Kossak Zofia - Bursztyny.pdf - Lektury - oluun

Zofia Kossak-Szczucka

BURSZTYNY

Wstęp

Zofia Kossak-Szczucka-Szatkowska należy do pisarzy znanych i cenionych nie tylko w

Polsce. Jej książki były tłumaczone na dwadzieścia jeden języków, a antywojenna w swojej

wymowie powieść Bez oręża, przełożona na dwanaście języków, w Stanach Zjednoczonych

osiągnęła nakład siedemset pięćdziesięciu tysięcy egzemplarzy. Cyklem utworów o wojnach

krzyżowych zdobyła trwałe miejsce wśród dokonań światowej beletrystyki historycznej.

Twórczość autorki Bursztynów jest związana z dwudziestoleciem międzywojennym i

współczesnością, korzeniami zaś sięga tradycji dziewiętnastowiecznej prozy realistycznej: Bliskie

pokrewieństwo z klasycznym nurtem prozy ujawnia przede wszystkim język i styl jej utworów.

Bogactwo zasobu leksykalnego, ogromna wrażliwość na wartość artystyczną słowa, prostota stylu

są osiągnięciem, w którym oprócz efektów własnej inwencji pisarki odnaleźć można wpływ

wzorców narracyjnych Józefa I. Kraszewskiego i Zygmunta Kaczkowskiego, Henryka

Sienkiewicza i Stefana Żeromskiego. Umiejętność kreślenia wyrazistych, barwnych obrazów oraz

plastycznych sytuacji wskazuje, że swój indywidualny talent pisarski rozwijała czerpiąc ze źródeł

nie byle jakich. Nie przypadkiem wśród książek, które wywarły na niej najgłębsze wrażenie,

wymienia Sienkiewiczowską Trylogię, Wojnę i pokój Lwa Tołstoja, a także utwory Żeromskiego.

To właśnie Sienkiewicz, a wraz z nim znany historyk Ludwik Kubala - jak wyznaje pisarka -

kształtowali jej zainteresowania historyczne. Jednak niewątpliwie wpłynęła na nie również

atmosfera środowiska rodzinnego.

A było to środowisko, w którym przeszłość narodu, jego wzloty i upadki, stanowiły nie

tylko temat do dyskusji, ale także inspirację twórczości artystycznej. Spojrzenie Zofii Kossak na

przyszłość formowały obok rodzinnych dyskusji i prac monograficznych z zasobnej biblioteki ojca

również obrazy batalistyczne dziadka Juliusza, a potem stryja Wojciecha. Zwierzenie pisarki, że

“historię kocha atawistycznie, od dziecka” można zatem przyjąć za wypadkową zainteresowań

osobistych, wpływu lektury i malarstwa oraz specyficznego klimatu szlachecko-ziemiańskiego

rodzinnego gniazda. Atmosfera patriotyczna, zarysowana tak wyraziście w Dziedzictwie,

zawierającym sagę rodu na tle losów narodu, musiała panować również w Kośminie nad

Wieprzem.

Urodziła się tam 8 sierpnia 1890 roku, jako córka Anny i Tadeusza Kossaków, i tam

spędziła dzieciństwo. W Kośminie też pod kierunkiem rodziców i guwernantki uczyła się,

opanowując przede wszystkim przedmioty humanistyczne. Zdobytą wiedzę próbowała jako młoda,

szesnastoletnia dziewczyna zużytkować w pracy nauczycielskiej w jednej ze szkółek

zorganizowanych w Warszawie przez Polską Macierz Szkolną.

Pod wpływem klimatu artystycznego środowiska rodzinnego podjęła jednocześnie studia w

Warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, gdzie dostrzeżono w niej talent malarski, zwłaszcza w

kreowaniu scen batalistycznych. Rozwijała go konsekwentnie, studiując w latach 1913-1914 w

Szkole Rysunku w Genewie. Jej wczesna młodość upłynęła zatem raczej pod znakiem pędzla niż

pióra.

Od wybuchu I wojny światowej przebywała na Wołyniu, początkowo w Skowródkach,

dokąd ze względów politycznych przeniósł się ojciec i gdzie dzierżawił folwark, od roku 1915

natomiast, po wyjściu za mąż za Stefana Szczuckiego, w administrowanym przez niego majątku w

Nowosielicy. Pejzaż Wołynia ze swą bujną przyrodą odegrał znaczną rolę jako główny czynnik w

kształtowaniu literackich obrazów przyrody w wielu utworach. Później wyobraźnię pisarską Zofii

Kossak zdominowały krajobrazy i ludzie Śląska.

