racjonalista_5102.pdf

Wypadek przy pracy

Autor tekstu: Wojciech Jaskuła

Uwagi Ogólne

J edną z podstawowych zasad prawa pracy jest określona przez art. 15 Kodeksu pracy

[1] zasada zapewnienia przez pracodawcę bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.

Oznacza to, że pracodawca zobowiązany jest do zapewnienia pracownikowi faktycznego

bezpieczeństwa, a nie tylko do realizacji obowiązków wynikających z powszechnie

obowiązujących przepisów BHP [2] . Nieprzestrzeganie przez pracodawcę tej zasady prawa

pracy może przyczynić się do zaistnienia wypadku przy pracy.

Pomimo nałożenia tego obowiązku poprzez ustawę na pracodawcę i stworzenia służb

wewnętrznych (BHP, Społeczna Inspekcja Pracy) oraz zewnętrznych (Państwowa Inspekcja

Pracy), których zadaniem jest sprawować kontrolę w tymże zakresie i zakładając, że

wymienione instytucje należycie wykonują swe obowiązki, dochodzi do wypadków przy pracy.

Świadczy to o tym, że wyeliminowanie wypadków przy pracy jest niemożliwe, a wszystkie

działania podejmowane w tym kierunku mogą przyczynić się jedynie do marginalizacji tego

niepożądanego zjawiska.

Ryzyko wystąpienia wypadku przy pracy jest wpisane w ryzyko zawodowe każdego

pracownika i pomimo że odpowiedzialność odszkodowawczą za wystąpienie wypadku ponosi

pracodawca, to wymierne i przede wszystkim bolesne skutki tego zdarzenia ponosi pracownik

takiemu wypadkowi ulegający, a przewidziane świadczenia z tytułu wypadku przy pracy nie

zawsze stają się egalitarnym ekwiwalentem za poniesione szkody na zdrowiu. Choć trzeba

przyznać, iż z punktu widzenia pracowniczego, w przypadku zaistnienia wypadku przy pracy

kluczowe stają się kwestie rekompensaty za spowodowaną wypadkiem czasową lub trwałą

niezdolność do pracy, odszkodowania z tytułu poniesionego wskutek wypadku uszczerbku na

zdrowiu lub odszkodowania dla najbliższych członków rodziny w przypadku wypadku

śmiertelnego.

Świadczenia z tytułu wypadku przy pracy są pochodną tego wypadku przewidzianą przez

art. 237 1 § 1 k.p., który stanowi, że pracownikowi, który uległ wypadkowi przy pracy lub

zachorował na chorobę zawodową (...) przysługują świadczenia z ubezpieczenia społecznego,

określone w odrębnych przepisach [3] .

Przepisy, o których mowa w cytowanym powyżej art. 237 1 § 1 k.p to przepisy ustawy z

dnia 30.10.2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych [4] . Jednakże przed przystąpieniem do omówienia świadczeń przewidzianych dla

pracowników [5] , którzy ulegli wypadkowi przy pracy, rzeczą konieczną jest zdefiniowanie

samego terminu wypadek przy pracy.

Definicja wypadku przy pracy

Definicję legalną terminu wypadek przy pracy zawiera art. 3 ust. 1 ustawy wypadkowej,

który stanowi, iż za wypadek przy pracy [6] uważa się nagłe zdarzenie wywołane przyczyną

zewnętrzną, powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło w związku z pracą:

1. podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub

poleceń przełożonych;

2. podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz

pracodawcy, nawet bez polecenia

3. w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji pracodawcy w drodze między

siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku wynikającego ze stosunku

pracy [7] .

Przedstawiona powyżej definicja ma charakter podstawowy. Ustawodawca przewidział

jednak szereg zdarzeń, które zrównuje z wypadkiem przy pracy. To zrównanie ma

fundamentalne znaczenie, bowiem niesie za sobą prawo do wszystkich świadczeń

przewidzianych dla wypadku przy pracy. I tak , w myśl art. 3 ust. 2 ustawy wypadkowej na

Racjonalista.pl

Strona 1 z 10

równi z wypadkiem przy pracy traktuje się wypadek, któremu pracownik uległ:

1. w czasie podróży służbowej w okolicznościach innych niż określone w ust. 1,

chyba że wypadek spowodowany został postępowaniem pracownika, które nie pozostaje

w związku z wykonywaniem powierzonych mu zadań;

2. podczas szkolenia w zakresie powszechnej samoobrony;

3. przy wykonywaniu zadań zleconych przez działające u pracodawcy organizacje

związkowe.

Oprócz wymienionych powyżej sytuacji ustawodawca przewidział szereg zdarzeń, których

zaistnienie rodzi prawo do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego. Sytuacje przedstawione w

poniższym artykule są nazywane niepracowniczymi wypadkami przy pracy [8] .

W myśl art. 3 ust. 3 ustawy wypadkowej, za wypadek przy pracy uważa się również

nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną powodujące uraz lub śmierć, które nastąpiło

w okresie ubezpieczenia wypadkowego z danego tytułu podczas:

1. uprawiania sportu w trakcie zawodów i treningów przez osobę pobierającą

stypendium sportowe;

2. wykonywania odpłatnie pracy na podstawie skierowania do pracy w czasie

odbywania kary pozbawienia wolności lub tymczasowego aresztowania;

3. pełnienia mandatu posła lub senatora, pobierającego uposażenie;

4. sprawowania mandatu posła do Parlamentu Europejskiego wybranego w

Rzeczypospolitej Polskiej;

5. odbywania szkolenia, stażu lub przygotowania zawodowego w miejscu pracy przez

osobę pobierającą stypendium w okresie odbywania tego szkolenia, stażu lub

przygotowania zawodowego w miejscu pracy na podstawie skierowania wydanego przez

powiatowy urząd pracy lub przez inny podmiot kierujący;

6. wykonywania przez członka rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek

rolniczych oraz przez inną osobę traktowaną na równi z członkiem spółdzielni w

rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych, pracy na rzecz tych

spółdzielni;

7. wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub umowy

o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy

dotyczące zlecenia;

8. współpracy przy wykonywaniu pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy

zlecenia lub umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym

stosuje się przepisy dotyczące zlecenia;

9. wykonywania zwykłych czynności związanych z prowadzeniem działalności

pozarolniczej w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych;

10.wykonywania zwykłych czynności związanych ze współpracą przy prowadzeniu

działalności pozarolniczej w rozumieniu przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych;

11.wykonywania przez osobę duchowną czynności religijnych lub czynności

związanych z powierzonymi funkcjami duszpasterskimi lub zakonnymi;

12.odbywania służby zastępczej;

13.nauki w Krajowej Szkole Administracji Publicznej przez słuchaczy pobierających

stypendium;

14.wykonywania pracy na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia lub umowy

o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy

dotyczące zlecenia, albo umowy o dzieło, jeżeli umowa taka została zawarta z

pracodawcą, z którym osoba pozostaje w stosunku pracy, lub jeżeli w ramach takiej

umowy wykonuje ona pracę na rzecz pracodawcy, z którym pozostaje w stosunku

pracy;

15.pełnienia przez funkcjonariusza celnego obowiązków służbowych.

Wracając do podstawowej definicji wypadku przy pracy należy stwierdzić, iż aby

zdarzenie mogło zostać uznane za wypadek przy pracy musi legitymować się nagłością

zdarzenia, zewnętrznością przyczyny, pozostawać w związku z pracą oraz wywołać uraz lub

śmierć [9] . Brak któregokolwiek z powyższych elementów przesądza o tym, że dane zdarzenie

nie może być uznane za wypadek przy pracy [10] . Każdy z wymienionych powyżej elementów

wymaga poświęcania kilku słów komentarza.

1. Nagłość zdarzenia

Pierwszym z elementów składkowych wypadku przy pracy jest nagłość zdarzenia.

Nagłość zdarzenia dotyczy czasu działania przyczyny zewnętrznej [11] . W literaturze prawa

pracy nagłość jest uznana za przeciwieństwo powolności i stopniowania, jako właściwych

chorobie zawodowej [12] . Nagłość zdarzenia nie może natomiast odwoływać się do

natychmiastowego wystąpienia negatywnych skutków dla zdrowia pracowników. W praktyce

zdarzają się wypadki, iż uraz ujawni się w okresie późniejszym, co nie może być przesłanką do

nieuznania takiego zdarzenia za wypadek przy pracy. Czas, a właściwie jego upływ przesądza o

tym czy do krytycznego zdarzenia doszło wskutek nagły. W orzecznictwie od lat istnieje

jednolity pogląd, że zdarzenie nosi cechy nagłości, jeżeli nie przekracza jednej dniówki

roboczej [13] , np. zdarzenie będące istotnym zewnętrznym czynnikiem wywołującym

negatywną reakcję organizmu i stanowiące przyczynę wypadku przy pracy, posiada cechę

nagłości tylko wtedy, gdy przebiega w czasie nie dłuższym niż trwanie dnia pracy [14] . Nie

jest wypadkiem przy pracy zdarzenie, którego następstwa chorobowe występują po okresie

znacznie przekraczającym jedną dniówkę roboczą [15] . Długotrwałe oddziaływanie na

organizm pracownika szkodliwych warunków zatrudnienia, które doprowadza do nagłego

ujawnienia się skutku chorobowego nie jest wypadkiem przy pracy [16] .

2. Przyczyna zewnętrzna

Kolejnym elementem składowym wypadku przy pracy jest zewnętrzność przyczyny. W

wielkim uproszczeniu można stwierdzić, iż o przyczynie zewnętrznej wypadku można mówić

tylko wtedy, gdy przyczyna ta znajdowała się poza organizmem pracownika. Za przyczynę

zewnętrzną można, więc uznać wszelkiego rodzaju urazy mechaniczne, urazy termiczne,

działanie osób trzecich [17] . Takie rozumienie zewnętrzności przyczyny pozwala na zwolnienie

pracodawcy od odpowiedzialności odszkodowawczej za samoistne schorzenia pracownika.

Orzecznictwo sądowe, które notabene jest w tej materii szczególnie bogate doprowadziło

jednak do dużej elastyczności tego elementu. W praktyce wszelakiego rodzaju schorzenia

wewnętrzne mogą zostać także uznane za wypadek przy pracy, jeżeli nastąpi element

sprawczy o charakterze zewnętrznym i stymulującym, który pogłębi istniejący stan chorobowy.

Zewnętrzną przyczyną sprawczą wypadku przy pracy może być każdy czynnik pochodzący

spoza organizmu poszkodowanego, zdolny — w istniejących warunkach — wywołać szkodliwe

skutki, w tym także pogorszyć stan zdrowia pracownika dotkniętego już schorzeniem

samoistnym [18] .

Dla lepszej wizualizacji omawianego pojęcia zasadnym będzie przytoczenie kilku orzeczeń

sądowych. I tak, np. zdaniem Sądu Apelacyjnego w Katowicach, ubezpieczona zajmowała

stanowisko głównej księgowej i trudno za przyczynę zewnętrzną (...) uznać jej zdenerwowanie

spowodowane rozmową telefoniczną z Zakładem Ubezpieczeń Społecznych. Stanowisko

głównej księgowej jest bowiem stanowiskiem kierowniczym, samodzielnym i pracownik

zajmujący takie stanowisko musi się liczyć z tym, że wykonywanie normalnych obowiązków nie

zawsze przebiega bez konfliktów oraz że z wykonywaniem tych obowiązków łączy się z reguły

konieczność doznania mniejszych lub większych stresów psychicznych.

Kontakt głównej księgowej z pracownikiem ZUS jest rzeczą zupełnie normalną, mającą

niewątpliwie miejsce niejednokrotnie, dotyczy sytuacji, z którymi główna księgowa styka się na

co dzień, i trudno taki kontakt nawet przy zaistnieniu kontrowersji co do opatrywanego

problemu uznać za nadzwyczajną sytuację, która miała wpływ na stan zdrowia ubezpieczonej

[19] .

W innym orzeczeniu zajęto stanowisko, że w sytuacji, gdy podczas pracy pracownika

cierpiącego na chorobę niedokrwienną serca wystąpiły dwa zdarzenia o charakterze przyczyny

zewnętrznej, tj. stres psychiczny i wysiłek fizyczny, które ocenione osobno nie mogłyby

stanowić przyczyny zewnętrznej wypadku przy pracy — zawału serca, wymaga oceny związek

zachodzący między tymi zdarzeniami w takim sensie, czy stres psychiczny, który spowodował

skurcz mięśni wieńcowych i niedokrwienie mięśnia serca, nie przyczynił się do powstania

zawału wtedy, gdy pod wpływem wysiłku fizycznego może pogłębić się niedokrwienie mięśnia

serca, a w jego wyniku nastąpił zawał [20] .

W kolejnym orzeczeniu stwierdzono, że związek pomiędzy nagłą i zewnętrzną przyczyną

wypadku a pracą polega na miejscowym i czasowym bądź funkcjonalnym powiązaniu

przyczyny doznanego uszczerbku na zdrowiu albo śmierci pracownika z wykonywaniem

Racjonalista.pl

Strona 3 z 10

czynności zmierzających do realizacji zadań pracodawcy, do których pracownik zobowiązał się

w umowie o pracę lub będących przedmiotem polecenia przełożonych albo nawet podjętych

samorzutnie w interesie pracodawcy [21] .

W jeszcze innym orzeczeniu Sąd Najwyższy zajął stanowisko, iż nadmierny wysiłek

podczas pracy, który z największym prawdopodobieństwem, wespół z samoistnym

nadciśnieniem tętniczym wywołał u pracownika udar mózgu, stanowi przyczynę zewnętrzną

wypadku [22] .

Nie sposób przedstawić wszystkich orzeczeń sądowych poświęconych przyczynie

zewnętrznej wypadku przy pracy, jednakże przedstawione powyżej orzecznictwo prowadzi do

wniosku, że za przyczynę zewnętrzną może być uznany każdy czynnik, który doprowadził do

zaistnienia wypadku przy pracy, a także pogorszyło istniejący ewentualnie stan chorobowy

pracownika pod warunkiem, że czynnik ten miał charakter nadmierny i wykraczał poza

standardowe normy przyjęte dla określonego stanowiska pracy. Pojęcie „nadmiernego wysiłku"

nie jest pojęciem abstrakcyjnym, które odnosi się do jakiegoś bliżej niesprecyzowanego

stopnia odporności fizycznej i psychicznej organizmu człowieka, lecz jest odnoszone do

możliwości psychicznych i fizycznych danego pracownika [23] . Ponadto, nadmierny wysiłek

musi wynikać z niezwykłości oddziaływania czynnika zewnętrznego i musi zakłócać proces

pracy [24] .

3. Związek z pracą

Trzecim przedmiotowo istotnym elementem składowym wypadku przy pracy jest związek

z pracą. Wypadek musi pozostać w związku czasowym, miejscowym i funkcjonalnym z pracą

[25] .Ustawodawca w art. 3 ust. 1 pkt 1-3 jasno określił zakres czynności, podczas których

musi dojść do zdarzenia mogącego zostać uznanym za wypadek przy pracy. Ustawodawca

przewidział trzy sytuacje, w których pracownik może ulec wypadkowi w związku z pracą. Są to:

podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika zwykłych czynności lub poleceń

przełożonych, podczas lub w związku z wykonywaniem przez pracownika czynności na rzecz

pracodawcy, nawet bez polecenia oraz w czasie pozostawania pracownika w dyspozycji

pracodawcy w drodze między siedzibą pracodawcy a miejscem wykonywania obowiązku

wynikającego ze stosunku pracy.

Przez zwykłe czynności, o których mowa w pierwszym przypadku należy rozumieć te

czynności, które są nałożone na pracownika w ramach zawartej umowy o pracę lub wynikają z

zakresu obowiązków określonych na danym stanowisku pracy.

W drugim przypadku, w literaturze przedmiotu uważa się, że przez polecenie

przełożonego należy rozumieć wszystkie polecenia zwierzchnika pod warunkiem, że nie są

sprzeczne z przepisami prawa lub umową o pracę (art. 100 k.p.). Będą to przede wszystkim

polecenia dotyczące miejsca, czasu i sposobów świadczenia pracy [26] . W trzecim przypadku

widać wyraźnie, iż niewykonywanie żadnych obowiązków pracowniczych, a jedynie

pozostawanie pracownika w dyspozycji pracodawcy i ulegnięcie w tym czasie wypadkowi może

być także uznane za wypadek przy pracy.

Tak jak w omówionych powyżej elementach, tak i w tym przypadku nie sposób

zapomnieć o orzecznictwie sądowym, które dostarcza bogatej wiedzy w zakresie trafniejszego

rozumienia terminu „związek z pracą". Kilka orzeczeń warto poniżej przytoczyć.

Zdaniem Sądu Najwyższego, kłótnia czy bójka między pracownikami w czasie i w miejscu

pracy nie musi oznaczać, że istnieje normatywny związek takiego zdarzenia z pracą [27] . W

kolejnym orzeczeniu Sąd Najwyższy zauważył, iż nie jest wypadkiem przy pracy zdarzenie

nagłe wywołane przyczyną zewnętrzną, które nastąpiło po odsunięciu pracownika od

wykonywania pracy, w czasie gdy samowolnie przebywał na terenie zakładu pracy i nie był w

dyspozycji pracodawcy [28] . Sąd Apelacyjny natomiast w jednym ze swoich orzeczeń

zauważył, iż w czasie zwolnienia lekarskiego pracownik jest czasowo zwolniony z obowiązku

świadczenia pracy i wykonywania innych czynności mających związek z pracą. Przybycie do

przychodni lekarskiej — położonej nawet na terenie zakładu pracy — (oraz powrót z przychodni

do domu) nie jest więc wystarczającą przesłanką do uznania, że pobyt pracownika w

przychodni pozostawał w związku z pracą [29] . W innym orzeczeniu Sąd Najwyższy podnosi,

że wypadek zaistniały podczas urlopu wypoczynkowego pracownika przy wykonywaniu

czynności na podstawie umowy zlecenia, nie jest wypadkiem przy pracy także wtedy, gdy

zleceniodawcą był pracodawca [30] , natomiast zgoda przełożonego na opuszczenie przez

pracownika miejsca pracy w godzinach pracy w celu załatwienia jego prywatnych spraw nie

może być utożsamiana z zachowaniem związku z pracą wypadku, który nastąpił po

opuszczeniu przez pracownika miejsca pracy [31] .

4. Szkoda na osobie

Czwartym, ostatnim i zarazem najnowszym elementem w oparciu, o który buduje się

definicję wypadku przy pracy jest uraz będący następstwem wypadku. Pod pojęciem urazu

ustawa rozumie uszkodzenie tkanek ciała lub narządów człowieka wskutek działania czynnika

zewnętrznego. Ten element został wprowadzony do polskiego prawa pracy przez przepisy

ustawy wypadkowej. Ustawa ta zastąpiła ustawę z dnia 12.6.1975 r. o świadczeniach z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych [32] , która nie wymieniała tego elementu jako

przedmiotowo istotnego. Choć w starszych podręcznikach z zakresu prawa pracy mówiło się

wprost o powstaniu szkody na osobie wykonującej pracę jako elemencie składowym wypadku

przy pracy [33] . Należy jednak zauważyć, iż doktryna nie była w tym temacie zgodna. Według

innych przedstawicieli nauki, często urazy pozornie nieznaczne dopiero po dłuższym czasie

dają poważne następstwa dla zdrowia pracownika [34] . Odmawianie takim zdarzeniom

charakteru wypadku przy pracy nie znajduje uzasadnienia [35] Przychylam się do tej drugiej

koncepcji, bowiem odmowa uznania za wypadek przy pracy zdarzenia niepowodującego

uszczerbku na zdrowiu — w obecnym stanie prawnym — zamknie w przyszłości drogę do

złożenia wniosku o jednorazowe odszkodowanie z tytułu pogorszenia stanu zdrowia [36] .

Reasumując, de lege lata zdarzenie, które nie spowoduje uszczerbku na zdrowiu

pracownika nie jest wypadkiem przy pracy.

Wyłączenie odpowiedzialności odszkodowawczej

Jak mowa była na wstępie niniejszego wykładu, wystąpienie łączenie wszystkich

omówionych powyżej cech skutkuje uznaniem zdarzenia za wypadek przy pracy. Jest to

zarazem pierwszy krok do ubiegania się o świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego.

Odpowiedzialność odszkodowawcza pracodawcy jest określona niezwykle szeroko. Jest to

odpowiedzialność na zasadzie ryzyka znaczenie szerszego niż określonego przez przepisy

prawa cywilnego [37] .

Pomimo tego, ulęgnięcie wypadkowi przy pracy nie jest jednak równoznaczne z

otrzymaniem prawa do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego. Ustawa wypadkowa

przewiduje przypadki wyłączenia odpowiedzialności odszkodowawczej w sytuacji, gdy

zdarzenie zostało uznane za wypadek przy pracy.

W myśl art. 21 ust. 1 ustawy wypadkowej świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego nie

przysługują ubezpieczonemu, gdy wyłączną przyczyną wypadków, o których mowa w art. 3,

było udowodnione naruszenie przez ubezpieczonego przepisów dotyczących ochrony życia i

zdrowia, spowodowane przez niego umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa.

Stosownie do treści art. 21 ust. 2 ustawy wypadkowej świadczenia z ubezpieczenia

wypadkowego nie przysługują również ubezpieczonemu, który będąc w stanie nietrzeźwości lub

pod wpływem środków odurzających lub substancji psychotropowych, przyczynił się w

znacznym stopniu do spowodowania wypadku.

W mojej ocenie rażące niedbalstwo oraz umyślność są okolicznościami, które

bezwzględnie wyłączają prawo do świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego, natomiast stan

nietrzeźwości oraz działanie pod wpływem środków odurzających lub substancji

psychotropowych należy uznać za okoliczności względnie wyłączające odpowiedzialność

odszkodowawczą pracodawcy.

Szczególnie problematyczną kwestią jest wykładnia pojęcia „rażące niedbalstwo", które

nie zostało zdefiniowane na gruncie przepisów ustawy wypadkowej Posiłkowo więc należy

stosować orzecznictwo sądowe. Reprezentatywnym dla komentowanej materii jest przede

wszystkim wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6.8.1976 r., w którym Sąd Najwyższy stwierdził, iż

działanie z rażącym niedbalstwem oznacza taką sytuację, w której pracownik zdaje sobie

sprawę z grożącego mu niebezpieczeństwa, gdyż zwykle ono występuje w danych

okolicznościach faktycznych, tak że każdy człowiek o przeciętnej przezorności ocenia je jako

ewidentne, a mimo to z naruszeniem przepisów bhp bez potrzeby naraża się na to

niebezpieczeństwo, ignorując następstwa własnego zachowania się [38] . Warto w tym miejscu

przytoczyć także wcześniejszy wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5.3.1970 r., w

Racjonalista.pl

Strona 5 z 10

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: