cybernetyka moŜe teŜ
być traktowana jako nowa teoria związków przyczynowych. Wprowadzone w
cybernetyce pojęcie sprzęŜenia zwrotnego to inny niŜ tradycyjny sposób
traktowania związków przyczynowo-skutkowych, przy którym przyczyna moŜe
się stać skutkiem, a skutek przyczyną.
W tradycyjnej fizykalnej koncepcji związków przyczynowych zakładamy,
Ŝe stany wcześniejsze są przyczyną stanów późniejszych, natomiast w
cybernetyce zakładamy, Ŝe pewne wybrane stany późniejsze - czyli cele - są
przyczyną stanów wcześniejszych, do których zmierzają. Metacybernetyczna
koncepcja związków przyczynowych jest syntezą koncepcji tradycyjnej i
cybernetycznej.
Na bazie metacybernetyki powstał interdyscyplinarny język, w którym
moŜna opisywać nie tylko zjawiska, których badaniem zajmują się nauki
przyrodnicze, ale równieŜ i te, które są przedmiotem zainteresowania nauk
humanistycznych.
5
M. Mazur,
Cybernetyczna teoria układów samodzielnych
, Warszawa 1966.
6
Por. J. Kossecki,
Cybernetyka kultury
, Warszawa 1974; J. Kossecki,
Cybernetyka społeczna
, Warszawa 1981;
O. Cetwiński,
Mi
ę
dzy buntem a pokor
ą, Warszawa 1986.
4
Równolegle z cybernetyką rozwinęła się teŜ teoria informacji, stanowiąca
teoretyczną podstawę informatyki, która znalazła bardzo szerokie zastosowanie
zarówno w nauce, gospodarce jak i innych dziedzinach Ŝycia społecznego.
Często teŜ myli się cybernetykę z informatyką - np. po powstaniu internetu
upowszechniło się pojęcie
przestrzeni cybernetycznej
, które prawidłowo -
zgodnie z regułami semantyki - powinno być zastąpione pojęciem
przestrzeni
informatycznej
.
W 1948 roku opublikowana została praca C. E. Shannona
A Mathematical
Theory of Communication
7
, która zapoczątkowała burzliwy rozwój
ilo
ś
ciowej
teorii informacji
.
Pod względem sposobu traktowania samego terminu
informacja
w
literaturze z zakresu ilościowej teorii informacji moŜna wyróŜnić trzy grupy
publikacji.
„Jedną z nich stanowią publikacje, w których ilość informacji jest
nazywana po prostu
informacj
ą, (...).
Inną grupę stanowią publikacje, których autorzy uŜywają wyrazu
informacja
bez Ŝadnych wyjaśnień, w takich wyraŜeniach jak np.
przenoszenie
informacji
,
przekazywanie informacji za pomoc
ą
j
ę
zyka
,
informacja zawarta w
zbiorze symboli
itp. jak gdyby zakładając, Ŝe chodzi o pojęcie nie budzące
wątpliwości.
I wreszcie są publikacje, których autorzy starają się jakoś wyjaśnić
czytelnikom, co ich zdaniem naleŜy uwaŜać za
informacj
ę. W skrajnych
przypadkach jedni ograniczają się do paru zdań objaśniających
informacj
ę za
pomocą innych, o równie nieokreślonym znaczeniu, wyrazów jak np.
wiadomo
ść,
tre
ść itp., inni przeprowadzają rozległe dyskusje nad rozmaitymi
aspektami informacji, analizują trudności sformułowania ścisłej definicji,
porównują poglądy róŜnych autorów, aby w końcu przedstawić sprawę jako
otwartą i pozostawić czytelnikom wyrobienie sobie poglądu w gąszczu
niejasności i kontrowersji”
8
.
„Shannon, zdając sobie być moŜe sprawę z mogącego wprowadzić w błąd
sensu słowa
informacja
, nadał swej pracy tytuł
Matematyczna teoria
telekomunikacji
”
9
.
„Czynniki semantyczne mogą powodować, Ŝe ten sam zbiór słów mieć
będzie róŜne znaczenie dla róŜnych słuchaczy. Shannon (1948) skomentował to
następująco:
Semantyczna strona telekomunikacji jest bez znaczenia dla
problemów technicznych
”
10
.
7
C. E. Shannon,
A Mathematical Theory of Communication
, „Bell System Techn. J.”, vol. 27, No. 3-4, 1948.
8
M. Mazur,
Jako
ś
ciowa teoria informacji
, Warszawa 1970, s. 18-19.
9
M. Abramson,
Teoria informacji i kodowania
, Warszawa 1969, s. 11.
10
TamŜe, s. 12.
5
Plik z chomika:
obik1
Inne pliki z tego folderu:
mm-cic-r15(1).pdf
(24303 KB)
mm-cic-r14.pdf
(3101 KB)
mm-cic-r13(1).pdf
(3926 KB)
mm-cic-r11(1).pdf
(6425 KB)
mm-cic-r10(1).pdf
(17686 KB)
Inne foldery tego chomika:
Józef Kossecki
Maciej Węgrzyn
Marian Mazur
Ryszard Tadeusiewicz
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin