Norman Davies - Europa.pdf

(6472 KB) Pobierz
4235771 UNPDF
Norman Davies
“europa”
Spis treści
Spis map . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
Przedmowa do polskiego wydania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Od tłumaczki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
Legenda o Europie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23
I. PAENINSULA: Środowisko naturalne i prehistoria . . . . . . . . . . . . . . . . 77
II. HELLAS: Starożytna Grecja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
III. ROMA: Starożytny Rzym, 753 p. n. e-337 n. e. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 181
IV. ORIGO: Narodziny Europy, ok. 330-800 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247
V. MEDIUM: Wieki średnie, ok. 750-1270 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325
VI. PESTIS: Kryzys świata chrześcijańskiego, ok. 1250-1493. . . . . . . . . . . 419
VII. RENATIO: Odrodzenie i reformacja, ok. 1450-1670. . . . . . . . . . . . . . . 509
VIII. LUMEN: Oświecenie i absolutyzm, ok. 1650-1789. . . . . . . . . . . . . . . . 619
IX. REVOLUTIO: Kontynent w stanie zamętu, ok. 1770-1815. . . . . . . . . . 723
X. DYNAMO: Elektrownia świata, 1815-1914 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 807
XI. TENEBRAE: Europa podczas zaćmienia, 1914 1945 . . . . . . . . . . . . . . 955
XII. DIVISA ET INDIYISA: Europa podzielona i nie podzielona, 1945-1991 . . 1125
Dodatek I. Spis kapsułek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1213
Dodatek II. Objaśnienia do ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1215
Dodatek III. Kompendium historyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1221
Indeks geograficzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1345
Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1371
Ilustracje 1-37 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . między 432-433
Ilustracje 38-72 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . między 848-849
Spis map
1. Półwysep ok. 10 000 lat p. n. e. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
2. Królowa Europa (Regina Europa). Miedzioryt z: SebastianMinister, Cosmographia
niversalis, lib. VI, Bazylea 1550-1554. Za zgodą Bodleian Library. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
3. Wschód-Zachód: linie podziału w Europie. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
4. Europa: regiony fizyczne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78
5. Starożytne cywilizacje egejskie: drugie tysiąclecie p. n. e. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
6. Europa prehistoryczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
7. Rzym-Sycylia-Kartagina, 212 r. p. n. e. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173
8. Cesarstwo rzymskie w I w. n. e. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 180
9. Konstantynopol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 340
1
10. Europa: wędrówki ludów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250
11. Podróż papieża Stefana, 753 r. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 318
12. Europa ok. roku 900 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328
13. Niderlandy, 1265. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 408
14. Europa, ok. 1300. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 420
15. Rozwój terytorialny Księstwa Moskiewskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49616.
Europa, 1519. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 510
17. Rzym starożytny i nowożytny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 612
18. Europa, 1713. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 620
19. Podróż Mozarta do Pragi, 1787 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 716
20. Europa, 1810 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 722
21. Rewolucyjny Paryż: (a) Cite, (b) Kampania 1814 roku. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 798
22. Europa, 1815. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 808
23. Europa, 1914. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 935
24. Europa podczas Wielkiej Wojny, 1914-1918 . . . . . . . . . . . . . . . . . 958
25. Nowa Europa, 1917-1922 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 998
26. Europa podczas drugiej wojny światowej, 1939-1945. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1061
27. Niemcy po roku 1945 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1117
28. Podzielona Europa, 1949-1989 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
29. Europa, 1992 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1205
Europa: Kapsułki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . na wyklejkach
Przedmowa do polskiego wydania
Europa - najnowsza i najdłuższa z moich książek wydanych w Polsce - z pewnością
będzie dla moich czytelników próbą cierpliwości, wytrwałości i siły bicepsów. Ma 1400
stron i waży prawie dwa kilo, za co bardzo przepraszam. Niełatwo było ją napisać, a
jeszcze większym osiągnięciem będzie ją przeczytać.
Boże igrzysko. Serce Europy i Orzeł biały, czerwona gwiazda bezpośrednio dotyczyły
historii Polski, Europa natomiast obejmuje o wiele szerszy zakres. Odpowiadając kiedyś
na pytanie, jaki cel mi przyświecał przy pisaniu tej książki, powiedziałem niezbyt
skromnie: “Zamierzałem napisać całą historię całej Europy we wszystkich okresach
dziejów”. Na szczęście, trudom towarzyszyła wielka satysfakcja wewnętrzna - chciałbym,
żeby podobne uczucie stało się także udziałem moich czytelników.
Oczywiście, w tym miejscu nie będę szczegółowo wyjaśniać wszystkich motywów i
wszystkich okoliczności, z których zrodziła się koncepcja tej książki. Chcę jednak
powiedzieć jedno: bardzo wiele zawdzięczam moim polskim przyjaciołom, moim studiom
i mistrzom krakowskim oraz Polsce w ogóle. Mój pogląd na historię Europy kształtował
się i dojrzewał przez długie lata zagłębiania się w dzieje tego kraju, kiedy coraz jaśniej
uświadamiałem sobie, jak wiele cennych skarbów pozostaje ukrytych przed oczyma
większości historyków. Nie chcę przez to powiedzieć, że Polska zajmuje w historii Europy
miejsce ważniejsze niż inne kraje. Polacy mają takie same prawa jak wszystkie inne
2
narody podobnych rozmiarów, o podobnym rodowodzie; bardzo się starałem, aby nie
poświęcać im nazbyt wiele uwagi. Z drugiej strony jednak, ponieważ był taki czas, w
którym bezsilna Polska niemal utraciła swój głos w świecie, badanie jej historii
dostarczyło niezliczonych przykładów na to, jak dalece można manipulować
historycznym zapisem z pozycji interesów tych, którzy są silni. Zobaczyłem też, jak wiele
faktów istotnych, ale niewygodnych można zwyczajnie i po prostu skazać na
zapomnienie. Doświadczenie nauczyło mnie zaglądać pod powierzchnię
konwencjonalnych wyjaśnień, wychodzić poza ramy modnych teorii i tematów, nade
wszystko zaś starać się ukazywać pełny obraz wydarzeń. Głównym celem, jaki
przyświecał mi, kiedy pisałem Europę, było wypełnienie luk, których nie starali się
wypełnić inni historycy. Piszę o Wschodzie i o Zachodzie, o rzeczach znanych i o
rzeczach nieznanych, o sprawach ważnych i o sprawach nieważnych, tragicznych i
komicznych, o tym, co złe i co dobre.
Angielskie wydanie Europy ukazało się w październiku 1996 roku w wydawnictwie
Oxford University Press. W ciągu kilkunastu miesięcy, które upłynęły od tamtego czasu,
w Wielkiej Brytanii i w USA ukazały się kolejne wydania, a na całym świecie -ponad 50
recenzji. Było wśród nich wiele tak pochlebnych, że aż wprawiały mnie w zakłopotanie;
mimo swoich rozmiarów Europa trafiała nawet na listy bestsellerów. Na łamach
angielskich czasopism jeden z historyków porównał ją z Dreadnoughtem -największym
typem pancernika w dziejach, inny zatytułował swoją pozytywną recenzję “Od Lublina do
Dublina”. Najbardziej sobie jednak cenię opinię znanego - także w Polsce - brytyjskiego
krytyka Neala Aschersona, który w swojej recenzji napisał: “Po Daviesie nikt już nie
będzie mógł napisać historii Europy po staremu”.
Znaleźli się też mniej przyjaźnie nastawieni krytycy (głównie w Nowym Jorku), którzy
zajęli wręcz odwrotne stanowisko. Jeden stwierdził, że ta książka to “strata czasu”, inny-
że jest “niesmaczna”, jeszcze inny-że to “skandal”. Wszyscy oni potępili książkę jako
“propolską”. Pozwalam sobie mieć odmienne zdanie. Nie wydaje mi się, żebym pisał o
Polsce w sposób bezkrytyczny. Jak kiedyś powiedział w Warszawie Jacek Fedorowicz,
“to nieprawda, że Davies zawsze o nas pisze dobrze. Ważne jest to, że o nas pisze, i
kropka”. Tę kwestię najlepiej rozstrzygną moi polscy czytelnicy.
Na koniec chciałbym pogratulować krakowskiemu Wydawnictwu Znak tempa, w jakim
-jako pierwsze na świecie - wypuszcza na rynek tłumaczenie Europy. Szczególne
podziękowanie należy się mojej niestrudzonej tłumaczce, Elżbiecie Tabakowskiej, która
odniosła kolejne zwycięstwo w zmaganiach z tekstem egzotycznym, nieznośnym i
ciągnącym się bez końca, wygrywając światowy wyścig tłumaczy pracujących nad
obcojęzycznymi wydaniami książki. Spośród ponad pół miliona słów, które składają się
na tekst, prawdziwy kłopot sprawiło jej tylko jedno: najkrótsze ze wszystkich, nieszczęsny
rodzajnik nieokreślony w samym środku angielskiego tytułu: Europy: a history.
Zmagaliśmy się z tym słówkiem przez długie miesiące - rozpisaliśmy nawet konkurs
wśród studentów krakowskiej anglistyki. . . Inspiracja nadeszła pewnego letniego
3
wieczoru, kiedy przy ulicy Szewskiej w Krakowie, podczas kolacji, Krystyna
Zachwatowicz, Andrzej Wajda i Jacek Wożniakowski wspólnie stworzyli coś, co
zachwyciło mnie wspaniałą ironią i humorem: “Krótka rozprawa między panem
Normanem a historią Europy”. Jednakże uznając wcześniejsze prawa Mikołaja Reja,
autor i tłumaczka proponują ostatecznie polskiemu czytelnikowi tytuł Europa - rozprawa
historyka z historią.
Oksford, w styczniu 1998
Norman Davies
Przedmowa
Niniejsza książka zawiera niewiele oryginalnych treści. Ponieważ niemal wszystkie
aspekty tematu stanowiącego jej materię zostały już wcześniej dokładnie rozpracowane
przez historyków, rzadko rodziła się potrzeba podejmowania źródłowych badań. Jeśli
mimo to jest dziełem oryginalnym, to oryginalność ta polega jedynie na doborze, układzie
i sposobie prezentacji treści. Moim głównym celem było nakreślić czasową i
przestrzenną siatkę, w którą wpisuje się historia Europy, a potem - nakładając na nią
wystarczająco szerokie spektrum szczegółowych tematów - przekazać czytelnikowi
wrażenie nieosiągalnej całości.
Akademickie instrumentarium zostało zredukowane do minimum. Nie ma przypisów
odnoszących czytelnika do faktów i stwierdzeń, które można znaleźć we wszelkich
powszechnie uznanych źródłach. A skoro już mowa o źródłach, na szczególną wzmiankę
zasługuje stojąca u mnie na półce dwudziestodziewięciotomowa Encyclopaedia
Britannica (11 wydanie z lat 1910-1911), która zdecydowanie góruje nad wszystkimi
swoimi następczyniami. Przypisy zamieszczam tylko po to, aby podać czytelnikowi
źródła mniej znanych cytatów i informacji wykraczające poza listę standardowych
podręczników'. Nie należy zakładać, że treść niniejszej książki zawsze pozostaje zgodna
z interpretacjami, które można znaleźć w cytowanych w niej pracach: “On ne s 'etonnera
pas que la doctrine exposee dans le texte ne soit toujours d 'accord avec les travaux
auxquels ii est renvoye en notę”2.
'' W wydaniu polskim liczba przypisów została jeszcze bardziej zredukowana: usunięto -
za zgodą Autora -odniesienia do monograficznych źródeł anglojęzycznych,
niedostępnych dla polskiego czytelnika. Zachowano natomiast wszystkie przypisy do
cytatów, jak również te, które dotyczą poglądów uznawanych za odosobnione lub
kontrowersyjne (przyp. red. ).
: “Nie należy się dziwić, że doktryna przedstawiona w tekście nie zawsze zgodna jest z
tą, którą podają prace przywoływane w przypisach”; Ferdinand Lot, Lafin du monde
antique et le debut du Moyen Agę, Paryż 1927, s. 3.
4
Względy akademickie, które legły u podstaw tego tomu, zostały przedstawione we
Wstępie. Natomiast układ książki wymaga być może pewnych wyjaśnień.
Tekst został skonstruowany na kilku różnych płaszczyznach. Dwanaście rozdziałów
narracyjnych obejmuje całość dziejów Europy - od czasów prehistorycznych po dzień
dzisiejszy. Kąt widzenia stopniowo się zmienia, jak w obiektywie ze zmienną ogniskową:
od bardzo szerokiej perspektywy Rozdziału I, który obejmuje pierwsze pięć milionów lat,
do zbliżeń w Rozdziałach XI i XII, które omawiają wiek dwudziesty w skali mniej więcej
jednej stronicy druku na rok. Każdy rozdział zawiera wybór bardziej szczegółowych
“kapsułek” - obrazków jakby wychwyconych za pomocą teleobiektywu i ilustrujących
węższe tematy, które niejako przecinają zasadniczy chronologiczny nurt wydarzeń.
Każdy rozdział wreszcie kończy się szerokokątnym “ujęciem” całego kontynentu,
oglądanego z jakiegoś określonego punktu obserwacyjnego. Efekt ogólny można by
przyrównać do historycznego albumu ze zdjęciami, w którym panoramiczne tablice
mieszają się ze zbliżeniami i fotografiami drobnych detali. Jest rzeczą zrozumiałą, że
stopień dokładności, jaki można osiągnąć na każdym z tych trzech poziomów, będzie
bardzo różny. I rzeczywiście: nie można oczekiwać, że praca będąca syntezą dorówna
normom obowiązującym przy pisaniu naukowych monografii, które z założenia mają
służyć zupełnie innym celom.
Układ dwunastu głównych rozdziałów odpowiada konwencjonalnym ramom przyjętym w
opisach dziejów Europy. Tworzą one podstawową siatkę chronologiczno-geograficzną, w
którą zostały wpisane wszystkie inne tematy i zagadnienia. Główny nacisk położono na
“historię faktów”: zasadnicze podziały polityczne, ruchy kulturowe, tendencje
socjoekonomiczne, które umożliwiaj ą historykom rozbicie ogromnej masy informacji na
dające się ogarnąć (choć z konieczności sztuczne) jednostki. Akcent chronologiczny
pada na okresy średniowieczny i nowożytny, kiedy daje się zauważyć istnienie i działanie
rozpoznawalnej europejskiej wspólnoty. Zasięg geograficzny obejmuje w jednakowym
stopniu wszystkie części Półwyspu Europejskiego -od Atlantyku po Ural - północ,
wschód, zachód, południe i środek.
Na każdym etapie starałem się stworzyć pewną przeciwwagę dla widocznego w myśli
historycznej skrzywienia w kierunku “eurocentryzmu” i “zachodniej cywilizacji” (por.
Wstęp, s. 41-44, 45-59). Ale w pracy tych rozmiarów nie sposób było wyjść z narracją
poza granice samej Europy. Sygnalizowałem mimo to doniosłe znaczenie takich
pokrewnych zagadnień, jak islam, kolonializm czy Europa za oceanem. Sprawom Europy
Wschodniej nadana została należna im ranga. Tam gdzie należało, zostały one włączone
w nurt zasadniczych tematów dotyczących całości kontynentu. Wątki wschodnie
włączono do narracji, eksponując takie wydarzenia, jak najazdy barbarzyńców, renesans
czy rewolucja francuska, które dotychczas zbyt często przedstawiano w taki sposób,
jakby dotyczyły wyłącznie Zachodu. Wiele miejsca poświęciłem Słowianom, ponieważ
tworzą oni największą grupę etniczną w Europie. Wprawdzie regularnie przytaczam
streszczenia historii narodowych, lecz mowa jest nie tylko o państwach
5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika:

Zgłoś jeśli naruszono regulamin