Sztompke Piotr i Kuci Marek _ Socjologia. Lektury.pdf

SOCJOLOGIA

pod redakcją

Piotra Sztompki i Marka Kuci

Wydawnictwo Znak Kraków 2005

Projekt okładki Robert Guzik

Opieka redakcyjna

Katarzyna Ziębowicz-Tobolewska

Adiustacja i korekta

Justyna Baba, Katarzyna Onderka

Projekt graficzny i łamanie Wydawnictwo PLUS

Biblioteka WDiNP UW

1098041932

BIBLIOTEKA

Wydziatu Dziennikarstwa i Nauk Politycznych

Uniwersytetu Warszawskiego

ul. Nowy Świat 69, 00-927 Warszawa

tel. 55-20-295, 55-20-296

Informacje o prawach autorskich do poszczegóhiych tekstów znajdują się na końcu książki

ISBN 83-240-0597-8

Zamówienia: Dział Handlowy 3O-1O5 Kraków, ul. Kościuszki 37

Bezpłatna infolinia: 0800-130-082

Zapraszamy do naszej księgarni intemetowej: www.znak.com.pl

WSTĘP

Zadaniem zbioru tekstów zamieszczonych w tym tomie jest kształtowanie wyobraźni

socjologicznej. Wyobraźnia socjologiczna to jedna z tych kompetencji, jakie niezbędne są do

świadomego, pełnego uczestnictwa w społeczeństwie demokratycznym. Polega ona, najkrócej

mówiąc, na zdaniu sobie sprawy i wyciągnięciu wszystkich konsekwencji z faktu, że -jak pisali

już starożytni filozofowie - człowiek jest istotą społeczną. To znaczy, żyje zawsze w otoczeniu

innych, razem z innymi, obok innych, w kooperacji, konkurencji, a czasem w konflikcie i walce

z innymi. Co więcej, żyje w świecie, jaki zbudowali mu ludzie żyjący wcześniej, wiele pokoleń

zmarłych, których działania pozostawiły trwałe efekty w postaci zasobów materialnych i

urządzeń cywilizacyjnych, instytucji politycznych i ekonomicznych, form rodziny, praw, reguł

moralnych i obyczajowych, wierzeń religijnych, przekonań i poglądów, prawd naukowych, dzieł

artystycznych i wszelkich innych aspektów społeczeństwa. I do tego zastanego świata

społecznego człowiek ma szansę coś dodać, coś wnieść, coś stworzyć - „nie umrzeć całym" -

budować społeczeństwo dla tych, którzy przyjdą po nim, dla przyszłych pokoleń. Ta szansa

otwiera się najpełniej w społeczeństwie demokratycznym, gdzie wszyscy obywatele, a nie tylko

władcy, elity, przywódcy, bohaterowie, geniusze mogą kształtować konstrukcję i losy swojego

społeczeństwa.

Zatem wyobraźnia socjologiczna to - po pierwsze - umiejętność postrzegania siebie samego

wśród innych ludzi, swojego miejsca w szerszej społeczności i wielorakich powiązań i relacji z

innymi. Mówiąc bardziej uczenie: świadomość własnej pozycji i roli w strukturze społecznej. Po

drugie, wyobraźnia socjologiczna to umiejętność postrzegania siebie samego jako dziedzica

długotrwałej kumulującej się tradycji materialnej i technicznej, organizacyjnej i ustrojowej,

moralnej i prawnej, myślowej i duchowej. Mówiąc inaczej: perspektywa historyczna,

świadomość własnego miejsca w procesie dziejowym. I po trzecie, wyobraźnia socjologiczna to

umiejętność postrzegania siebie samego i swoich współczesnych jako twórców przyszłego

społeczeństwa, sprawców nieustannego „stawania się" społeczeństwa. W języku bardziej

naukowym: perspektywa aktywistyczna i podmiotowa.

W pewnej mierze wyobraźnia socjologiczna jest udziałem każdego człowieka żyjącego w

społeczeństwie, tworzy się spontanicznie jako konieczność egzystencjalna, warunek sensownego

życia i przeżycia wśród innych. Taka potoczna wyobraźnia socjologiczna znajduje wyraz np. w

tzw. mądrości ludowej, porzekadłach, przysłowiach. Od ponad półtora wieku rozwija się obok

tego osobna dyscyplina nauki - socjologia - której jednym z głównych zadań jest budowanie

bardziej systematycznej, precyzyjnej, spójnej i potwierdzonej w faktach wizji ludzkiego,

społecznego świata. Inaczej: kształtowanie naukowej wyobraźni socjologicznej.

Myślenie o czymkolwiek, także o sobie czy o sobie wśród innych, wymaga pewnych narzędzi.

Przede wszystkim dokonuje się zawsze w jakimś języku, za pomocą pojęć. Wiemy doskonale, że

bywają pojęcia ogólnikowe, nieprecyzyjne, rozmyte. Ale są także pojęcia precyzyjne,

jednoznaczne, ostre. Socjologia stara się budować język dla myślenia o społeczeństwie, który

byłby doskonalszy od języka potocznego. Czasami tworzy nowe pojęcia, czasami

doprecyzowuje znaczenie pojęć potocznych. Język socjologiczny to pierwsze narzędzie

naukowej wyobraźni socjologicznej. Ale nie tylko to jest niezbędne. Drugie narzędzie myślowe

to modele: całościowe obrazy tego, jak wygląda „anatomia" i „fizjologia" społeczeństwa - jego

konstrukcja i sposób funkcjonowania. Tu także spotykamy pewne idee potoczne, często

metaforyczne, np. postrzeganie społeczeństwa jako wielkiego organizmu czy rodziny jako

najmniejszej „komórki społecznej". Ale socjologia odchodzi z czasem od takich analogii, np.

proponując wiasny model „systemu społecznego". Wreszcie narzędzie trzecie to teorie - systemy

mniej lub bardziej sprawdzonych hipotez na temat tego, dlaczego zjawiska i procesy społeczne

przebiegają tak właśnie, a nie inaczej. Bywają teorie potoczne, np. wyjaśniające wszelkie

niegodziwości i patologie życia społecznego przez spisek jakichś czarnych mocy. Socjologia

proponuje w to miejsce teorie bardziej adekwatne -potwierdzone empirycznie i logicznie spójne.

Rozwinięta naukowa wyobraźnia socjologiczna musi korzystać z wszystkich trzech narzędzi -

socjologicznego języka, socjologicznych modeli i socjologicznych teorii. I tego właśnie mają

dostarczyć lektury zamieszczone w tym tomie. Czytelnik nie znajdzie tu zbyt wielu faktów czy

danych o współczesnym społeczeństwie. To przynoszą niezliczone książki, raporty z badań,

sondaże opinii, opracowania statystyczne, publicystyka, prasa, radio, telewizja, obserwacje

codzienne. Wyobraźnia socjologiczna pozwoli mu natomiast w chaosie i oszałamiającej masie

tych faktów lepiej się zorientować, lepiej zrozumieć, co naprawdę dzieje się w jego

społeczeństwie, i lepiej odnaleźć własne miejsce i rolę.

Oczywiście przez ponad półtora wieku socjologia stworzyła ogromnie wiele pojęć, modeli i

teorii. Często są one wzajemnie odmienne, często konkurencyjne, czasami nawet sprzeczne.

Mamy do czynienia z dyscypliną pluralistyczną, która nie wypracowała jak dotąd jednolitego,

powszechnie uznanego punktu widzenia. Nie ma więc takiej bibliografii czy takiego zestawu

tekstów, które odzwierciedlałyby powszechnie uznany „kanon". Zawartość tego tomu jest więc

nieuchronnie efektem starannie przemyślanego wyboru. Ujawnijmy, jakimi kryteriami się

kierowaliśmy.

Po pierwsze, uznajemy, że najtrafniejszy wybór dokonuje się w samej historii dyscypliny. Są

prace zapomniane, odrzucone, dziś już nieaktualne, interesujące dla historyków socjologii czy

antykwary-stów. I są inne, które z upływem czasu potwierdziły swoją trafność. Nieważne, kiedy

powstały, ważne, że dzisiaj mówią nam nadal coś ważnego i ciekawego o społeczeństwie.

Włączamy więc do naszej antologii wiele tekstów klasycznych, pisanych jeszcze w XIX w., czy

w pierwszej połowie XX w., ale tylko takie, które wyraźnie inspirują socjologię najnowszą.

Stanowią aktualną tradycję dyscypliny, jej przeszłość obecną w teraźniejszości.

Po drugie, zawarliśmy w tomie wiele tekstów pochodzących z drugiej połowy XX w. Okres po II

wojnie światowej to naszym zdaniem „złota epoka" socjologii. Wówczas dokonano najwięcej

innowacji pojęciowych i teoretycznych, twórczo przetworzono wiele nurtów socjologii

wcześniejszej i zbudowano zręby tego, co można określić jako socjologię współczesną. Staramy

się unikać tekstów chwilowo nawet głośnych i dyskutowanych, ale odzwierciedlających tylko

szybko przemijającą modę. W rezultacie wybór nasz może zostać określony jako nieco

konserwatywny. Nie wstydzimy się tego. Jakiż inny mógłby powstać w Krakowie, na

Uniwersytecie Jagiellońskim?

Po trzecie, zarówno selekcja, jak i sekwencja tekstów odzwierciedlają pewien sposób widzenia

społeczeństwa i socjologii, jaki przyjmujemy. Opiera się on na dwóch założeniach. Po pierwsze,

uznajemy, że najbardziej fundamentalnym składnikiem społeczeństwa są działania ludzkie, a

wszelkie bardziej skomplikowane przejawy życia społecznego - zdarzenia, struktury i procesy -

są złożoną emanacją czy efektem działań podejmowanych przez ludzi - w pojedynkę lub

zbiorowo. Między poziomem codziennej aktywności ludzkiej a poziomem najbardziej

skomplikowanych procesów globalnych czy historycznych występuje ciągłość, a ostre podziały

mikrosocjologii i makrosocjologii są nieporozumieniem. Po drugie, uznajemy, że społeczeństwo

zbudowane ostatecznie z działań ludzkich jest bytem dynamicznym, procesem raczej niż

obiektem, znajduje się nieustannie w toku „stawania się", w biegu „życia społecznego". I dlatego

drugie spotykane w socjologii ostre przeciwstawienie „anatomii" i „fizjologii" społeczeństwa,

czy inaczej statyki i dynamiki społecznej, jest także nieporozumieniem.

Taka wizja społeczeństwa i socjologii została przedstawiona w podręczniku Piotra Sztompki

Socjologia: analiza społeczeństwa (SIW Znak, Kraków 2003). Nie przypadkiem układ naszego

zbioru tekstów odpowiada sekwencji tematów omówionych w tym podręczniku. Zbiór jest w

naszej intencji kompendium pomocniczym do tego podręcznika. Nie znaczy to, że nie może być

z pożytkiem studiowany iobno.

Otwieramy zbiór trzema tekstami metanaukowymi, które prezentują bliskie nam poglądy na

temat, jest socjologia jako nauka. Amerykański socjolog Charles Wright Mills, którego książka,

skąd przedrukowujemy fragment, znalazła się na liście dziesięciu najczęściej cytowanych

publikacji socjologicznych, jest twórcą terminu „wyobraźnia socjologiczna", tak istotnego dla

naszego rozumienia zadań socjologu. Słynny brytyjski socjolog Anthony Giddens opisuje, co

naprawdę robią socjologowie. A klasyk socjologii polskiej Stanisław Ossowski broni

humanistycznej wersji socjologii, jako nauki zasadniczo odmiennej od nauk przyrodniczych.

Tylko takie ujęcie pozwala traktować sensowne ludzkie działania jako elementarny składnik

życia społecznego, a to, jak pisaliśmy wyżej, stanowi główne założenie naszego zbioru.

W kolejnym dziale rozpoczyna się analiza zachowań i działań ludzkich. Konfrontacja teorii

zachowania amerykańskiego socjologa George'a Homansa z ujęciem niemieckiego klasyka

socjologii Maxa Webera pozwala dostrzec, na czym polega różnica w widzeniu człowieka przez

socjologię zapatrzoną we wzorce nauk przyrodniczych i przez socjologię humanistyczną

traktującą o świecie ludzkim przepełnionym znaczeniami, symbolami i wartościami. Taka

właśnie, w naszym odczuciu jedynie trafna perspektywa, rozwijana jest w tekstach „ojca"

polskiej socjologii Floriana Znanieckiego oraz twórców „socjologii fenomenologicznej" Alfreda

Schutza czy Petera L. Bergera.

Idąc dalej, ku bardziej skomplikowanym formom życia społecznego, napotykamy interakcje i

stosunki społeczne. Pierwsze sformułowania na ten temat znajdujemy u niemieckiego klasyka

socjologii Georga Simmla. Wnikliwe analizy interakcji w społeczeństwach pierwotnych

przedstawił polski antropolog społeczny Bronisław Malinowski, a jego idee wymiany jako

podstawowej treści interakcji rozwinął pół wieku później amerykański socjolog Peter Blau.

Mistrzem wnikliwej analizy codziennych interakcji był Erving Goffman. Bardziej

skomplikowane, trwale stosunki społeczne, składające się, ale nie-sprowadzające do interakcji,

opisuje Anthony Giddens i wybitny polski autor Paweł Rybicki, jeden z twórców krakowskiej

szkoły socjologii miasta.

Interakcje i stosunki społeczne układają się w złożone całości: organizację społeczną i struktury

społeczne. Tymi zagadnieniami zajmował się twórczo największy zapewne z socjologów XX w.

Robert Yl Uettom. Ciyte\mk iwajdiie vj x\ńoTze \a\ka je&o tekstów. ?\er«szy YjCTomdzil

powszechnie dziś stosowane kategorie zestawów ról i statusów. W kierunku psychologicznym

rozwinął tę koncepcję rówieśnik i współpracownik Mertona, William Goode. Najbardziej

typową formą organizacji społecznej w społeczeństwie nowoczesnym jest biurokracja. O tym

traktuje tekst Petera Blaua, rozwijający klasyczne idee Maxa Webera. Na końcu tego działu

próbę uogólnienia pojęcia struktury społecznej zawiera artykuł Piotra Sztompki.

Kolejny dział dotyczy zachowania ludzi w zbiorowościach i szczególnie doniosłej ich formy -

ruchów społecznych. Zaczynamy jak zwykle od klasyków socjologii XIX w., proponując tekst

francuskiego twórcy „psychologii tłumów" Gustawa Le Bona. Pozostałe teksty poświęcone są

ruchom społecznym. 0 roli emocji w zachowaniach zbiorowych piszą autorzy amerykańscy Roy

Aminzade i Dough Mc Adam. Głośną teorię ruchów społecznych jako narastających przejawów

mobilizacji mas społecznych przedstawia tekst jednego z najwybitniejszych współczesnych

socjologów amerykańskich Neila J. Smelsera. Niemiecki politolog Claus Offe omawia swoją

ideę „nowych ruchów społecznych". A tekst Piotra Sztompki interpretuje fenomen ruchów

społecznych w świetle teorii stawania się społeczeństwa.

Sieci działań, interakcji, więzi, stosunków społecznych łączących wiele jednostek utrwalają się

w postaci grup społecznych. Znów zaczynamy od klasycznych analiz Georga Simmla, by potem

przedstawić rozważania Roberta K. Mertona stanowiące podstawę klasyfikacji grup

społecznych. Uczeń Mertona Louis Coser pisze o różnych przejawach konfliktów w obrębie

grup i pomiędzy grupami. A Paweł Rybicki łączy w swoim tekście wiele wątków teorii grup,

pogłębiając je o pewne zagadnienia filozoficzne.

W kolejnym dziale przechodzimy do analizy kultury. Ta kategoria zyskała ogromne znaczenie w

socjologii najnowszej. My jednak sięgamy do klasyki, najpierw do fragmentów z prac ojca

„analizy kulturowej" francuskiego klasyka socjologii Emile'a Durkheima, a następnie

niemieckiego filozofa i socjologa Georga Simmla. Pozostałe teksty pióra amerykańskiej

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: