Erich Fromm - Ucieczka od wolności.pdf - Fromm - MKTK

Erich Fromm

Ucieczka od Wolnosci

Escape from Freedom.

Przelozyli:

Olga i Andrzej Ziemilscy.

Przedmowa opatrzyl:

Franciszek Ryszka

"Czytelnik"

ISBN 83-07-02357-2

Z biblioteczki LeoTara

Przedmowa.

Minęło osiem lat od pierwszej polskiej edycji Ucieczki od wolnoŚci - najgłośniejszej bodaj

ksiązki Ericha Fromma. Spotkała się ona z wielkim zainteresowaniem publiczności -

oczywiście tej, do której była adresowana -i z życzliwym, a czasem wręcz entuzjastycznym

przyjęciem krytyki. Książka stała się swego rodzaju klasykiem , jeżeli przez klasykę będziemy

rozumieć wprowadzenie do pewnego gatunku literatury, otwierającej nowe horyzonty i nowe

drogi poznania. Nie znaczy to, ze należy ślepo poruszać się śladem wytyczonym przez autora.

Ucieczka od wolnoŚci jest przede wszystkim inspiracja, to juz bardzo wiele. Nie trzeba zatem

traktować jej jako uniwersalnego klucza do poznania wybranego zagadnienia czasów

współczesnych. Byłoby to zapewne wbrew intencji autora i wbrew doświadczeniom nauki,

zebranym przez 36 lat, jakie upłynęły od momentu, gdy książka ukazała się po raz pierwszy.

Udostępnienie polskiemu czytelnikowi dwóch późniejszych książek Fromma ( O sztuce

miłoŚci , Zapomniany jĘzyk - obie w serii Biblioteki Myśli Współczesnej PIW) pozwoliło mu

bliżej zapoznać się z autorem, nie wydaje się przeto potrzebne ponownie kreślić jego

sylwetkę. Rówieśnik naszego stulecia, lecz wciąż jeszcze czynny intelektualnie, Erich Fromm

wydaje nowe dzieła z podziwu godna regularnością, choć nie wszystkie reprezentują

jednakowy poziom. Szczególnie wydana w roku 1973 obszerna książka o anatomii ludzkiej

destruktywnoŚci ( The Anatomy of Human Destructiveness ) jest rozwleka, trudna do czytania

i mało oryginalna względem tego, co Fromm napisał był wcześniej.

Twórczość Fromma- myśliciela budziła i budzi u nas sporo kontrowersji, osobliwie kiedy

patrzy się na nią od strony recepcji w kręgach nowolewicowych - wrogich wobec marksizmu.

Przeciwko poglądom Fromma wypowiadali się filozofowie społeczeństwa (ściślej: doktryny

zmian społecznych), przedstawiciele nauki o polityce i specjaliści od metodologii. Bronili

jego poglądów religioznawcy, filozofowie zajmujący się etyka i - nie na ostatnim miejscu -

przedstawiciele historiografii akademickiej, o czym jeszcze za chwile. Podział ten

usprawiedliwia wieloznaczność i wielowątkowość dzieła Fromma. Nie daje się ono

zaklasyfikować do żadnego sztywnego podziału w instytucjonalnych ramach nauki

akademickiej. Fromm jest, jak się to zwykło u nas okreslac, interdyscyplinarny . Stanowi to

zreszta o sile jego pisarstwa. Ulatwia wprawdzie sprawe krytykom watk¢o czy sadow

szczegolowych, lecz nie pozwala przejsc obok jego dziela obojetnie. Zaryzykowalbym

twierdzenie, ze wspolczesna mysl o swiecie wspolczesnym bylaby o wiele ubozsza bez

wkladu Ericha Fromma.

Rekomendujac pierwsze wydanie Ucieczki od wolnosci zbyt moze natarczywie staralem sie

zwrocic uwage na watki historyczne ksiazki. Jest to przeciez ksiazka o zjawiskach

uniwersalnych, wsparta tylko konkretnym doswiadczeniem czasoprzestrzennym, wszelako tak

sugestywnym i tak doskonale uporzadkowanym, iz nalezy ona do zelaznego repertuaru lektur

na temat genezy hitleryzmu. To prawda, ze podstawa empiryczna Ucieczki od wolnosci byla

watla i slusznie budzi zastrzezenia metodologow. Jej malo znany i zapomniany prototyp ,

wydana na emigracji w Paryzu (1936) w nieslychanie niskim nakladzie Autoritat in der

Familie (Autorytet w rodzinie) , poddaje sie latwo krytyce; to prawda, ze autorowi nie udalo

sie nigdy pozniej powrocic do obserwacji i wywiadu. Okazalo sie jednak, ze dedukcja z

materialu historycznego - Fromm uczyl sie wszak od marksistow historycznego racjonalizmu

- prowadzi do zaskakujaco odkrywczych wynikow. Dlatego wolno nam dostrzegac w

Ucieczce ori wolnosci wazne dzielo historyczne. Moge tedy spokojnie powtorzyc moj

wczesniejszy poglad o przydatnosci tego dziela do historii pewnego fenomenu i dostrzegac w

nim inspiracje do refleksji uogolniajacej, bez ulegania sugestiom plynacym z psychoanalizy,

ale ze zrozumieniem pozytkow, jakie wynikaja z zastosowanej przez Fromma metody.

Twierdzenie Freuda i jego ortodoksyjnych uczniow, ze tlumione popedy decyduja o wszelkim

postepowaniu czlowieka, okazalo sie oczywiscie niesluszne. Nie znaczy to wcale, by

wszystkie twierdzenia szczegolowe nalezalo odrzucic. Jesli stwierdzono ponad wszelka

watpliwosc, ze obok racjonalnych istnieja irracjonalne motywy zachowan ludzkich, historyk

musial je rowniez wziac na warsztat; skoro trudno mu sie przedzierzgnac w psychologa,

niechze historyk zajmie sie na serio wynikami obserwacji psychologicznych i

psychosocjologicznych. Wazne jest przeciez nie tylko to, jak czlowiek dziala, ale i z jakiego

powodu. Ludzkie pragnienia i marzenia, tlumione popedy, uczucia i leki, slowem, wszystko

to, co ksztaltuje lub deformuje spoleczna swiadomosc czlowieka, nie moze byc przeciez

obojetne dla badacza przeszlosci. Badania ponurego fenomenu hitleryzmu potwierdzily to az

nadto wyraznie.

Nie trzeba bylo jednak az tego fenomenu, by zwrocic uwage historykow w strone jazni

ludzkiej. Zaden badacz przeszlosci, ktory siega glebiej, pod powierzchnie faktow, nie moze

po prostu przejsc obojetnie obok zjawisk psychologii zbiorowej, odkad historiografia

przestala byc tylko kronika wydarzen.

Dziesiatki historykow, badaczy dziejow faszyzmu i hitleryzmu, probowaly interpretacji

psychologicznej. Pierwsze, skromne wprawdzie rozmiarem, studium poswiecone wylacznie

psychologicznym zrodlom hitleryzmu przedstawil amerykanski politolog Harold D. Lasswell

w pare miesiecy po dojsciu Hitlera do wladzy ( The Psychology of Hitlerism , The Political

Quarterly , t. I V,1933). Bylo to jednak studium ogolnohistoryczne, podejmujace znany

problem rozczarowan powojennych wsrod Niemcow i uprawianej w tym kraju propagandy

nacjonalistycznej, bez proby analizy bodzcow psychicznych, wplywajacych na odpowiednie

decyzje polityczne.

Pierwszym autorem, ktory staral sie wywiesc zrodlo hitleryzmu z glebokich pokladow jazni

ludzkiej, ale w konkretnej sytuacji spolecznej - byl Erich Fromm. Niemal rownoczesnie z

Frommem brytyjski psychiatra ze szkoly Freuda, Peter Nathan, oglosil interesujace studium o

psychologii faszyzmu ( The Psychology of Fascism , 1943). Sporo w tej ksiazce typowych dla

calej szkoly uproszczen. Niemniej w dwoch przynajmniej punktach ksiazka brytyjskiego

autora warta jest bacznej uwagi. Nathan trafnie akcentuje znaczenie psychicznego

mechanizmu projekcji w typowym mysleniu faszystowskim, gdy schemat ja nienawidze

przechodzi w schemat on nienawidzi mnie , aby ulec z kolei szczegolnej dramatyzacji, jak to

mialo miejsce w stosunku do rasy nizszej , wrogow panstwa , Zydow, Slowian itd. Propaganda

hitlerowska racjonalizowala spontaniczny mechanizm projekcji. Okrucienstwa wobec

Polakow w pierwszej fazie wojny starano sie (z powodzeniem) racjonalizowac rzekomym

terrorem w rodzaju krwawej niedzieli bydgoskiej ( Bromberger Blutsonntag ) tudziez innych

rzekomych krzywd wyrzadzonych Niemcom. Druga wazna konstatacja Nathana bylo

zwrocenie uwagi na specyficzny kult sily (polaczony z biologicznym mizoginizmem)

uprawiany przez hitlerowcow, a wywodzacy sie z psychicznie zdeterminawanego kultu

autorytetu zespolonego z wyobrazeniem panstwa i wladzy. Nawiasem mowiac, ten fragment

ksiazki Nathana zdobedzie w pare lat pozniej solidna dokumentacje w badaniach

empirycznych, jakie prowadzil w Stanach Zjednoczonych Theodor W. Adorno z zespolem

Instytutu Badan Spolecznych we Frankfurcie (z ktorym wspolpracowal Erich Fromm) nad

modelem osobowosci autorytarnej ( The Avthoritarian Persarality ,1950). Badania te uznac

nalezy za wazne ustalenie naukowe, enumeracja zas cech totalitarno-faszystowskiego

syndromu potwierdza wczesniejsza prace Fromma i wydaje sie uderzajaco trafna. Zcspol

Adorna zalicza do tego syndromu nastepujace objawy:

1. konwencjonalizm, mocne przywiazanie do drobnomieszczanskiego systemu wartosci

oparte na moralnosci burzuazyjnej;

2. autorytarna podleglosc, brak krytycyzmu wobec wyidealizowanych autorytetow

wlasnej grupy spolecznej;

3. agresywne wyszukiwanie autorytetu, tendencja wyszukiwania ludzi naruszajacych

wartosci konwencjonalne;

4. wiara w przesady i myslenie stereotypami, przekonanie, ze tajemnicze sily kieruja

losami jednostek * ;

5. dazenie do sily i brutalnosci, identyfikacja z figurami, ktore te cechy reprezentuja;

6. destrukcyjnosc i cynizm, uogolnione wrogie stanowisko i niechec do rodzaju

ludzkiego;

7. projekcja wlasnych popedow na swiat zewnetrzny.

Wiekszosc wymienionych tu cech sprawdzila sie przy badaniach prowadzonych przez

alianckich lekarzy psychiatrow w Norymberdze na osobach uwiezionych tam hitlerowskich

zbrodniarzy wojennych. Amerykanscy lekarze dr G.M. Gilbert i dr D.N. Kelley oraz francusb

lekarz psychiatra dr F. Bayle dokonali wnikliwych obserwacji przedstawicieli elity

nazistowskiej, oczekujacych wyroku w procesie glownych zbrodniarzy wojennych (Gilbert i

Kelley), oraz oskarzonych w procesie lekarzy i dowodcow tzw. Einsatzgruppen (Bayle).

Warto zwrocic przy tym uwage, iz wiele cech wspolnych wystepowalo zarowno u

przedstawicieli elity wladzy Trzeciej Rzeszy, jak i u brutalnych wykonawcow sadzonych w

Norymberdze. Dotyczy to srodowiska spolecznego i karier zyciowych, ktore zaprowadzily nie

tylko na najwyzsze, ale i nizsze szczeble hierarchii hitlerowskiej.

Badania prowadzone w Norymberdze mialy jednak charakter wyrywkowy i dokonywane byly

w warunkach specyficznych. Zgromadzono i przeanalizowano niewiele zrodel, ktore

dawalyby podstawe do uogolnien na temat psychosocjologicznych determinacji hitleryzmu.

Rozumowanie Fromma, tak zdawaloby sie abstrakcyjne i poslugujace sie czysta dedukcja,

daje sie jednak zweryfikowac za pomoca obserwacji empirycznej.

W roku 1933 amerykanski socjolog polskiego pochodzenia, uczen Floriana Znanieckiego , dr

Theodore Abel , znalazl sie w Niemczech, zamierzajac przesledzic proces zdobywania wladzy

przez Hitlera na tle motywacji personalnych przekazanych przez aktywnych zwolennikow

wodza ; podstawa mialy byc, jak w badaniach Znanieckiego, materialy osobiste.

Dr Abel zrecznie zaaranzowal konkurs na pamietnik hitlerowskiego aktywisty, przyznajac

nagrody ze srodkow dostarczonych przez slynny uniwersytet Columbia w Nowym Jorku.

Przelamawszy opory goebbelsowskiego ministerstwa propagandy, zgromadzil wcale niezla

probke zlozona z 683 odpowiedzi, ktorych autorzy reprezentowali przecietna zbiorowosc w

partii nazistowskiej (potwierdzaja to wiarygodne badania innych historykow i socjologow, jak

T. Geigera, H. Gertha i D. Lernera). Reprezentatywnosc probki wykazala klasyfikacja

spoleczna respondentow: ponad polowe stanowili przedstawiciele klas srednich , ktorych

mozemy utozsamiac z szeroko pojetym drobnomieszczanstwem, stanowiacym niewatpliwie

spoleczna baze hitleryzmu; potwierdzily to wyniki roznych badan nad socjologia ruchu,

prowadzonych m.in. przez nizej podpisanego ( Panstwo stanu wyjatkowego , 1964). Nie od

rzeczy bedzie przypomniec, iz pod wzgledem mentalnosci, stylu zycia i oceny sytuacji

politycznej swego kraju okolo 30% ludnosci niemieckiej w okresie przedhitlerowskim mozna

zakwalifikowac jako drobnomieszczanstwo.

W pare lat pozniej Abel oglosil opracowane szczegolowo wyniki konkursu ( Why Hitler Came

into Power? 1938). Ksiazka Abla (nawiasem mowiac, wielka rzadkosc w bibliotekach

europejskich i wskutek tego malo znana) pokazuje liczne wypadki, gdy sytuacja spoleczna w

polaczeniu z namietnym poczuciem krzywdy i poszukiwaniem autorytetu determinowala

akces do ruchu hitlerowskiego.

Poswiecenie sie idei Hitlera dalo zyciu nowy cel

- stwierdzil doslownie jeden z uczestnikow konkursu, i taka motywacja, acz wyrazona mniej

kategorycznie i mniej gornolotnie, powtarza sie w przygniatajacej wiekszosci tekstow

zebranych przez Abla. Potwierdza to wprost zdanie wypowiedziane przez Ericha Fromma:

Hitler objawia sie jako magiczny pomocnik , a ruch narodowosocjalistyczny jako cel

ucieczki od wolnosci .

Tu ciekawostka albo nawet cos wiecej niz ciekawostka. Niedawno mlody amerykansb

politolog Peter H. Merkl dokonal reinterpretacji materialu zebranego przez Abla ( Politica!

Violence under the Swastika ,1975), przeprowadziwszy najpierw niezwykle dokladna analize

porownawcza 581 zyciorysow hitlerowcow, jak gdyby rozpisal je na pojedyncze

psychogramy. Wyniki potwierdzily jeszcze bardziej glowne tezy Ucieczki od wolnosci i choc

niejeden rzecznik skrupulatnosci metodologicznej moglby kwestionowac reprezentatywnosc

zbioru, przeciez symetryczna zaleznosc miedzy twierdzeniami Fromma a opracowaniem

materialu Abla jest wrecz uderzajaca.

Dokumentacja przygotowana przez amerykanskiego socjologa jest czyms wyjatkowym i

niepowtarzalnym, lecz nie jest zrodlem jedynym. Przed laty ukazala sie na polkach

ksiegarskich praca innego Amerykanina, nalezaca wprawdzie do zupelnie odmiennego

gatunku pisarskiego, ale rowniez poslugujaca sie metoda badania spoleczenstwa, ktora w

naukach spolecznych nazywa sie metoda obserwacji intensywnej . William Sheridan Allen z

uniwersytetu w Missouri oglosil w 1965 roku wyniki takiej obserwacji, odnoszacej sie do

procesu zdobycia i utrwalenia nazistowskiej wladzy w malym miasteczku niemieckim ( The

Nazi Seizure of Power , 1965), opatrzonym przez autora kryptonimem Thalburg, rychlo

zreszta rozszyfrowanym w NRF za sprawa glosnego tygodnika hamburskiego Der Spiegel .

Okazalo sie, ze Thalburg nazywa sie naprawde Northeim i lezy w dolnej Saksonii, czyli w

samym centrum Niemiec. Ze swymi dziesiecioma tysiacami mieszkancow, drobnym

przemyslem, stara tradycja i konserwatywna struktura obyczajowo-spoleczna, wsparta silna

przewaga luteranizmu i konkurujacymi ze soba wplywami nacjonalistow i socjaldemokratow,

byl Thalburg-Northeim typowym przykladem drobnomieszczanskiej spolecznosci

niemieckiej. William Allen pokazal, iz spolecznosc ta stala sie niemal klinicznym obiektem

penetracji idei hitlerowskiej, ulegajac stopniowo procesowi calkowitej dezintegracji i

atomizacji.

Autor stosowal metode poglebionego wywiadu wsrod miarodajnych przedstawicieli

spolecznosci miejskiej, dokonujac wnikliwej analizy miasteczkowego mikrokosmosu. Metoda

ta nie dawala pelnej szansy ujawnienia psychicznych bodzcow postepowania obywateli

miasteczka, ustepujacych krok za krokiem przed sila. Historyk i socjolog Allen zrezygnowal z

dociekan na temat mechanizmow psychicznych powodujacych takie, a nie inne reakcje wsrod

przedstawicieli obserwowanej zbiorowosci, dociekan, ktore zreszta z uplywem czasu

stracilyby na wartosci. Jednakze dzialania (i zaniechania) mieszkancow Thalburga wskazuja

Erich Fromm - Ucieczka od wolności.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: