Rynek – system współzależnych transakcji kupna i sprzedaży dobra.
Rynek koordynuje działalność podmiotów gospodarczych za pomocą mechanizmu rynkowego.
Mechanizm rynkowy za pośrednictwem systemu cen dostarcza podmiotom gospodarczym informacje o stopniu rzadkości dóbr.
Informacje te podmioty ekonomiczne przetwarzają wg zasady racjonalności i kierując się własnymi korzyściami podejmują decyzje o przeprowadzeniu transakcji.
Niewidzialna ręka rynku sprawia, że jednostki, dążąc do własnych korzyści, działają również dla dobra publicznego, nie zdając sobie nawet z tego sprawy.
Jeżeli wymiana pomiędzy dwoma podmiotami jest całkowicie swobodna i odbywa się bez przymusu, to nigdy do niej nie dojdzie, jeśli obie strony nie zyskają na niej.
Popyt na dobro to przypadająca na jednostkę czasu wielkość zapotrzebowania odpowiadająca różnym cenom tego dobra.
Rozróżniamy:
a) indywidualną krzywą popytu, opisującą reakcje pojedynczego nabywcy dobra na zmiany ceny,
b) rynkową krzywą popytu, opisującą zależność łącznego popytu rynkowego wszystkich nabywców dobra od poziomu ceny. Rynkową krzywą popytu wyprowadzamy dodając indywidualne krzywe popytu wszystkich nabywców.
Prawo popytu mówi, że przy innych czynnikach nie zmienionych (ceteris paribus) wielkość zapotrzebowania na określone dobro maleje w miarę wzrostu ceny.
Ruch wzdłuż krzywej popytu pokazuje dostosowanie się konsumenta do zmiany ceny rynkowej dobra.
Zmiana położenia samej krzywej ilustruje reakcję na zmiany czynników zewnętrznych i prowadzi do zmiany ceny równowagi oraz odpowiadającej jej wielkości popytu i podaży.
Przesunięcie całej krzywej popytu:
· zmiana cen dóbr komplementarnych
· zmiany cen substytutów
· zmiana dochodów konsumentów
· zmiana gustów
· wypadki losowe (powódź, długotrwały upał itp.)
· zmiany prawne
Dobro komplementarne to dobro, którego posiadanie powoduje zapotrzebowanie na drugie dobro. Dwa dobra są komplementarne, jeżeli wzrost (spadek) ceny na dane dobro powoduje spadek (wzrost) popytu na drugie dobro.
przykłady:
benzyna – samochód;
drukarka – papier
Dobro substytucyjne to dobro, które posiada podobne właściwości i zaspokaja podobne potrzeby jak inne dobro. Dwa dobra są dobrami substytucyjnymi jeżeli wzrost (spadek) ceny jednego dobra wywołuje wzrost (spadek) popytu na drugie dobro.
benzyna – gaz;
pomarańcze – mandarynki
Podaż dobra to ilość dobra w jednostce czasu oferowana na rynku przy różnych wysokościach ceny
a) indywidualną krzywą podaży pojedynczego dostawcy towaru (przedsiębiorstwa),
b) rynkową krzywą podaży, pokazującą łączną wielkość podaży danego towaru na rynku przy różnych poziomach ceny. Rynkową krzywą podaży wyprowadzamy z indywidualnych krzywych podaży poszczególnych wytwórców.
Prawo podaży mówi, że przy innych czynnikach stałych wzrost ceny zachęca producentów do zwiększenia oferowanej ilości dobra, a spadek ceny powoduje zmniejszenie oferowanej ilości.
Przesunięcie całej krzywej podaży:
· zmiana technologii produkcji
· zmiana cen czynników produkcji
· zmiana struktury rynku
· polityka państwa (podatki)
Cena – wartość usługi lub towaru wyrażona najczęściej przy pomocy pieniądza
Cena równowagi (P0) rynkowej to cena, przy której zapotrzebowanie zrównuje się z ilością oferowaną na rynku
Funkcje ceny:
· przekazywanie informacji
· zachęcanie do wykorzystywania najtańszych metod produkcji oraz stymulacja do wykorzystania zasobów w sposób optymalny
· umożliwienie sprawiedliwego podziału dochodów
Dynamiczne dochodzenie do równowagi
Cena minimalna jest to najniższa cena, którą można uzgodnić w legalnej transakcji kupna i sprzedaży
- oferowana ilość jest większa niż zapotrzebowanie
- jest ustalana przez rząd w wyniku żądań producentów
- cena cukru
- ceny zbóż
- minimalne płace
Wprowadzenie ceny minimalnej na poziomie P1 powoduje powstanie nadwyżki podaży wynoszącej AB. Nadwyżkę tę musi wykupić rząd po zagwarantowanej przez siebie minimalnej cenie. Budżet państwa poniesie w związku z tym koszty, których sumę wyraża pole Q1Q2BA
Cel wprowadzenia ceny minimalnej
- ochrona producentów
Skutki wprowadzenia ceny minimalnej:
Þ nadwyżka podaży nad popytem
Þ konieczność wykupywania przez państwo nadwyżki produkcji – powstaje problem co zrobić ze skupioną nadwyżką
Þ problem producentów, którym nie udało się sprzedać państwu nadwyżek produkcyjnych
Þ obniżenie realnych dochodów konsumentów na wskutek:
Ø podatków, z których finansowane są skupy nadwyżek
Ø wyższych cen produktów na rynku
Þ państwo może racjonować produkcję
Þ problemy powstałe po likwidacji ceny minimalnej (istniejące zapasy powodują gwałtowny spadek cen i ponowne naciski na wprowadzenie ceny minimalnej).
Þ spadek konkurencyjności przedsiębiorstw – „i tak sprzedam w skupie”
Cena maksymalna jest to najwyższa cena, którą można uzgodnić w legalnej transakcji kupna i sprzedaży
- jest ona niższa od ceny równowagi
- oferowana ilość jest mniejsza od zapotrzebowania
Przykłady wprowadzenia ceny maksymalnej:
- czynsze mieszkaniowe
- ceny żywności
Jeżeli rząd ustali maksymalną cenę sprzedaży danego towaru na poziomie P1, to efektem będzie nadwyżka popytu wynosząca AB.
Cel wprowadzenia ceny maksymalnej:
- ochrona najbiedniejszych konsumentów
Możliwe skutki wprowadzenia ceny maksymalnej:
- nadwyżka popytu nad podażą
- spadek produkcji
- racjonowanie towarów (reglamentacja: bony, kartki)
- subsydia dla producentów
- kontrola kosztów (wertykalne rozszerzenie kontroli cen)
- horyzontalne rozszerzenie zakresu kontroli cen
- spadek jakości produktów i konkurencyjności firm
- zahamowanie postępu i inwestycji
Jeśli państwo nie wpływa na cenę równowagi, rynek nazywamy wolnym.
2. Przykłady
W omówieniu przykładów wprowadzenia cen regulowanych warto zatrzymać się i dokładnie przeanalizować skutki kontroli czynszów. Doskonale opisuje to w swojej książce Henry Hazlit, który wyjaśnia, że kontrola taka często ma miejsce przed wojną, bo zdarza się na przykład, że w jakimś małym mieście zostaje rozlokowany oddział wojska, a to automatycznie prowadzi do wzrostu cen za wynajęte pokoje i domy. Dlatego też rząd wprowadza kontrolę cen mieszkań i zakazuje podnoszenia czynszów. Niesie to ze sobą zarówno wady jak i zalety (zalety jedynie w krótkim okresie), bo chroni potencjalnych klientów przed wygórowanymi opłatami i zdzierstwem, tym samym nie powoduje żadnych rzeczywistych szkód właścicielom, ale zniechęca ich do wznoszenia nowych domów. Im dłużej trwa owa kontrola czynszów, tym gorsze są jej skutki. Przede wszystkim nie buduje się nowych domów, bo wzrost kosztów budowy (spowodowany najczęściej inflacją) jest powodem tego, że przy ustalonym poziomie czynszów nie opłaca się budować, gdyż nie przyniesie to żadnego późniejszego zysku. Jest to fakt autentyczny, bo miał miejsce we Francji po II wojnie światowej. Tam doprowadziło to do tego, że rząd w końcu uwolnił nowe budynki od kontroli czynszów, ale zamroził czynsze w starym budownictwie. To wcale nie rozwiązało problemu, bo sprawiło, że czynsze w nowym budownictwie były nawet 10, 20 razy wyższe od tych w starym. A jak na to zareagowali najemcy. Powstała sytuacja zniechęciła lokatorów do zmiany mieszkań, niezależnie od tego, jak powiększają się ich rodziny i jak pogarsza się stan ich starych budynków.
Łatwo zauważyć na tym przykładzie, że ogólnie sytuacja mieszkaniowa się wtedy pogarsza i jeśli nie dopuści się do wzrostu czynszów to właściciele nie będą nawet troszczyć się o przebudowę mieszkań, unowocześnienie, czy remont. (H.Hazlit, 1993)
Zwróćmy uwagę jak na wykresie 3 przedstawiają się skutki wprowadzenia ceny maksymalnej czynszów. W krótkim okresie krzywa podaży mieszkań jest zwykle bardzo stroma, bowiem właściciele mieszkań nie są w stanie natychmiast zmienić sposobu wykorzystania swoich lokali w przypadku zmiany stawek czynszu. Jeżeli wprowadzi się stawki maksymalne to obniżenie czynszu tym wywołane w małym stopniu przyczynia się do zmniejszenia liczby mieszkań oferowanych do wynajmu. Ogólnie zmiana ta jest niewielka. Na wykresie przedstawia to odcinek Q0Q1, dla którego odpowiednio stawki czynszu wynoszą R0 i R1. Widzimy, że wprowadzenie maksymalnej stawki R1 powoduje zmniejszenie się liczby mieszkań do wynajęcia z Q0 do Q1. Niektórzy właściciele przy niskich czynszach albo sami zamieszkają w wynajmowanych poprzednio lokalach, albo przeznaczą je na sprzedaż. Efektem tego będzie zmniejszenie się kąta nachylenia krzywej podaży. Przyjmie ona położenie S’. Liczba mieszkań zmniejszyła się znacznie do Q2. Wzrósł deficyt mieszkań na rynku i coraz mniej jest ich dostępnych dla ludzi o niskich dochodach, nie mogących sobie pozwolić na zakup własnego domu.
Zwróćmy uwagę, że powyższa sytuacja była rozpatrywana bez uwzględnienia inflacji. Czynsze maksymalne są na ogół ustalone w wielkościach nominalnych, czyli po prostu określona kwota za miesiąc. Jeżeli maksymalna stawka czynszu nie zwiększa się w tempie inflacji to realny poziom czynszu zmniejsza się. Wywołuje to takie same skutki jak obniżenie nominalnego czynszu przy braku inflacji. Na naszym wykresie obrazuje to pułap R2. Liczba mieszkań oferowanych do wynajęcia zmniejsza się jeszcze bardziej. Rośnie deficyt mieszkań lub nadwyżka popytu. Taka sytuacja miała miejsce w Wielkiej Brytanii. Czynsze maksymalne obowiązywały tam przez wiele lat. Nie były dostosowywane do zmian ogólnego poziomu cen. Zaobserwowano postępujące pogorszenie się sytuacji na rynku mieszkań, ponieważ właściciele wycofali się z wynajmowania swych lokali. Kontrola cen nie zawsze wywołuje tego rodzaju skutki. Można podnosić czynsze maksymalne wraz z inflacją, tak aby ich realny poziom nie uległ zmianie. Pociąga to jednak za sobą wysokie koszty kierowania takim systemem kontroli. (D. Begg, 1997)
W kolejnym kroku rząd często zdejmuje kontrolę czynszów z luksusowych apartamentów, a utrzymuje je dla mieszkań o niskim bądź średnim standardzie. Tłumaczy się to tym, że po prostu lokatorzy apartamentów mogą sobie pozwolić na płacenie wysokich czynszów w przeciwieństwie do biednych. Jest to w pewnym rodzaju dyskryminacja, która pociąga za sobą to, że zachęca i nagradza budowniczych oraz właścicieli apartamentów, bo przynosi im wielki zysk, a zniechęca i karze budowniczych i właścicieli bardziej potrzebnych lokali o niższym standardzie, gdyż pozostawia się ich bez kapitału. W ten sposób korzystnie rozwija się budownictwo nowych, luksusowych domów, a nie ma żadnych bodźców, by budować mieszkania dla ludzi o niskich dochodach, albo chociaż utrzymywać istniejące tego rodzaju mieszkania w dobrym stanie. Tym samym lokale te będą w coraz gorszym stanie i gorszej jakości i nie będzie ich przybywać, bo nikomu nie będzie opłacało się podejmować takie nieopłacalnego przedsięwzięcia. Ta sytuacja może zmusić właścicieli lokali o niskim standardzie nawet do porzucenia swojej własności i zniknięcia, aby nie dało się ich obciążyć podatkami. Brak właściciela to przede wszystkich brak organizacji, a co za tym idzie brak ogrzewania i zapewnienia podstawowych usług lokatorom. Wiadome jest, że to zmusi z kolei mieszkańców do opuszczenia i porzucenia lokali, czego skutkiem będzie w niedalekiej przyszłości powstanie slumsów. Łańcuszek owych niekorzystnych skutków pociąga za sobą dalsze zmiany, bo przede wszystkim wysycha źródło dochodów miejskich, zasilane wcześniej przez nieruchomości poddane opodatkowaniu. Miasta w ten sposób zmierzają do bankructwa. Tak więc im mniej rozsądku wykazuje rząd w ustalaniu niskich czynszów maksymalnych, tym większą można mieć pewność, że nadal trwać będzie niedobór wynajmowanych domów i mieszkań. Podsumowując przykład zastosowania przez rząd cen maksymalnych na czynsze mieszkań łatwo stwierdzić, że gdy nierozsądnej kontroli poddaje się takie dobra jak na przykład chleb, piekarze...
Solceress