Przeniosła się na Śląsk, do Górek Wielkich pod Skoczowem, po śmierci męża, a w trzy lata

później po raz drugi wyszła za mąż, za Zygmunta Szatkowskiego, który stał się współautorem jej

niektórych książek.

II wojnę światową przeżyła w Warszawie, angażując się w działalność przeciw

hitlerowskiemu okupantowi. Była członkiem tajnych organizacji, ale do pracy czysto politycznej,

związanej z określonymi stronnictwami czy ugrupowaniami zachowała stosunek powściągliwy.

Uprawiała natomiast żywą działalność kulturalną i charytatywną. Sama poszukiwana przez gestapo

- jak wspomina współpracujący z nią w konspiracji Władysław Bartoszewski - podjęła

niebezpieczną jazdę do Krakowa, aby ocalić osierocone dzieci żydowskie. Kosztem

bezpieczeństwa własnego i najbliższej rodziny ratowała życie innym. Przyjmowała w swoim

mieszkaniu nie tylko członków organizacji, ale wszystkich, którzy szukali pomocy. Przedmiotem

szczególnej troski pisarki był los Żydów, co uzewnętrzniło się między innymi współuczestnictwem

w organizowaniu Rady Pomocy Żydom (1942).

Z pisania nie rezygnowała, współpracując z wielu drukowanymi w konspiracji

czasopismami. W podziemiu wydała także kilka broszur na aktualne tematy, a między nimi odezwę

o znamiennym tytule Protest (w związku z rozpoczęciem przez Niemców w lipcu 1942 planowej

zagłady warszawskiego getta).

We wrześniu 1943 roku została przez Niemców aresztowana i wywieziona do obozu

koncentracyjnego w Oświęcimiu. Nie ominął jej także Pawiak, gdzie skazana została na śmierć.

Tuż przed wybuchem powstania warszawskiego dzięki staraniom przyjaciół została uwolniona.

W latach 1946-1956 pisarka przebywała w Anglii. Pracowała początkowo w PCK, a potem,

z dala od ośrodków życia emigracyjnego, w Kornwalii, utrzymywała się z pracy własnych rąk w

gospodarstwie rolnym. Wróciwszy w 1957 roku do Polski, w wywiadzie udzielonym

“Wiadomościom” paryskim swój emocjonalny stosunek do ojczyzny wyraziła wymownym

zdaniem: “Wszystko jest dobre, co jest Polską”.

Po powrocie skoncentrowała się na twórczości literackiej. Pracowite do ostatnich dni życie

w Górkach Wielkich -9 kwietnia 1968 roku przerwała śmierć.

Do literatury weszła Zofia Kossak jako autorka Pożogi. Książka wydana w roku 1922 z

przedmową Karola Estreichera, a powstała z obserwacji “gorących dni roku 1917, zwróciła uwagę

krytyki i czytelników na talent narracyjny młodej autorki, na umiejętność tworzenia plastycznych i

przemawiających do wyobraźni opisów sytuacji. Choć wypadki lat 1917-1919, rejestrowane na

gorąco, bez dystansu, przedstawione zostały w książce z pozycji kresowego ziemiaństwa, niejedna

jej karta zawiera surowy sąd nad klasą, która - uważając się za bastion kultury polskiej na

wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej - w ciągu wieków gromadziła na sobie gniew ludu. Zdając

sobie sprawę z przyczyn rewolucji, niosącej zagładę kresowym dworom, autorka pisze: “Snadź na

każdy z tych domów rzucono kiedyś kamienie słusznego gniewu lub żalu. Przyszedł dzień, że

kamienie te ożyły, a ożywszy spadły deszczem na bezpieczne dachy, choć ręce, co je miotały,

dawno w proch się rozsypały.”

Swojego debiutu książkowego nie lubiła. Być może dlatego, że z czasem zaczęła dostrzegać

niedostatek obiektywizmu zawartego w nim obrazu.

W miarę upływu lat Pożoga ulegała coraz większemu zapomnieniu. Próby czasu nie

wytrzymały również inne utwory Zofii Kossak, na przykład wydane w latach trzydziestych

powieści o tematyce współczesnej, S.O.S. i Dzień dzisiejszy, a także teksty dramatyczne. Nie budzi

już dzisiaj zainteresowania schematyczna opowieść obozowa Z otchłani. Coraz rzadziej także

dopytują się czytelnicy w bibliotekach o takie tytuły, jak: Z miłości, Szaleńcy Boży, Ognisty wóz

czy Przymierze, choć są w nich zawarte piękne legendy łączące historię z fantastyką, autentyzm

codziennej rzeczywistości z typową dla gatunku cudownością.

We wciąż żywym obiegu czytelniczym pozostaje natomiast większość jej powieści

historycznych, znaczna część książek dla dzieci i młodzieży oraz utworów poświęconych ziemi

śląskiej.

Te ostatnie cechuje wyjątkowo serdeczne podejście do tematu. Śląsk, jego przeszłość i

teraźniejszość, kultura i obyczajowość, a nade wszystko ludzie, którzy bronili polskości tej ziemi,

wypełniają karty wielu utworów Zofii Kossak. Należy do nich między innymi baśń Kłopoty

Kacperka, góreckiego skrzata i książka Wielcy i mali, zawierająca cztery opowiadania o ludziach

Śląska, bardzo zróżnicowanych pod wieloma względami, lecz jednomyślnych w swoim poczuciu

więzi narodowej i zaangażowaniu na rzecz polskości Śląska. Tematykę śląską kontynuowała

pisarka w powieści Ukryte źródła, a z widocznym zamiłowaniem poświęciła jej zbiór opowiadań

Nieznany kraj. Powieścią śląską jest także Legnickie pole, zapowiadające wielką epikę historyczną

i sygnalizujące szczególne cechy beletrystyki historycznej autorki. Już w tej powieści bowiem

dostrzec można skrupulatne odwoływanie się do historiografii oraz pewien chwyt kompozycyjny,

który z czasem stał się szablonem, a polegał na przeciwstawnej charakterystyce dwóch

antagonistycznych obozów, światów, kultur, a także odnaleźć typową dla późniejszych utworów

luźną strukturę powieści, składającej się z epizodów słabo powiązanych losami bohaterów.

Legnickie pole zdradza też predylekcję autorki do tworzenia bogatej, dobrze wypełnionej

szczegółami scenerii.

Epikę historyczną w twórczości Zofii Kossak zainaugurowała wydana w roku 1924

niewielka powieść Beatum scelus (Błogosławiona wina). W jej treści przewijają się dwa rodzaje

zagadnień, religijno-moralne i polityczne. Pierwsze wynikają z popełnienia czynu nieetycznego,

choć dokonanego z pobudek religijnych, drugie natomiast eksponują świat Polski sarmackiej.

Siedemnastowieczna Polska pozostaje w centrum uwagi pisarki jeszcze w trzech innych

powieściach; w Trembowli, Suknia Dejaniry oraz w Złotej wolności, powieści cenionej bardzo

wysoko, mimo że charakterystyka arian przeprowadzona w niej została subiektywnie i

powierzchownie. Wszystkie zawierają surową krytykę najwyższych warstw społecznych tamtych

czasów. Ukazują sobiepaństwo magnatów, rozprzężenie ustroju i brak poszanowania dla prawa. W

Sukni Dejaniry krytyczna ocena górnej warstwy społeczeństwa zostaje sformułowana z pozycji

szlacheckiego bohatera powieści, który zamienia żupan na chłopską siermięgę, przyjmując

dobrowolnie wszelkie konsekwencje wynikające z tej decyzji, życie w nędzy, ciężkiej pracy i

poniżeniu we własnym majątku. Spojrzenie z dołu, z barłogu w czworakach, umożliwia mu

dokonanie obiektywnej oceny własnej klasy i prowadzi do wniosku, że żaden akt poświęcenia ze

strony jednostki nie zdoła zmienić rzeczywistości społecznej.

Za największe dokonanie w dziedzinie beletrystyki historycznej tak krytycy, jak i czytelnicy

zgodnie uważają cykl powieści o wojnach krzyżowych, do których również autorka przywiązywała

wielką wagę. Do napisania Krzyżowców (1935), a następnie Króla trędowatego (1936) i Bez oręża

(1937) przygotowywała się bardzo starannie przez sześcioletnie studia nad średniowieczem,

szczególnie zaś nad historią krucjat. Aby skojarzyć zaczerpniętą ze źródeł wiedzę z realiami

przestrzennymi, podjęła podróż do Jerozolimy opisaną w książce Pątniczym szlakiem.

Przedstawiona w Krzyżowcach oraz w kolejnych tomach niezmiernie długa droga wypraw

krzyżowych ujawnia niemal wszystkie okropności wojen toczonych w imię wzniosłego celu:

bezprawie, deprawację człowieka przez wojnę, negację ideałów humanistycznych, nawet rzeź

kobiet i dzieci przy zdobywaniu Jerozolimy. Ukazując bankructwo idei wojen krzyżowych,

Kossak Zofia - Bursztyny.pdf

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: