Witaminy - zestawienie podstawowych informacji
Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach
Nazwa witaminy
Inne nazwy
Najważniejszy wpływ na funkcje organizmu
Najbogatsze źródła
Witamina A
Retinol,Beta-karoten= Prowitamina A
· wzrost i ogólny rozwój organizmu,
· tworzenie kości,
· produkcja hormonów,
· widzenie (także nocne),
· prawidłowy rozwój i funkcjonowanie skóry,
· ochrona przed nowotworami i chorobami serca (przeciwutleniacz).
Ryby morskie, tran, wątroba wołowa, wątroba wieprzowa, węgorz, żółtko jaj, masło, oleje roślinne, szpinak, morele, sałata, jarmuż, dynia, groszek zielony, boćwina, szczaw, marchew.
Witamina D
Kalciferol
· przemiany wapnia i fosforanów
· Właściwa mineralizacja kości
Ryby morskie, tran, węgorz, śledź, szprot, makrela, łosoś, wątroba cielęca, wątroba wieprzowa, wątroba wołowa, wątroba barania, żółtko jaja, świeże jaja, masło, masło roślinne, sery żółte.
Witamina E
Tokoferol
· zapobieganie uszkodzeniu błon komórkowych przez procesy utleniania - tzw. przeciwutleniacz (=antyoksydant),
· Ochrona przed rozwojem miażdżycy - hamuje utlenianie frakcji LDL cholesterolu (tzw. zły cholesterol).
Soja, kiełki zbóż, oleje roślinne - słonecznikowy i sojowy, jaja świeże całe, żółtko jaja, kasze - jęczmienna i gryczana, zboża, orzechy, szparagi, tran, masło, masło roślinne, kapusta - czerwona i włoska, jarmuż, groszek zielony, brukselka, fasola biała, groch, płatki owsiane.
Witamina K
Kompleks witamin K to: wit. K1 - Filochinon, wit. K2 - farnochinon, wit. K3 - menadion.
· Regulacja procesów krzepnięcia krwi i zapobieganie krwawieniom.
· utrzymywanie prawidłowej struktury kości i gojenie złamań.
Lucerna, szpinak, kapusta, kalarepa, marchew, pomidory, groch, truskawki, ziemniaki, sery żółte, żółtka jaj kurzych, wątroba.
Witaminy rozpuszczalne w wodzie
Witaminy B (kompleks)
Witamina B1
Tiamina
· Przemiany metaboliczne glukozy we krwi w związki wysokoenergetyczne,
· Funkcjonowanie włókien układu nerwowego, serca i mięśni,
· Produkcja krwinek czerwonych.
Drożdże, niełuskane ziarno pszenicy, płatki owsiane, mięso wieprzowe, wątroba wieprzowa, wątroba cielęca, jaja, ziemniaki, orzechy, groch, fasola, pieczywo pełnoziarniste.
Witamina B2
Ryboflawina
· Produkcja związków wysokoenergetycznych,
· Właściwe funkcjonowanie skóry i błon śluzowych
Drożdże, wątroba cielęca, wątroba wieprzowa, mleko, płatki owsiane, całe ziarno pszenicy, szpinak, mięso wieprzowe, jaja, marchew, chleb biały, ser żółty, makrela.
Witamina B5
Kwas pantotenowy
· Metabolizm tłuszczów, węglowodanów i białek,
· Synteza hormonów sterydowych i innych związków chemicznych.
· Prawidłowa budowa i funkcjonowanie skóry oraz włosów
· Ochrona przed infekcjami.
Drożdże, wątroba wieprzowa, wątroba cielęca, jaja, niełuskane ziarno pszenicy, płatki owsiane, pełnoziarnisty chleb, mięso wieprzowe, mięso wołowe, chleb biały, mleko, ziemniaki, szpinak, marchew, kapusta.
Witamina B6
Pirydoksyna
· Synteza i regulacja ponad 60 białek w organizmie (głównie białka związane z prawidłowym funkcjonowaniem układu nerwowego)
· Produkcja czerwonych i białych komórek krwi.
Drożdże, niełuskane ziarno pszenicy, mięso wołowe, mięso wieprzowe, chleb biały, kapusta, płatki owsiane, mleko, marchew, ziemniaki, ryby.
Witamina B12
Kobalamina
· Tworzenie czerwonych komórek krwi,
· Tworzenie materiału genetycznego (synteza DNA i RNA),
· Prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego.
Wątroba wołowa, wątroba wieprzowa, nerki wołowe, nerki wieprzowe, śledź, makrela, łosoś, pstrąg, mózg wieprzowy, ozór wołowy, flądra, dorsz, mózg cielęcy, wołowina, baranina, cielęcina, żółtko jaja kurzego, sery żółte.
Witamina PP
Witamina B3, Niacyna, Kwas nikotynowy
· Procesy utleniania i redukcji w organizmie
· Regulacja poziomu cukru we krwi (produkcja związków energetycznych).
· Regulacja przepływu krwi w naczyniach krwionośnych.
· Regulacja poziomu cholesterolu.
Drożdże, wątroba wieprzowa, wątroba cielęca, mięso wołowe, mięso wieprzowe, niełuskane ziarno pszenicy, pełnoziarnisty chleb, marchew, chleb biały, groszek szpinak, jabłka, kapusta, pomarańcze, ziemniaki, makrela.
Witamina C
Kwas askorbinowy
· Zmniejszanie szkodliwego działania chemicznych procesów utleniających - tzw. przeciwutleniacz
· Produkcja kolagenu i podstawowych białek w całym organizmie (kości, chrząstki, ścięgna, więzadła).
· Zwiększanie wydajności układu odpornościowego.
· Przyspieszanie gojenia ran,
Róża cukrowa, róża dzika, porzeczka czarna, porzeczka biała, porzeczka czerwona, agrest, grejpfrut, cytryna, pomarańcz, malina, truskawka, rabarbar, bób, kapusta, kalafior, szczypior, pory cebula, groszek zielony, ziemniaki, pomidory, rzepa, jarmuż, kapusta czerwona, kapusta włoska, chrzan, rzodkiewka, brukselka, brokuły.
Kwas foliowy
Folacyna, Witamina B9
· Regulacja różnych procesów metabolicznych w organizmie,
· Tworzenie kwasów nukleinowych DNA i RNA,
· Jest chemicznym przekaźnikiem w mózgu.
· Zapobieganie chorobom serca i miażdżycy.
· Tworzenie czerwonych komórek krwi.
Wątroba wołowa, szpinak, nać buraków, kawon, dynia, kapusta, ziemniaki, mleko, jaja, wołowina, groszek zielony, marchew, pełnoziarnisty chleb, kasza jęczmienna, drożdże.
Witamina H
Biotyna
· Synteza aminokwasów, białek i kwasów tłuszczowych.
· Prawidłowa budowa i funkcjonowanie skóry oraz włosów,
· wspomaganie funkcji tarczycy.
Ziarno pszenicy, jaja, mleko, kurczak, śledź, wieprzowina, wołowina, banany, winogrona, pomarańcze, kalafior, groch, szpinak, cebula, sałata, buraki, marchew, kapusta, drożdże, grzyby.
CO TO SĄ WITAMINY?
Witaminami nazywa się szereg różnych związków które:
1. Są składnikami niezbędnymi w żywieniu człowieka dla normalnego przebiegu szeregu procesów zachodzących w jego tkankach.
2. Nie mogą być wytwarzane przez organizm i muszą być dostarczane z pożywieniem lub w razie potrzeby w postaci preparatów farmaceutycznych, w ilości od kilku do kilkunastu mikrogramów lub miligramów a tylko wyjątkowo do kilkudziesięciu miligramów.
3. Nie są ani źródłem energii, ani materiałem budulcowym.
Witaminy są fascynującymi związkami które cechuje niezwykła moc przywracania zdrowia. W niezwykły sposób wbudowują się w przemianę materii ożywiając ją. Komórki naszego organizmu czekają na witaminy, które zjadamy. Gdy nie ma wystarczającej ilości tych życiodajnych substancji przemiana materii zamiera, ludzie szybciej się starzeją i podupadają na zdrowiu. Do normalnego rozwoju organizm człowieka potrzebuje, poza węglowodanami, białkami, tłuszczami i składnikami mineralnymi również niewielkich ilości swoistych substancji organicznych, którymi są witaminy. Odkrycie witamin i wyjaśnienie ich znaczenia dla żywych organizmów wiąże się ściśle z rozwojem nauki o żywieniu. Uczonym, który w roku 1911 otrzymał po raz pierwszy bardzo czynną biologicznie mieszankę i zaproponował dla związków tego typu nazwę witamina (od łac. vita - życie) czyli amina życia był Polak Kazimierz Funk. Pracował nad witaminami w laboratoriach Europy i Stanów Zjednoczonych. W Polsce - w Państwowym Zakładzie Higieny. Tak więc, Kazimierz Funk jest twórcą nauki o związkach, których brak w pożywieniu powoduje powstawanie chorób. Jego zasługą są badania nad wyodrębnieniem czynnika przeciw chorobie beri beri, czyli witaminy B1 (tiaminy). Tiamina jest pochodną amin, więc Kazimierz Funk ochrzcił tę grupę związków witaminami. Choć nie wszystkie witaminy mają budowę aminową nazwa funkcjonuje do dziś ze względów historycznych (wszakże była to pierwsza odkryta witamina). Odkrycie witaminy B1 stało się bodźcem do dalszych poszukiwań czynników przeciwko innym chorobom związanym z niedoborami w pożywieniu. Odkryto przyczyny: gnilca (szkorbutu), krzywicy, kurzej ślepoty, pewnych typów niedokrwistości. Jeszcze około dziesięć lat temu panowało przekonanie, że istnieje trzynaście witamin: A, C, D, E, K oraz osiem różnych witamin B. Dziś znamy trzynaście odmian samej tylko witaminy B, a niektóre z nich (witamina B12 lub niacyna) występują w sześciu rozmaitych postaciach. Każda z nich oddziaływuje odmiennie na przemianę materii. Ze znanych już około 500 karotenów mniej więcej 60 uznaje się za formę występowania witaminy A. Natomiast 110 karotenów działa, w opinii specjalistów, skuteczniej niż sama witamina. Jeśli chodzi o witaminy C i D każda z nich istnieje w postaci czterech różnych molekuł, znamy też cały tuzin odmian witaminy E. Przeciętny Kowalski musi zrozumieć, że zdrowie dzięki witaminie nie jest sloganem, ale nowym kluczem do osiągnięcia tak ważnego celu, jakim jest zachowanie przez nas dobrej kondycji.
PODSTAWOWE POJĘCIA DOTYCZĄCE WITAMIN
· Długotrwały brak określonej witaminy lub zespołu witamin powoduje chorobę zwaną awitominozą.
· Podawanie zbyt dużej ilości niektórych witamin może doprowadzić do hiperwitaminozy.
· Stany częściowego niedoboru witamin w organizmie, nie powodując wyraźnych zmian chorobowych, są określone jako hipowitaminoza i z tą spotykamy się najczęściej.
· Substancje, które organizm przekształca w witaminy nazwano prowitaminami.
· Związki chemiczne podobne do witamin pod względem składu i budowy, mogące wchodzić w połączenia, za pośrednictwem, których witaminy spełniają swoją rolę w organizmie, ale niezdolne do wykonywania tej roli nazywa się antywitaminami.
Nazewnictwo witamin i podział tych związków. Na początku z braku ściślejszych kryteriów dla odróżniania nowo odkrytych witamin oznaczano je literami alfabetu, np. A, B, lub według poznanego wówczas działania ich na organizm (czynnie zapobiegający np.: szkorbutowi czy krzywicy). W miarę coraz dokładniejszego poznawania roli fizjologicznej, właściwości oraz składu elementarnego i budowy witamin, wprowadza się konwencjonalne nazwy oparte bądź na sposobie działania na organizm bądź też na występowaniu w przyrodzie. Ze względu, że większość tych nazw brzmi dla laika zbyt obco lub niezrozumiale dotąd jeszcze w publikacjach na tematy żywieniowe stosuje się symbole alfabetyczne. Przy posługiwaniu się literami do określenia poszczególnych witamin należałoby więc raczej mówić nie o witaminie A, B, C, D lecz o grupie witamin oznaczonych tymi symbolami. Trudno ustalić ścisły podział, związków o tak różnorodnym składzie chemicznym i tak różnym działaniu w organizmie człowieka. Obecnie najczęściej używa się podziału na witaminy rozpuszczalne w tłuszczach i witaminy rozpuszczalne w wodzie.
WITAMINA A I KAROTENOIDYWitamina A
(synonimy: akseroftol = witamina wzrostowa = witamina przeciwinfekcyjna = retinol). Obecnie najczęściej używa się nazwy retinol. Również niektóre karotenoidy wykazują takie samo działanie biologiczne i dlatego nazywane są prowitaminą A. Całkowita aktywność biologiczna witaminy odnosi się do siły działania retinolu i karotenoidów łącznie.Witamina A (retinol) i jej prowitamina (beta-karoten).
· Budowa chemicznaWitaminą A jest związek zwany retinolem i różne jego chemiczne formy (aldehydowe, estrowe, kwasowe) składa się on z pierścienia beta-jononu i długiego łańcucha polienowego.Retinol i jego różne formy występują tylko w produktach zwierzęcych. Prowitaminą A nazywamy całą grupę związków, które noszą nazwę karotenoidów i występują tylko w świecie roślinnym. Za najważniejszy uważa się beta-karoten, bo z niego organizm najłatwiej tworzy retinol. beta-karoten składa się z dwóch pierścieni beta-jononu i dwóch reszt łańcucha polienowego, a zatem jego rozszczepienie na dwie części daje w efekcie retinal, redukowany następnie do retinolu.Aktywność biologiczna karotenoidów:
Karotenoid
Aktywność biologicznaw stosunkudo beta-karotenu [%]
beta-karoten
100
Kryptoksantyna
55
alfa-karoten
50
gamma-karoten
30
Wykorzystywanie retinolu i beta-karotenu jako witaminy A w organizmie człowieka nie jest jednakowe. Na przykład w produktach roślinnych zawartość beta-karotenu trzeba podzielić przez 6, aby otrzymać odpowiednią ilość retinolu (taką którą wykorzysta organizm). Dane odnośnie witaminy A z tabeli są podane w mikrogramach (µg) równoważników retinolu. Równoważnik retinolu zawarty w jakimś produkcie mówi nam ile jest w nim wykorzystanej witaminy A, która może pochodzić równolegle z retinolu i beta-karotenu np.: w konserwie mięsnej z marchewką i groszkiem. Drugą jednostką jest jednostka międzynarodowa witaminy A - wzorzec octanu retinolu1 j.m. witaminy równa jest 0,6 µg (mikrogram) beta-karotenu1 mg octanu retinolu odpowiada około 2900 j.m.
NIEDOBÓR I NADMIAR WITAMINY A
Funkcje witaminy AFunkcje witaminy A w organizmie są wielostronne:
· zapobiega wysychaniu i rogowaceniu nabłonka,
· sprzyja zdolności regeneracyjnej komórek przez utrzymanie błon śluzowych w dobrym stanie,
· niezbędna w procesie widzenia, ponieważ wchodzi w skład rodopsyny - światłoczułego barwnika siatkówki oka.
Objawy niedoboru witaminy ANiedobór witaminy A może objawiać się poniższymi cechami:
· kruche, wolno rosnące paznokcie,
· suche, łamliwe włosy,
...
brzoskwinkaczarna