rehabilitacja_slabowidzacych.pdf
(
184 KB
)
Pobierz
Antonina Adamowicz-Hummel
dr Antonina Adamowicz-Hummel Wykład wprowadzający do specjalności Tyflopedagogika
Rehabilitacja osób słabowidzących w Polsce
Źródło: wystąpienie na konferencji lekarzy okulistów i terapeutów widzenia,
OSW dla Dzieci Słabowidzących, Łódź 2007 (zaktualizowane)
Potrzeby osób słabowidzących i możliwości ich zaspokajania
Potrzeby słabowidzących w stopniu średnim i niskim (niedowidzących) zostały
dostrzeżone i uwzględnione w systemowych rozwiązaniach edukacyjnych i rehabilitacyjnych
kilkadziesiąt lat temu. Osoby w wysokim stopniu słabowidzące, nazywane też osobami
z „użytecznymi resztkami wzroku” zachęcane były, zgodnie z obowiązującą do lat 60-tych
filozofią, do oszczędzania wzroku. Dopiero opublikowanie w USA wyników badań Natalie
Barragi [6] i wkrótce potem replik tych badań spowodowało zmianę podejścia: dowiedziono, że
systematyczne ćwiczenie osłabionego wzroku może doprowadzić do sprawniejszego
posługiwania się nim w sytuacjach życia codziennego, w nauce i w pracy, i efektywniejszego
łączenia technik wzrokowych z poza wzrokowymi.
Termin „low vision” (słabowzroczność, słabowidzący) pojawił się w latach 70-tych dla
określenia ludzi, którzy nie są ani całkowicie niewidomi, ani prawidłowo widzący. Niezależnie
od obowiązujących klasyfikacji stopni niepełnosprawności, dla celów rehabilitacyjnych
przyjmuje się następującą
funkcjonalną definicję osoby słabowidzącej
: jest to osoba,
która
pomimo okularów korekcyjnych ma trudności z wykonywaniem czynności wzrokowych, ale
która może poprawić swoją zdolność wykonywania tych czynności poprzez wykorzystanie
wzrokowych metod kompensacyjnych, pomocy ułatwiających widzenie i innych pomocy
rehabilitacyjnych oraz poprzez dostosowanie środowiska fizycznego. [10]
Najważniejsze czynniki różnicujące potrzeby rehabilitacyjne w obrębie populacji
słabowidzących to wiek, czas wystąpienia osłabienia wzroku (wrodzone czy nabyte),
rokowanie medyczne, stopień widzenia, umiejętność wykorzystywania posiadanych
możliwości wzrokowych i motywacja do jej rozwijania oraz obecność lub brak dodatkowych
niesprawności. Rehabilitacja dotyczyć może każdej dziedziny życia słabowidzącego.
W przypadku dzieci niemożność wzrokowego opanowania materiału szkolnego nie oznacza,
że potencjał wzrokowy nie może być wykorzystywany w innych dziedzinach życia.
Sferami najbardziej narażonymi na zakłócenia z powodu zaburzeń widzenia są orientacja
i poruszanie się w przestrzeni, samoobsługa, czynności życia codziennego, porozumiewanie
się z otoczeniem (przede wszystkim czytanie i pisanie), czynności związane z nauką, pracą
i rekreacją. [8]
Świadczenia rehabilitacyjne specyficzne dla słabowidzących, tj. związane z widzeniem,
obejmują świadczenia medyczne (łącznie z dobraniem pomocy optycznych), informowanie na
temat schorzenia i jego następstw funkcjonalnych, stymulowanie widzenia (przede wszystkim
u osób uznawanych od urodzenia za niewidome, a mających jakieś możliwości widzenia),
ćwiczenia w zakresie wykorzystywania wskazówek wzrokowych w otoczeniu i dostosowywanie
otoczenia do swoich potrzeb, ćwiczenia sprawności wzrokowych bez pomocy optycznych,
ćwiczenia z pomocami optycznymi (lupy, lunety) i nie optycznymi (tj. innymi pomocami
ułatwiającymi widzenie, np. lampy, filtry regulujące dopływ światła, regulowane pulpity do
czytania, itp.) oraz z pomocami elektronicznymi (powiększalniki telewizyjne, lupy elektroniczne,
sprzęt komputerowy i odpowiednie oprogramowanie). Pomijam tu potrzeby i metody
rehabilitacyjne wspólne dla słabowidzących i niewidomych, np. te, które związane są
z wykorzystywaniem innych zmysłów, oraz całą sferę rehabilitacji psychicznej i społecznej. [2]
APS Warszawa
dr Antonina Adamowicz-Hummel Wykład wprowadzający do specjalności Tyflopedagogika
Założenia teoretyczne rehabilitacji słabowidzących
Od 40 lat nauka i praktyka dostarczają dowodów na to, że używanie przez
słabowidzących wzroku nie powoduje jego zużywania, ale wręcz sprzyja rozwojowi
umiejętności patrzenia i dostrzegania obiektów w otoczeniu. Nie oznacza to, że następuje
obiektywne polepszenie wzroku – zwiększenie ostrości lub rozszerzenie pola widzenia.
Parametry te zazwyczaj albo pozostają takie same, albo ulegają nawet dalszemu
ograniczeniu, np. w związku z postępującym procesem chorobowym. Zwiększa się natomiast
stopień wykorzystania informacji napływających drogą wzrokową.
Umiejętność widzenia nie jest nam dana – uczymy się jej przez całe życie, ale za
najważniejszy okres jej kształtowania przyjmuje się pierwsze 6-7 lat życia. Warunkami
prawidłowego rozwoju widzenia są prawidłowo zbudowany i funkcjonujący układ wzrokowy,
odpowiednie światło i obecność bodźców wzrokowych lub obiektów obserwacji.
Rozwój widzenia u osób słabowidzących przebiega w podobny sposób, jak u osób
widzących. Różnice dotyczą przede wszystkim tempa i poziomu opanowania sprawności
wzrokowych właściwych kolejnym etapom rozwojowym. Jeśli zaburzenia w układzie
wzrokowym wystąpiły przed szóstym rokiem życia, słabowidzący może nauczyć się patrzeć
i korzystać z informacji napływających drogą wzrokową mimo swoich ograniczeń. Można mu
pomóc w osiąganiu kolejnych etapów rozwoju widzenia w drodze intensywnych ćwiczeń.
Mówimy tu o stymulowaniu do patrzenia (otwieranie oczu, zwracanie głowy lub ciała
w kierunku obiektu), stymulowaniu widzenia (używanie jaskrawych poruszających się
obiektów), rozwijaniu podstawowych sprawności wzrokowych, związanych z kontrolowaniem
ruchów gałek ocznych (takich jak fiksacja, czyli umiejętność utrzymania spojrzenia na obiekcie,
czy śledzenie, czyli umiejętność prowadzenia wzrokiem poruszającego się obiektu), rozwijaniu
pojęć i pamięci wzrokowej oraz wyższych sprawności wzrokowych (takich jak dopełnianie,
czyli spostrzeganie całego obiektu na podstawie widocznej jego części, czy umiejętność
wzrokowego wyodrębniania obiektu z tła). Słabowidzący uczy się nadawać znaczenie temu, co
widzi, i wykorzystywać na co dzień informacje uzyskiwane drogą wzrokową. Punktem wyjścia
dla usprawniania widzenia jest poziom rozwoju widzenia, niezależnie od wieku
kalendarzowego. [7] W pracy z tą grupą osób staramy się wykształcić nawyki związane
z korzystaniem ze wzroku.
Inaczej przebiega praca z osobą ze słabowzrocznością nabytą, u której widzenie
rozwinęło się prawidłowo, wykształciły się pojęcia i pamięć wzrokowa oraz odpowiednie
sprawności wzrokowe. Tutaj nawyki związane z korzystaniem ze wzroku przez wiele lat
czasem wręcz utrudniają proces rehabilitacji – tak jest np. w przypadku starszych osób
z ubytkiem w centralnym polu widzenia, które mają kłopoty z nauczeniem się patrzenia poza
plamkowego, czyli kierowania wzroku nie na to, co chcą akurat zobaczyć, lecz obok.
Ocena i ćwiczenie widzenia u dzieci
Jaki stopień widzenia kwalifikuje dziecko do ‘ćwiczeń z widzenia’? Każdy, jeśli wzrok
stanowi istotną przyczynę trudności w codziennym życiu. Podejmowano już skuteczne próby
stymulowania widzenia u dzieci uznanych i uznających siebie za całkowicie niewidome,
a także u dzieci z niesprawnościami sprzężonymi, gdzie wyzwolenie reakcji wzrokowych
wymaga czasem specjalnych oddziaływań, wykraczających poza sferę zmysłu wzroku.
Kto może i powinien prowadzić takie ćwiczenia? Specjalnie przygotowani terapeuci
widzenia, zwani także rehabilitantami wzroku, a pod ich kierunkiem rodzice, nauczyciele,
wychowawcy lub inne osoby z najbliższego otoczenia dziecka. Niezastąpieni są rodzice,
szczególnie w pracy z małymi dziećmi pozostającymi w domu, ponieważ nawet najlepszy
specjalista nie zna dziecka lepiej niż oni.
Kiedy można rozpocząć z dzieckiem ćwiczenie wzroku? Im wcześniej, tym lepiej.
Podstawowym warunkiem jest brak przeciwwskazań okulistycznych – takim przeciwwskaza-
APS Warszawa
2
dr Antonina Adamowicz-Hummel Wykład wprowadzający do specjalności Tyflopedagogika
niem może być np. stan zapalny w obrębie układu wzrokowego. Przed podjęciem zajęć należy
zebrać możliwie najwięcej informacji o dziecku - medyczno-okulistycznych, psychologicznych,
pedagogicznych. Diagnoza okulistyczna powinna być uzupełniona – często jest niestety po
prostu zastępowana – przez diagnozę funkcjonalną.
Diagnoza funkcjonalna polega na zbieraniu informacji o wzrokowym funkcjonowaniu
dziecka w jego naturalnym otoczeniu – w domu, przedszkolu, szkole, na podwórku. Celem
oceny funkcjonalnej jest określenie stopnia i sposobu wykorzystywania osłabionego wzroku
i zakresu samodzielności dziecka, określenie tych sfer, w których dziecko sobie radzi, i tych,
w których napotyka na trudności. Podczas oceny funkcjonalnej terapeuta bada wpływ
czynników zewnętrznych, takich jak oświetlenie, kontrast, barwy, porządek przestrzenny, itp.
na sprawność wzrokową dziecka.
Informacje o wzrokowych zachowaniach dziecka w jego naturalnym otoczeniu
umożliwiają terapeucie określenie poziomu rozwoju widzenia, na jakim dziecko to aktualnie się
znajduje. Poziom ten tylko pośrednio zależy od rodzaju i stopnia uszkodzenia układu
wzrokowego. Przede wszystkim zależy on od intensywności i prawidłowości dotychczasowej
stymulacji wzrokowej, czyli od stwarzania okazji do patrzenia, od stopnia ogólnego rozwoju
dziecka, od ‘widzialności’ fizycznego otoczenia, motywacji i wielu innych czynników natury
fizycznej i psychicznej. Wyniki oceny stanowią punkt wyjścia do opracowania indywidualnego
programu usprawniania wzroku – w myśl założenia, że widzenie nie jest umiejętnością
wrodzoną lecz czymś, czego można się nauczyć w procesie odpowiednio zaprogramowanych
ćwiczeń. [1]
Bywa, że wzrok nie jest ani najskuteczniejszym ani preferowanym zmysłem przy
wykonywaniu pewnych czynności. Może wręcz utrudniać ich wykonanie lub powodować
napięcia emocjonalne. Należy wówczas dokonać wyboru między rozwijaniem umiejętności
posługiwania się wzrokiem w danej sytuacji, zrezygnowaniem ze wzroku jako nieskutecznego
medium i łączeniem wykorzystywania wzroku z innymi zmysłami. Należy też zachować
ostrożność w zakresie prognozowania postępów, aby nie podtrzymywać lub nie rozbudzać -
szczególnie u rodziców dziecka - fałszywych nadziei.
Stan świadczeń rehabilitacyjnych na rzecz słabowidzących w Polsce
W roku 2005 w polskich szkołach dla dzieci z uszkodzeniem wzroku uczyło się 1.016
dzieci, ale statystyki nie podają, jaki procent tej grupy stanowią dzieci słabowidzące. Prawie
trzykrotnie więcej dzieci z uszkodzeniem wzroku uczęszczało w tym czasie do szkół ogólno
dostępnych. [13] Tutaj także nie jest znany procent dzieci słabowidzących, ale można
przypuszczać, że jest nieco większy niż w grupie dzieci uczęszczających do szkół specjalnych,
ponieważ powszechnie uważa się, że dzieci mogące korzystać ze wzroku lepiej sobie poradzą
w szkole zwykłej niż dzieci niewidome. Badania pokazują jednak, że sytuacja uczniów
z uszkodzeniem wzroku uczących się w szkołach zwykłych w Polsce nie jest korzystna
z powodu niedostatecznego profesjonalnego wsparcia lub jego braku. [12, 18]
W szkołach dla słabowidzących nauka prowadzona jest metodą wzrokową,
z zastosowaniem określonych ułatwień. Natomiast dzieci słabowidzące w szkołach dla
niewidomych dopiero od kilkunastu lat mają możliwość korzystania z technik wzrokowych.
Często brak czasu i odpowiednich pomocy oraz trudności organizacyjne i inne przyczyny
sprawiają, że szansa ta nie jest realizowana.
Zajęcia z usprawniania i rehabilitacji wzroku prowadzone są w rozmaitych placówkach
świadczących usługi dla osób z uszkodzeniem wzroku. W ośrodkach szkolno-wychowawczych
dla niewidomych i słabo widzących powstały pracownie usprawniania widzenia. Terapeuci
widzenia prowadzą w tych ośrodkach indywidualne zajęcia usprawniające. Podobne
pracownie funkcjonują m.in. w Zespole Ośrodków dla Dzieci Niewidomych i Słabowidzących
ze Sprzężonymi Niesprawnościami w Warszawie, w poradni Rehabilitacji Niewidomych
i Słabowidzących w Poznaniu, w Wojewódzkiej Poradni Leczenia Zeza i Niedowidzenia
APS Warszawa
3
dr Antonina Adamowicz-Hummel Wykład wprowadzający do specjalności Tyflopedagogika
w Gdańsku czy w Ośrodku Wychowawczo-Rewalidacyjnym PZN w Częstochowie. Przy
Dziecięcym Ośrodku Rehabilitacji w Nowym Czarnowie koło Szczecina działa oddział rehabili-
tacji ciągłej dla dzieci słabowidzących. Od 1989 roku działa w Warszawie Poradnia
Rehabilitacji Wzroku Słabo Widzących zorganizowana przy Polskim Związku Niewidomych.
Zajęcia z usprawniania widzenia prowadzone są także na turnusach rehabilitacyjnych
dla dzieci i dorosłych.
Przetłumaczono, w razie potrzeb zaadaptowano, i wydano lub udostępniono do użytku
wewnętrznego programy rehabilitacyjne i inne materiały do pracy ze słabo widzącymi, m.in.
obszerny amerykański
Program rozwijania umiejętności posługiwania się wzrokiem
[7],
przeznaczony do pracy z osobami w wieku rozwojowym powyżej 3 lat, przede wszystkim
z dziećmi, inny amerykański program
Poza zasięgiem ręki: Rozwijanie widzenia do dali
[15] –
przeznaczony do pracy z dziećmi w wieku szkolnym, czy szwedzki podręcznik
Usprawnianie
wzroku u słabo widzących
[5], przeznaczony do ćwiczenia czytania ze starszymi dziećmi
i z dorosłymi. Małe dzieci korzystają m.in. z programu rozwijania umiejętności widzenia ‘Lilli
i Gogo’ [16]. W trakcie wydawania jest obszerny amerykański program usprawniania dzieci w
wieku 0-6 lat z niesprawnościami sensorycznymi i z dodatkowymi uszkodzeniami pod nazwą
MODEL INSITE, zawierający obszerny rozdział pt. ‘Wzrok’. Dostępna jest już w druku część
diagnostyczna Skali Rozwojowej Programu służąca do oceny widzenia [14] i Tom I Programu
[11].
Jeśli chodzi o zaopatrzenie w sprzęt rehabilitacyjny, zwiększyły się znacznie możliwości
zamawiania i sprowadzania szkieł okularowych i pomocy optycznych z zagranicy. Barierą jest
przede wszystkim brak informacji, a jeśli ta bariera zostanie pokonana, pojawia się bariera
cenowa, która sprawia, że wiele pomocy staje się niedostępnych dla ucznia z wielodzietnej
rodziny czy dla rencisty lub emeryta. Częściowym rozwiązaniem jest system
dofinansowywania lub refundowania kosztów pomocy dobranych w poradni rehabilitacyjnej
przez Narodowy Fundusz Zdrowia lub Powiatowe Centra Pomocy Rodzinie. Książki
powiększonym drukiem czy zeszyty z pogrubionymi liniami można uzyskać poprzez Polski
Związek Niewidomych i jego terenowe agendy.
Jeśli chodzi o kadrę, Akademia Pedagogiki Specjalnej (APS) w Warszawie kształci
terapeutów widzenia od 1987 roku – początkowo na specjalistycznych studiach
podyplomowych, a obecnie także na studiach dziennych w ramach specjalizacji Rehabilitacja
Wzroku Słabowidzących. Zagadnienia rehabilitacji wzroku poruszane są na tyflologicznych
studiach podyplomowych, realizowanych głównie w APS, a także na kursach i warsztatach dla
pedagogów i psychologów ze szkół masowych i poradni psychologiczno-pedagogicznych.
Wciąż zbyt mała jest wiedza lekarzy okulistów na temat problemów osób
słabowidzących i niewielkie zainteresowanie pracą z tymi osobami. W niektórych szkołach dla
niewidomych i słabowidzących dzieci i młodzież nie mają stałej opieki okulistycznej.
Nadzieję budzi fakt, że w ciągu ostatnich 25 lat udało się rozbudzić w społeczeństwie
i wśród samych słabo widzących świadomość możliwości i potrzeb tej grupy osób
niepełnosprawnych, aczkolwiek do zaspokojenie tych potrzeb droga jest jeszcze daleka.
Literatura
1
. Adamowicz-Hummel, A. – Czy można ćwiczyć wzrok? Nasze Dzieci Nr 3 i 4, 1988,
Polski Związek Niewidomych.
2. Adamowicz-Hummel, A. - 20 lat rehabilitacji słabo widzących w Polsce. Niepełno-
sprawność i Rehabilitacja Nr 3, 2001
3. Adamowicz-Hummel, A. – Posługiwanie się wzrokiem przez dzieci słabo widzące.
W: Poradnik dydaktyczny dla nauczycieli realizujących podstawę programową
w zakresie szkoły podstawowej i gimnazjum z uczniami niewidomymi i słabo
widzącymi. MEN, Warszawa 2001
APS Warszawa
4
dr Antonina Adamowicz-Hummel Wykład wprowadzający do specjalności Tyflopedagogika
4. Apple, M.M, Apple, L.E., Blasch D. – Low vision. W: Foundations of orientation and
mobility, R.L.Welsch, B.B. Blasch (Eds.) AFB, New York 1980.
5. Bäckman, O., Inde, K. – Usprawnianie wzroku u słabowidzących. Zeszyty Tyflologiczne
nr 4, Polski Związek Niewidomych, Warszawa 1987
6. Barraga, N.C. – Increased visual behavior in low vision children, AFB, New York 1964
7. Barraga, N.C., Morris, J.E., - Program rozwijania umiejętności posługiwania się
wzrokiem. WSPS-PZN, Warszawa 1989 i 1997
8. Bateman, B.D. – Dzieci niewidome i niedowidzące. W: Metody pedagogiki specjalnej,
Haring N.G., Schiefelbusch R.L. (red.), PWN, Warszawa 1981.
9. Corn, A. – Model funkcjonowania wzrokowego słabowidzących. Materiały Tyflologiczne
nr 7, Polski Związek Niewidomych, Warszawa 1991
10. Corn, A., Koenig, A. - Perspectives on Low Vision, w: Foundations of Low Vision:
Clinical and Functional Perspectives. AFB Press, New York 1996
11. MODEL INSITE. Model wczesnej interwencji przeprowadzanej w domu. Program dla
dzieci od 0 do 6 lat z niepełnosprawnościami sensorycznymi i dodatkowymi
uszkodzeniami. Tom I (Komunikacja i Słuch). Red. Susan Watkins. Nowojorski
Komitet Pomocy Niewidomym w Polsce, Towarzystwo Pomocy Głuchoniewidomym,
Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi, 2007.
12. Palak, Z. – Integracja szkolna uczniów niewidomych i słabowidzących w świetle
Badań empirycznych. Przegląd Tyflologiczny 1-2/1993, Polski Związek
Niewidomych, Warszawa 1994
13. Polski Związek Niewidomych, Sprawozdanie za rok 2005. PZN, Warszawa 2006.
www.pzn.org.pl
14. Skala rozwojowa programu INSITE. Ocena umiejętności rozwojowych małych dzieci
z niepełnosprawnością sensoryczną i dodatkowymi uszkodzeniami w wieku od 0 do 6
lat. Część: WZROK. Towarzystwo Opieki nad Ociemniałymi w Laskach, Laski 2004.
15. Smith, A., O’Donnell, L. – Poza zasięgiem ręki. Rozwijanie widzenia do dali (BAR).
Zeszyty Tyflologiczne nr 13. Polski Związek Niewidomych, Warszawa 1994.
16. Walkiewicz, M. – Program ‘Lilli i Gogo’. Na podstawie instrukcji Autorki – Gertrude
Jaritz i własnych doświadczeń. W: Metody i formy wczesnej rehabilitacji dzieci
z uszkodzonym wzrokiem. Red. G.Walczak, Fundacja na Rzecz Młodzieży
Niepełnosprawnej, Warszawa 2000.
17. Walkiewicz, M., Funkcjonalna ocena wzroku i proces wspomagania rozwoju widzenia
u dzieci słabo widzących. Wydawnictwo APS, Warszawa 2002
18. Witczak, J. – Wpływ wybranych czynników na osiąganie umiejętności szkolnych przez
słabo widzące dzieci uczące się w I klasie w szkołach ogólno dostępnych.
Nie opublikowana praca doktorska, Warszawa 2003.
APS Warszawa
5
Plik z chomika:
esiunia88
Inne pliki z tego folderu:
3.Gindrich P., Kazanowski Z. (1998), Odkrywanie prawdy o ślepocie jako pomoc do realizacji programu kształcenia integracyjnego [w] M. Chodkowska (red.) Pedagogika specjalna wobec potrzeb teraźniejszo(.pdf
(2350 KB)
1.Fojkis A. (2004), Wyobrażenia surogatowe, ich rola i znaczenie w kształtowaniu wyobrażeń świata i pojęć u niewidomych [w] Szkoła Specjalna nr 3.rar
(21360 KB)
Rozdzał II Rozwój zdolności widzenia.rar
(17979 KB)
Rozdział V Ocena widzenia dziecka słabowidzącego.rar
(9676 KB)
Rozdział IV Stymulacja widzenia.rar
(27263 KB)
Inne foldery tego chomika:
ankiety,pedagogizacja, kwestionariusze, plany spotkań dla rodziców
Dokumenty
Galeria
kolory
Odszukaj literę
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin