Historyczne Bitwy Grunwald 1410.pdf

Opracowanie graficzne serii: Jerzy Kępkiewicz

Ilustracja na okładce - fragment obrazu Wojciecha Kossaka

Redaktor: Barbara Kosiorek-Dulian

Redaktor techniczny: Maria Braszczyk

Skład Wydawnictwo Bellona

WSTĘP

Wydawnictwo Bellona prowadzi sprzedaż wysyłkową swoich książek

Nasz adres: Wydawnictwo Bellona

00-844 Wraszawa

ul.Grzybowska77 tel./fax. 620-42-71

Bitwa stoczona w roku 1410 pod Grunwaldem i Stębarkiem

przez połączone siły Królestwa Polskiego i Wielkiego Księst

wa Litewskiego z wojskami Zakonu Krzyżackiego należy do

najważniejszych wydarzeń w średniowiecznych dziejach Eu

ropy Środkowo-Wschodniej. Wiąże się z nią zasadnicza prze

miana w układzie sił tej części kontynentu. Zapoczątkowany

został zmierzch kolonialnego imperium utworzonego przez

niemieckie zakony rycerskie na południowych i wschodnich

wybrzeżach Bałtyku. Jednocześnie rozpoczęła się najświet

niejsza epoka w dziejach Polski i Litwy połączonych pod

panowaniem dynastii jagiellońskiej, bez względu na to, jakie,

często bardzo luźne, formy przyjmował ten związek w ciągu

pierwszych dwóch wieków swego istnienia.

W historii wojskowej średniowiecza bitwa grunwaldzka

zajmuje znaczące miejsce przede wszystkim ze względu na

swoje rozmiary. Już dla współczesnych było to „wielkie

pobicie", „ein grosser streit", „maxima strages". Średniowie

czni, a za nimi po części i późniejsi autorzy, mnożyli w nie

skończoność stany liczebne obu walczących stron, dochodząc

z do 6 milionów i to tylko po stronie polsko-litewskiej!

Druk i oprawa: Wojskowa Drukarnia w Gdyni. ul. Sw. Piotra 12

tel. (058) 20-15-55 fax (058) 61-55-63

Wydrukowano na papierze offset, ki. III 70 g. 82 x 104 cm Kostrzyn PAPER

Zam. 0043

SpekulacjeteTTiFmają oczywiście nic wspólnego z rzeczywis

tością, są jednak odbiciem wrażeń, jakie na opinii europejskiej

wywarła skala zmagań na Polach Grunwaldu.

O znaczeniu działań uwieńczonych bitwą rozegraną 15 lip

ca 1410 r. decydują także w niemałym stopniu oryginalne i na

swój czas nowatorskie rozwiązania operacyjne zastosowane

przez dowództwo połączonych wojsk polsko-litewskich.

Walnemu zwycięstwu odniesionemu nad potężnym wro

giem, jakim było pruskie państwo Krzyżaków, od razu przy

pisano w Polsce doniosłe znaczenie. Już w roku 1411, na

polecenie króla Władysława, dzień 15 lipca został uznany za

oficjalne święto państwowe, pierwsze w naszych dziejach.

W roku 1420 arcybiskup gnieźnieński i pierwszy prymas

Polski Mikołaj Trąba, ten sam, który w latach Wielkiej Wojny

1409-1411 jako podkanclerzy i bliski współpracownik Jagieł

ły był jednym ze współtwórców zwycięstwa, polecił, aby

rocznicę bitwy obchodzono uroczyście we wszystkich kościo

łach Królestwa.

W czasach późniejszych tradycja Grunwaldu w Polsce

przygasała lub odżywała, głównie w zależności od tego, jaki

obrót przyjmowały stosunki polsko-niemieckie. Szczególnego

wyrazu nabrała u schyłku XIX i w początku XX w., gdy naród

polski, pozbawiony bytu państwowego i wegetujący pod

władzą trzech zaborców, dostrzegł konieczność stawienia

czoła wzbierającej fali pruskiego wojowniczego nacjonaliz

mu. Zjednoczone pod przewodnictwem Prus Niemcy Bismar

cka i Wilhelma II nawiązały do spuścizny po Zakonie Krzyża

ckim, traktując ją jako ważny składnik własnej imperialistycz

nej ideologii, szczególnie wrogiej wobec całego świata

słowiańskiego, a przede wszystkim wobec Polaków. Rozpo

częto restaurację zamku malborskiego jako widomego sym

bolu władania i kulturotwórczej roli Niemców na słowiańskim

Wschodzie, a poległego pod Grunwaldem wielkiego mistrza

Ulryka von Jungingen uznano za bohatera, który padł w walce

„o niemiecki byt i niemieckie prawo".

Akcja ta wywołała zrozumiałą reakcję ze strony polskiej.

Jej kulminacją stały się imponujące ogólnonarodowe obchody

500-lecia Grunwaldu, zorganizowane w roku 1910 w Krako-

wie, na terenie zaboru austriackiego, w którym Polacy cieszyli

się stosunkowo największą swobodą. Od udziału w nich

uchyliła się Socjaldemokracja Królestwa Polskiego i Litwy

i PPS-Lewica, a także Ukraińcy galicyjscy i nacjonalistyczne

organizacje litewskie, już wówczas widzące w Polakach swo

ich głównych wrogów.

W latach pierwszej wojny światowej do tradycji grunwaldz

kiej włączył się nowy akcent. Zwycięstwo odniesione w roku

1914 w rejonie Olsztynka przez 8 armię niemiecką, dowodzo

ną przez generała, późniejszego feldmarszałka Paula von Hin-

denburga, nad 2 armią rosyjską generała Aleksandra Samso-

nowa, zostało przez propagandę cesarskich Niemiec nazwane

bitwą pod Stębarkiem („Tannenbergschlacht") i wbrew rze

czywistości dziejowej potraktowane jako odwet świata ger

mańskiego za klęskę Krzyżaków z roku 1410, choć Zakon

poniósł ją w walce z zupełnie innym przeciwnikiem niż ten,

z którym zmierzył się Hindenburg w roku 1914. Stworzoną

w ten sposób sztuczną legendę podtrzymywano i rozwijano

zarówno w Republice Weimarskiej, jak i w Trzeciej Rzeszy

Adolfa Hitlera, co znów wywoływało określone przeciwdzia

łania ze strony polskiej i przed rokiem 1939, i w czasie drugiej

wojny światowej.

Sytuacja „jałtańska", w jakiej znalazła się Polska po

zakończeniu wojny, sprzyjała kolejnemu ożywieniu na na

szym gruncie tradycji Grunwaldu. Wygrywano je jednak

w znacznym stopniu dla celów polityki reżyserowanej przy

istotnym udziale ZSRR. Podkreślano nieuchronność i trwa

łość antagonizmu polsko-niemieckiego, co nie było trudne

wobec świeżych jeszcze wspomnień hitlerowskiej okupacji.

Starano się ukazać zwycięstwo grunwaldzkie jako sukces

rzekomo całej „Słowiańszczyzny", która miała solidarnie

wystąpić do walki ze wspólnym odwiecznym wrogiem.

Atmosfera panującej wówczas w świecie, a zwłaszcza w Eu

ropie, „zimnej wojny" szczególnie sprzyjała kształtowaniu

postaw skrajnych.

W tej atmosferze urządzano na Polach Grunwaldu (które

znalazły się w granicach Polski) szeroko zakrojone masowe

uroczystości. Uczestniczyło w nich wojsko, organizacje mło

dzieżowe i wielkie rzesze widzów przybywających z całego

kraju i z państw wówczas oficjalnie zaprzyjaźnionych. Naj

większe rozmiary przybrały obchody związane z 550 rocznicą

bitwy, przypadającą w roku 1960. Wzniesiono wówczas na

Polach Grunwaldu okazały pomnik, a także nie naj szczęś

liwiej zlokalizowany amfiteatr widokowy, połączony ze

szczupłym i źle dostosowanym pomieszczeniem muzealnym.

Ponowne nasilenie obchodów i związane z nimi, na ogół

później nie zrealizowane, zamierzenia inwestycyjne przypadły

na lata 1979-1980, 1988-1990. O koniunkturalnym charak

terze wszystkich tych poczynań najdobitniej świadczy to, że

do tej pory nie zdobyto się na kompleksowe zagospodarowa

nie Pól Grunwaldu i przekształcenie ich wzorem innych

sławnych pobojowisk w dobrze zorganizowany rezerwat his

toryczny, na co pod każdym względem zasługują.

Okresom ideologicznego i politycznego ożywienia tradycji

grunwaldzkiej towarzyszyło nasilenie badań naukowych nad

problematyką stosunków polsko-krzyżackich, a zwłaszcza nad

Wielką Wojną lat 1409-1411. Trzeba przyznać, że związek

ten nie zawsze wychodził na dobre poczynaniom badawczym,

uzależniając je od okazjonalnie uruchamianych środków fi

nansowych, a po części także od nacisku sponsorów, prag

nących przede wszystkim realizować własne, pozanaukowe

cele.

Pomijając pozycje dawniejsze, już nie odpowiadające wy

maganiom dzisiejszej nauki, należy stwierdzić, że koniec XIX

i początek XX w. przyniósł szereg publikacji poświęconych

problematyce grunwaldzkiej, które zachowały wartość do dnia

dzisiejszego. Z obcych autorów można przykładowo wymie

nić Gustava Kohlera oraz Hansa Delbriicka, znanego klasyka

niemieckiej historiografii wojskowej, którego wypowiedzi na

temat Grunwaldu są zresztą wyjątkowo dyskusyjne. Z literatu-

ry polskiej trzeba dla tych czasów przytoczyć pionierski

dorobek Konstantego Górskiego.

Wyraźne ożywienie przyniosły lata około roku 1910, co

oczywiście wiąże się z obchodami 500-lecia bitwy. Zawdzię

czamy im przede wszystkim cenne syntetyzujące prace An

toniego Prohaski i Stanisława Kujota. Z okresu międzywojen

nego pochodzi sugestywne, ale dyskusyjne studium Ottona

Laskowskiego, wnikliwie zrecenzowane przez Karola Piot

rowicza.

Okres po drugiej wojnie światowej, a szczególnie lata

kulminacji obchodów związanych z 550 rocznicą Grunwaldu,

zaowocowały w Polsce przede wszystkim fundamentalnym,

wielokrotnie wznawianym dziełem Stefana M. Kuczyńskiego

o Wielkiej Wojnie z Zakonem Krzyżackim w latach

1409-1411. Dzieło to wywołało ożywioną, długotrwałą dys

kusję, w której w różnym stopniu uczestniczyli liczni badacze,

wśród nich Stanisław Herbst, Henryk Łowmiański, Wiesław

Majewski. Jednocześnie na Pola Grunwaldu i na tereny przy

ległe wkroczyli archeolodzy, rozpoczynając w roku 1958

badania wykopaliskowe, które z różnym nasileniem i kilka

krotnymi dłuższymi przerwami prowadzone są aż do chwili

obecnej. Za ich najważniejszy efekt uznać należy całkowite

zbadanie i odsłonięcie fundamentów kaplicy wzniesionej na

pobojowisku grunwaldzkim przez Krzyżaków w roku 1412.

W związku z tymi fundamentami odkryto pięć grobów zbioro

wych, zawierających według wszelkiego prawdopodobieństwa

szczątki poległych w bitwie 15 lipca 1410 r. Natomiast

pochodzące z Pól Grunwaldu znaleziska elementów średnio

wiecznego uzbrojenia są stosunkowo nieliczne i niezbyt efek

towne. Ważne rezultaty osiągnięto na terenie Dąbrówna,

warownego miasteczka zdobytego przez wojska polsko-litew

skie na dwa dni przed właściwą bitwą grunwaldzką.

Wyraźny postęp uzyskano w dziedzinie badań nad or

ganizacją, taktyką i uzbrojeniem wojsk krzyżackich i pol

skich, a w mniejszej mierze litewskich XIV-XV w. Istotne

znaczenie mają tu prace autorów wywodzących się z łódz

kiego środowiska archeologów i historyków średniowiecza:

Mariana Głoska, Andrzeja Nadolskiego, Andrzeja Nowakow

skiego, Jana Szymczaka i innych. Z tego środowiska wyszła

też, przygotowana przez Andrzeja Nadolskiego najnowsza

- jak dotąd - syntetyczna praca o wybranych, zwłaszcza

militarnych aspektach bitwy pod Grunwaldem, proponująca

wiele rozwiązań odmiennych od ustaleń znanych z wcześniej

szej literatury. Bardzo poważnymi osiągnięciami mogą się

również wykazać badacze reprezentujący środowisko toruń

skie, a w ich liczbie Marian Biskup i Karol Górski.

Liczący się dorobek uzyskali ostatnio badacze zagraniczni.

Na pierwsze miejsce wysuwają się tu Fryderyk Benning-

hoven, a zwłaszcza Sven Ekdahl, szwedzki historyk czynny na

terenie Niemiec, autor podstawowych opracowań poświęco

nych źródłom informującym o grunwaldzkiej bitwie. Suma

tych źródeł, aczkolwiek dość znaczna, nie wystarcza jednak

dla uzyskania pełnego, niespornego obrazu kampanii roku

1410 i samej bitwy stoczonej na Polach Grunwaldu.

Wśród źródeł powstałych w środowisku polskim trzeba

przede wszystkim wymienić tak zwaną Kronikę konfliktu

(Cronica conflictus Wladislai Regis Poloniae cum Cruciferis).

Ta krótka, treściwa i bardzo wiarygodna relacja powstała

w kancelarii królewskiej zapewne z inicjatywy podkanclerze

go Mikołaja Trąby, w niedługim czasie po bitwie. Spisał ją

prawdopodobnie ówczesny sekretarz, a późniejszy kardynał

i biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki. Przedstawia ona

oficjalny pogląd dworu polskiego, dyskretnie dostosowany do

aktualnych wymagań polityki. Zachowała się niestety w wer

sji niepełnej, służącej jako podstawa do wygłoszenia kazania

w rocznicę bitwy, którą w kościołach polskich obchodzono

jako uroczyste święto państwowe i religijne.

Znacznie więcej wiadomości zawiera imponujące dzieło Jana

Długosza, znane jako Dzieje polskie (Historiae Polonicae) lub

jako Roczniki Królestwa Polskiego (Annales Regni Poloniae),

spisane na początku drugiej połowy XV w. Długosz wykorzy

stywał dostępny mu obfity materiał źródłowy, w tym także

dokumenty z archiwum koronnego i zapiski kancelarii króle

wskiej. Dysponował również relacjami naocznych świadków

opisywanych wydarzeń, wśród których byli ojciec i stryj

kronikarza, a także jego protektor Zbigniew Oleśnicki, wów

czas już biskup krakowski. Długosz był niewątpliwie autorem

tendencyjnym, nie wolnym od osobistych sympatii i antypatii,

reprezentującym bardzo wyraźnie poglądy panujące w krę

gach intelektualnej elity kościelnej. Jego relacja na pewno

wymaga szczegółowej, krytycznej analizy, ale jest mimo

wszystko źródłem o pierwszorzędnej wartości. Bardzo wyso

kie walory należy też przypisać innemu dziełu Długosza,

jakim jest słynny kodeks zwany Banderia Prutenorum, zawie

rający zwięźle opisane wizerunki krzyżackich chorągwi, zdo

bytych przeważnie, choć nie wyłącznie, pod Grunwaldem

i zawieszonych po większej części w krakowskiej katedrze.

Zespół źródeł powstałych w środowisku polskim uzupełnia

ją przede wszystkim listy rozesłane przez kancelarię królew

ską z pola bitwy bezpośrednio po jej zakończeniu.

Ze źródeł krzyżackich na plan pierwszy wysuwa się

tak zwana Kronika Jana Possilge, wraz z Kontynuacją,

powstała, jak się ostatnio przyjmuje, w kilkanaście lat

po bitwie. Zawiera ona interesujące, choć dosyć skąpe

informacje o kampanii grunwaldzkiej pozyskane zapewne

w kierowniczych sferach Zakonu. Dla poznania liczebności

i uzbrojenia wojsk krzyżackich podstawowe znaczenie ma

Księga Żołdu wypłacanego zaciężnym. Nie mniej ważne

są dość licznie zachowane inwentarze arsenałów utrzy

mywanych w zamkach zakonnych na terenie Prus. Inne

źródła krzyżackie, w tym korespondencja przychodząca

i wychodząca z kancelarii wielkiego mistrza, dostarczają

informacji fragmentarycznych, choć niekiedy wartościowych.

Liczne relacje powstałe po roku 1410 w krajach zachodnich

zawierają dane niekompletne, na ogół tendencyjne, a zarazem

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: