ep05r3.pdf
(
123 KB
)
Pobierz
ep05r3
Elektrotechnika podstawowa
41
ROZDZIAŁ 3
E l e m e n t y o b w o d ó w p r
Ģ
d u s t a ł e g o
Na pocz
Ģ
tku obja
Ļ
niono konwencje strzałkowania pr
Ģ
du i napi
ħ
cia w elementach obwodu oraz
przypomniano prawa fizyczne dotycz
Ģ
ce obwodów elektrycznych.
Podstawowymi elementami
obwodów pr
Ģ
du stałego s
Ģ
idealne
Ņ
ródła napi
ħ
ciowe i pr
Ģ
dowe oraz
rezystory liniowe i ro
Ň
nego rodzaju rezystory nieliniowe. Cechy elementów s
Ģ
wyra
Ň
ane analitycz-
nie – wzorami, albo graficznie – poprzez
charakterystyki statyczne
pr
Ģ
dowo-napi
ħ
ciowe lub napi
ħ
-
ciowo-pr
Ģ
dowe. Dla rezystorów nieliniowych definiuje si
ħ
poj
ħ
cia rezystancji statycznej i dyna-
micznej.
Gał
ħ
zie obwodu pełni
Ģ
role
generatorów
(„wydajników”) b
Ģ
d
Ņ
odbiorników
mocy elektrycznej,
zale
Ň
nie od zwrotów pr
Ģ
du i napi
ħ
cia wzgl
ħ
dem zacisków. Trzeba to mie
ę
na uwadze przy sporz
Ģ
-
dzaniu
bilansu mocy
obwodu.
Istotnych informacji dostarcza
analiza prostych układów
, utworzonych z idealnych elementów, a
mianowicie: rzeczywistego
Ņ
ródła napi
ħ
ciowego i rzeczywistego
Ņ
ródła pr
Ģ
dowego (charakterysty-
ki, sprawno
Ļę
, dopasowanie),
Ņ
ródeł powstałych z poł
Ģ
czenia kilku
Ņ
ródeł (parametry
Ņ
ródeł za-
st
ħ
pczych), linii zasilaj
Ģ
cej odbiornik (spadek napi
ħ
cia, strata mocy), dzielnika napi
ħ
cia i dzielnika
pr
Ģ
du (reguły podziału).
Mo
Ň
liwe s
Ģ
zamiany rzeczywistych
Ņ
ródeł
– napi
ħ
ciowego na pr
Ģ
dowe albo pr
Ģ
dowego na napi
ħ
-
ciowe, przy czym jest to zabiegi czysto obliczeniowe, dotycz
Ģ
ce równowa
Ň
no
Ļ
ci wielko
Ļ
ci zaci-
skowych (napi
ħę
oraz pr
Ģ
dów na zaciskach).
42
Elektrotechnika podstawowa
Oznaczenia wielko
Ļ
ci wyst
ħ
puj
Ģ
cych w rozdziale 3
C
pojemno
Ļę
elektryczna
e
napi
ħ
cie
Ņ
ródłowe
E
stałe napi
ħ
cie
Ņ
ródłowe
G
konduktancja (przewodno
Ļę
elektryczna)
G
w
konduktancja wewn
ħ
trzna
Ņ
ródła pr
Ģ
dowego
i
pr
Ģ
d
i
gen
pr
Ģ
d „generatorowy”
i
odb
pr
Ģ
d „odbiornikowy”
I
pr
Ģ
d stały
I
gen
stały pr
Ģ
d „generatorowy”
I
odb
stały pr
Ģ
d „odbiornikowy”
I
z
pr
Ģ
d zwarcia gał
ħ
zi aktywnej (
Ņ
ródła)
I
Ņ
r
pr
Ģ
d
Ņ
ródłowy
I
zmiana (przyrost) pr
Ģ
du
l
długo
Ļę
przewodu
L
indukcyjno
Ļę
p
moc
p
gen
moc „generatorowa”
p
odb
moc „odbiornikowa”
P
stała moc
P
gen
stała moc „generatorowa”
P
odb
stała moc „odbiornikowa”
D
P
strata mocy w
Ņ
ródle lub linii pr
Ģ
du stałego
p
%
procentowa strata mocy w linii pr
Ģ
du stałego
R
rezystancja (opór elektryczny)
R
dyn
rezystancja dynamiczna (ró
Ň
niczkowa)
R
L
rezystancja linii
R
s
rezystancja statyczna
R
w
rezystancja wewn
ħ
trzna
Ņ
ródła napi
ħ
ciowego
S
pole przekroju przewodu linii
t
czas
u
napi
ħ
cie
u
gen
napi
ħ
cie „generatorowe”
u
odb
napi
ħ
cie „odbiornikowe”
U
napi
ħ
cie stałe
U
gen
stałe napi
ħ
cie „generatorowe”
U
odb
stałe napi
ħ
cie „odbiornikowe”
U
0
napi
ħ
cie stanu jałowego
D
U
zmiana (przyrost) napi
ħ
cia; spadek napi
ħ
cia w linii pr
Ģ
du stałego
u
%
procentowy spadek napi
ħ
cia w linii pr
Ģ
du stałego
x
odległo
Ļę
(od pocz
Ģ
tku linii)
g
przewodno
Ļę
wła
Ļ
ciwa (konduktywno
Ļę
) przewodu
h
sprawno
Ļę
Literatura do rozdziału 3
[1], [2], [4], [6]
D
D
D
3. Elementy obwodów pr
Ģ
du stałego
43
Wykład V.
ELEMENTY UKŁADÓW I OBWODÓW ELEKTRYCZNYCH
Podstawowe elementy funkcjonalne i schemat obwodu elektrycznego
Obwód elektryczny jest zbiorem elementów, poł
Ģ
czonych ze sob
Ģ
przewodami w taki sposób,
Ň
e
mo
Ň
liwy jest przepływ pr
Ģ
du elektrycznego. Obwody elektryczne mo
Ň
na przedstawia
ę
na dwa spo-
soby – w tzw. uj
ħ
ciach: zaciskowym i sieciowym.
Elementami obwodu
w uj
ħ
ciu zaciskowym
s
Ģ
struktury o okre
Ļ
lonej liczbie zacisków: dwójniki,
trójniki, czwórniki, wielobiegunniki, wielowrotniki. Wła
Ļ
ciwo
Ļ
ci elementów obwodu s
Ģ
opisywane
przez zale
Ň
no
Ļ
ci mi
ħ
dzy ich
wielko
Ļ
ciami zaciskowymi
, tj. pr
Ģ
dami i napi
ħ
ciami wybranych par
zacisków. Struktury wewn
ħ
trzne elementów obwodu maj
Ģ
znaczenie drugorz
ħ
dne, mówi
Ģ
c pogl
Ģ
-
dowo: stanowi
Ģ
„czarne skrzynki”.
Elementami obwodu
w uj
ħ
ciu sieciowym
s
Ģ
struktury tworzone w okre
Ļ
lony sposób z elementów
podstawowych, którymi s
Ģ
: idealne
Ņ
ródła napi
ħ
ciowe, idealne
Ņ
ródła pr
Ģ
dowe, rezystancje, pojem-
no
Ļ
ci i indukcyjno
Ļ
ci.
ń
ródła to główny
czynnik motoryczny
w obwodzie (wymuszaj
Ģ
cy ruch ła-
dunków elektrycznych). Rezystancje to
elementy rozpraszaj
Ģ
ce energi
ħ
. Pojemno
Ļ
ci i indukcyjno-
Ļ
ci to
elementy magazynuj
Ģ
ce energi
ħ
(w polu elektrycznym kondensatorów oraz w polu magne-
tycznym cewek indukcyjnych). Terminy:
dwójniki
i
trójniki
, wyst
ħ
puj
Ģ
równie
Ň
w uj
ħ
ciu sieciowym
jako nazwy układów o 2 i 3 zaciskach. Wymienione elementy podstawowe to najprostsze dwójniki.
Równania wi
ĢŇĢ
ce napi
ħ
cie i pr
Ģ
d elementów podstawowych: rezystancji
R
, pojemno
Ļ
ci
C
i induk-
cyjno
Ļ
ci
L
(definicja indukcyjno
Ļ
ci b
ħ
dzie podana pó
Ņ
niej), s
Ģ
nast
ħ
puj
Ģ
ce:
i
R
R
i
C
C
i
L
L
u
=
R
×
i
i
=
C
×
du
C
u
=
L
×
di
L
u
R
u
C
u
L
R
R
C
L
dt
dt
Stałe warto
Ļ
ci parametrów
R
,
C
i
L
znamionuj
Ģ
elementy liniowe. Obiekty zbudowane z elementów
skupionych, liniowych i stacjonarnych tworz
Ģ
klas
ħ
układów SLS, których badaniu po
Ļ
wi
ħ
cona jest
zasadnicza cz
ħĻę
teorii obwodów.
Odwzorowaniem struktury poł
Ģ
cze
ı
elementów wyst
ħ
puj
Ģ
cych
w obwodzie elektrycznym jest
schemat elektryczny
(rys. obok).
Elementy przedstawia si
ħ
u
Ň
ywaj
Ģ
c ustalonych normami sym-
boli graficznych i literowych . Linie mi
ħ
dzy elementami traktu-
je si
ħ
jako poł
Ģ
czenia bezoporowe – o ile nie symbolizuj
Ģ
umownie jakich
Ļ
elementów, opisanych symbolami literowymi
lub danymi liczbowymi (uproszczenie wy
Ň
szego stopnia).
R L C
e
(
t
)
Obwód z poł
Ģ
czonymi szeregowo:
Ņ
ródłem napi
ħ
ciowym
e
(
t
)
i elementami pasywnymi
R
,
L
,
C
Elementy aktywne i pasywne. Strzałkowanie generatorowe i odbiornikowe
Elementy obwodu dziel
Ģ
si
ħ
na
aktywne
i
pasywne
. Ogólnie, przez
aktywno
Ļę
b
Ģ
d
Ņ
pasywno
Ļę
ele-
mentu rozumie si
ħ
jego zdolno
Ļę
b
Ģ
d
Ņ
niezdolno
Ļę
do wydania energii elektrycznej wi
ħ
kszej od
pobranej w przeszło
Ļ
ci. Chodzi o bilans energii elementu wzgl
ħ
dem reszty obwodu w długim prze-
dziale czasu. Podział elementów obwodu elektrycznego na aktywne i pasywne nie przes
Ģ
dza wi
ħ
c o
tym, czy – w pewnej chwili – dany element wydaje energi
ħ
elektryczn
Ģ
do obwodu, czy te
Ň
j
Ģ
z
niego pobiera. W okre
Ļ
lonej sytuacji, element aktywny mo
Ň
e z obwodu energi
ħ
pobiera
ę
, a element
pasywny (nie ka
Ň
dy, co prawda, i tylko w ograniczonym czasie) mo
Ň
e zwraca
ę
do obwodu energi
ħ
wcze
Ļ
niej z niego pobran
Ģ
. Elementy magazynuj
Ģ
ce nie mog
Ģ
jednak dostarczy
ę
do obwodu energii
wi
ħ
kszej od tej, jak
Ģ
wcze
Ļ
niej z niego przej
ħ
ły, wi
ħ
c zalicza si
ħ
je do elementów pasywnych.
ń
ródła wytwarzaj
Ģ
energi
ħ
elektryczn
Ģ
poprzez zamian
ħ
na ni
Ģ
ró
Ň
nego rodzaju nieelektrycznych
no
Ļ
ników energii ewentualnie energii elektrycznej o innych parametrach.
ń
ródła czerpi
Ģ
energi
ħ
z
otoczenia i oddaj
Ģ
do obwodu, ale w okre
Ļ
lonych konfiguracjach mog
Ģ
te
Ň
energi
ħ
z obwodu elek-
trycznego pobiera
ę
a oddawa
ę
do otoczenia (procesy przemian energii przebiegaj
Ģ
wtedy w prze-
ciwnym kierunku, ale nie musz
Ģ
by
ę
zwierciadlanym odbiciem cyklu wytwarzania energii elek-
44
Wykład V
trycznej). Je
Ļ
li ta „odwrotna” sytuacja jest normalnym stanem pracy elementu aktywnego, to wtedy
nazywa si
ħ
go
odbiornikiem aktywnym
.
Przejmowanie energii ruchu ładunków zachodzi
w rezystancjach
, gdzie jest ona w cało
Ļ
ci rozpra-
szana po zamianie na ciepło (wył
Ģ
czaj
Ģ
c z rozwa
Ň
a
ı
procesy elektrochemiczne, w których zasadni-
cza cz
ħĻę
pobranej energii powi
ħ
ksza energi
ħ
chemiczn
Ģ
elementu), oraz
w pojemno
Ļ
ciach
, gdzie
pobrana energia gromadzi si
ħ
w polu elektrycznym, i
w indukcyjno
Ļ
ciach
, gdzie gromadzi si
ħ
w
polu magnetycznym. Energia zmagazynowana w pojemno
Ļ
ci lub indukcyjno
Ļ
ci uczestniczy czyn-
nie w dalszych przemianach, stosownie do zmian zachodz
Ģ
cych w obwodzie.
Rola generatora („wydajnika”) b
Ģ
d
Ņ
odbiornika mo-
cy elektrycznej, przypisana elementowi lub układo-
wi, znajduje wyraz w odpowiednim strzałkowaniu
pr
Ģ
du i napi
ħ
cia na zaciskach. Je
Ļ
li poprzez zaciski
moc jest wydawana do obwodu, to stosuje si
ħ
strzał-
kowanie generatorowe
(rys. a), je
Ļ
li natomiast moc
jest poprzez zaciski pobierana, to stosuje si
ħ
strzał-
kowanie odbiornikowe
(rys. b).
Formalnie, ka
Ň
dy element obwodu mo
Ň
e by
ę
odbiornikiem lub generatorem energii (mocy) elek-
trycznej. Zale
Ň
y to jedynie od konwencji strzałkowania pr
Ģ
du i napi
ħ
cia: generatorowego – o zgod-
nych zwrotach tych wielko
Ļ
ci, albo odbiornikowego – o zwrotach przeciwnych. Je
Ļ
li zastosowane
strzałkowanie nie odpowiada rzeczywistej sytuacji, to iloczyn wielko
Ļ
ci zaciskowych ma ujemn
Ģ
warto
Ļę
, a wi
ħ
c moc (odpowiednio – wydawana lub oddawana) jest ujemna.
Elementy struktury obwodów elektrycznych. Prawa Kirchhoffa
Struktur
ħ
geometryczn
Ģ
obwodów elektrycznych opisuje si
ħ
(w uj
ħ
ciu sieciowym) za pomoc
Ģ
ta-
kich terminów, jak: gał
ĢŅ
, w
ħ
zeł, rodzaj poł
Ģ
czenia, oczko. Poniewa
Ň
s
Ģ
to poj
ħ
cia znane z fizyki,
wystarczy krótkie przypomnienie.
Gał
ĢŅ
jest elementem dwuko
ı
cówkowym (dwuzaciskowym). W „
Ļ
rodku” jej mo
Ň
e si
ħ
znajdowa
ę
dowolna liczba ró
Ň
nych elementów podstawowych. Gał
ĢŅ
jest dwójnikiem. Najprostszymi gał
ħ
zia-
mi s
Ģ
rezystancje, pojemno
Ļ
ci i indukcyjno
Ļ
ci oraz idealne
Ņ
ródło napi
ħ
ciowe. Idealne
Ņ
ródło pr
Ģ
dowe
nie tworzy samo gał
ħ
zi (bo przy pr
Ģ
dzie
Ņ
ródłowym równym zero stanowi przerw
ħ
w obwodzie).
W
ħ
zeł
jest elektrycznym poł
Ģ
czeniem ko
ı
cówek wi
ħ
cej ni
Ň
dwóch gał
ħ
zi. Pr
Ģ
dy tych gał
ħ
zi speł-
niaj
Ģ
I (pr
Ģ
dowe) prawo Kirchhoffa
. Mówi ono,
Ň
e
suma algebraiczna pr
Ģ
dów zbiegaj
Ģ
cych si
ħ
w
dowolnym w
ħŅ
le obwodu jest równa zeru
. Mo
Ň
na to wyrazi
ę
wzorem ogólnym dla warto
Ļ
ci chwi-
lowych:
a) b)
Generator
mocy
Odbiornik
mocy
i
gen
p
gen
i
odb
p
odb
u
gen
u
odb
Ã
=
n
1
=
i
k
0
, (3.1)
i
1
k
i
5
gdzie pr
Ģ
dy dopływaj
Ģ
ce s
Ģ
pisane zwyczajowo ze znakiem „+”, a od-
pływaj
Ģ
ce ze znakiem „–”; indeksy:
n
– liczba gał
ħ
zi zbiegaj
Ģ
cych si
ħ
w w
ħŅ
le,
k
– nr gał
ħ
zi zbiegaj
Ģ
cej si
ħ
w w
ħŅ
le (
k
= 1, ... ,
n
).
Przykład. Równanie pr
Ģ
dów w w
ħŅ
le przedstawionym obok na rysun-
ku, wyra
Ň
a si
ħ
nast
ħ
puj
Ģ
co:
i
2
i
4
i
3
i
.
Szeregowe poł
Ģ
czenie gał
ħ
zi
cechuje si
ħ
tym,
Ň
e w ka
Ň
dej z gał
ħ
zi płynie ten sam pr
Ģ
d, a napi
ħ
cia
wyst
ħ
puj
Ģ
ce na poszczególnych gał
ħ
ziach dodaj
Ģ
si
ħ
.
Równoległe poł
Ģ
czenie gał
ħ
zi
cechuje si
ħ
tym,
Ň
e ka
Ň
da z gał
ħ
zi jest pod tym samym napi
ħ
ciem, a
pr
Ģ
dy płyn
Ģ
ce w poszczególnych gał
ħ
ziach dodaj
Ģ
si
ħ
.
Kombinacje poł
Ģ
cze
ı
szeregowych i równoległych okre
Ļ
la si
ħ
jako
mieszane poł
Ģ
czenia gał
ħ
zi
.
Oczko
jest utworzon
Ģ
przez gał
ħ
zie, zamkni
ħ
t
Ģ
drog
Ģ
dla pr
Ģ
du, przy czym usuni
ħ
cie którejkolwiek
z gał
ħ
zi powoduje przerwanie tej drogi. Napi
ħ
cia wyst
ħ
puj
Ģ
ce na elementach gał
ħ
zi tworz
Ģ
cych
1
-
i
2
+
i
3
-
i
4
+
i
5
=
0
3. Elementy obwodów pr
Ģ
du stałego
45
oczko spełniaj
Ģ
II (napi
ħ
ciowe) prawo Kirchhoffa
. Mówi ono,
Ň
e
suma algebraiczna napi
ħę
Ņ
ró-
dłowych i odbiornikowych w dowolnym oczku obwodu jest równa zeru
. Mo
Ň
na to wyrazi
ę
wzorem
dla warto
Ļ
ci chwilowych:
Ã
n
+
Ã
n
i
5
e
k
u
k
=
0
, (3.2)
R
1
k
=
1
k
=
1
L
5
i
1
C
5
gdzie napi
ħ
cia
Ņ
ródeł s
Ģ
strzałkowane generatorowo,
a elementów pasywnych – odbiornikowo (wzgl
ħ
dem
zało
Ň
onych zwrotów pr
Ģ
dów); sumowanie napi
ħę
jest zgodne z przyj
ħ
tym zwrotem obiegu oczka, tzn.
napi
ħ
cia zwrócone zgodnie ze zwrotem obiegu
oczka s
Ģ
pisane ze znakiem „+”, a zwrócone prze-
ciwnie do zwrotu obiegu oczka – ze znakiem „–”;
indeksy:
n
– liczba gał
ħ
zi tworz
Ģ
cych oczko,
k
– nr
gał
ħ
zi wchodz
Ģ
cej w skład oczka (
k
= 1, ... ,
n
).
Przykład. Równanie napi
ħę
w oczku przedstawio-
nym obok na rysunku, wyra
Ň
a si
ħ
nast
ħ
puj
Ģ
co:
u
1
u
5
i
2
i
4
R
2
u
4
u
2
R
4
L
2
e
2
u
3
e
4
i
3
R
3
L
3
C
3
e
.
Obwód elektryczny musi zawiera
ę
co najmniej jedno oczko. Obwód zawieraj
Ģ
cy jedno oczko na-
zywa si
ħ
obwodem nierozgał
ħ
zionym
, a zawieraj
Ģ
cy wi
ħ
cej ni
Ň
jedno oczko –
obwodem rozgał
ħ
zio-
nym
lub
sieci
Ģ
elektryczn
Ģ
.
Bilans mocy obwodu elektrycznego (zasada Tellegena)
Ze spełnienia w obwodzie obu praw Kirchhoffa wynika
zasada Tellegena
. Mówi ona,
Ň
e
moce od-
dawane i moce pobierane przez wszystkie elementy obwodu musz
Ģ
si
ħ
bilansowa
ę
. Mo
Ň
na to wyra-
zi
ę
wzorem ogólnym dla warto
Ļ
ci chwilowych:
-
2
+
e
4
+
u
1
+
u
2
+
u
3
-
u
4
-
u
5
=
0
Ã
n
Ã
n
u
k
.
gen
×
i
k
gen
=
u
k
odb
×
i
k
odb
, (3.3a)
k
=
1
k
=
1
gdzie elementy, stosownie do ich charakteru, strzałkuje si
ħ
generatorowo b
Ģ
d
Ņ
odbiornikowo, a
wielko
Ļ
ci ich dotycz
Ģ
ce umieszcza, odpowiednio, po lewej lub prawej stronie równania (konwencja
mieszana); indeksy:
n
– liczba elementów wyst
ħ
puj
Ģ
cych si
ħ
w obwodzie,
k
– nr elementu
(
k
= 1, ... ,
n
).
Dla ujednolicenia procedury sporz
Ģ
dzania bilansu mocy przyjmuje si
ħ
cz
ħ
sto t
ħ
sam
Ģ
konwencj
ħ
strzałkowania pr
Ģ
du i napi
ħ
cia ka
Ň
dego elementu, co powoduje,
Ň
e moce elementów o ró
Ň
nym cha-
rakterze maj
Ģ
ró
Ň
ne znaki, ale bilans mocy wyra
Ň
a si
ħ
pro
Ļ
ciej. Je
Ļ
li wszystkie elementy obwodu s
Ģ
traktowane jako pasywne (konwencja odbiornikowa), to bilans mocy zapisuje si
ħ
nast
ħ
puj
Ģ
co:
Ã
=
n
u
k
odb
×
i
k
.
odb
=
0
. (3.3b)
k
1
Je
Ļ
li wszystkie elementy obwodu s
Ģ
traktowane jako aktywne (konwencja generatorowa), to bilans
mocy przyjmuje posta
ę
:
Ã
=
n
u
k
gen
×
i
k
.
gen
=
0
. (3.3c)
k
1
Elementami mog
Ģ
by
ę
całe gał
ħ
zie oraz
Ņ
ródła pr
Ģ
dowe nie wchodz
Ģ
ce w skład gał
ħ
zi.
Poj
ħ
cie obwodu pr
Ģ
du stałego
Obwód elektryczny, w którym warto
Ļ
ci pr
Ģ
du wszystkich elementów i warto
Ļ
ci napi
ħ
cia na wszyst-
kich elementach s
Ģ
niezmienne w czasie, a przy tym nie s
Ģ
wszystkie równe zeru, nazywa si
ħ
ob-
wodem pr
Ģ
du stałego
. Jest to
Ļ
cisła definicja tego poj
ħ
cia i w tym rozumieniu b
ħ
dzie ono tu u
Ň
ywane.
.
.
.
.
.
Plik z chomika:
jerzyfran
Inne pliki z tego folderu:
okladka2.pdf
(16 KB)
okladka1.pdf
(4 KB)
errata.pdf
(147 KB)
ep20skorowidz.pdf
(41 KB)
ep19z13d.pdf
(67 KB)
Inne foldery tego chomika:
Inform.z ELFY
Porady
Pralki
Programy
Pytania - 1kV
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin