Barok - a właściwie wiek XVII-obfitował w klęski-Europę dziesiątkowały zarazy, głód i liczne wojny. Śmierć stalą się sprawą powszechną, podobne jak niepewność istnienia. Taka sytuacja wpłynęła na filozofię i atmosferę epoki-ludzie zaczęli szukać oparcia w religii, Bogu, z pogardą odnoszą się do dóbr doczesnych. W analizowanych tekstach trzeba zatem poszukiwać motywu vanitas - przemijania, kruchości życia, dysharmonii, modny stał się temat czasu, szatana i śmierci.
Trwanie i podział epoki
*W Europie
początki baroku przypadają już na ((połowę XVI wieku
*W Polsce
• Prebarok (wczesny barok) - przełom wieków XVI i XVII (od 80. XVI po 20. XVII wieku)
• Pełny barok (dojrzały) - od lat 30. po 70. XVII wieku (wg niektórych podziałów po rok 1700)
• Późny barok (schyłek) - do lat 30. XVIII wieku (czasy saskie)
Barok - znaki szczególne
• Niepokój i niepewność istnienia- po dobie ładu i uporządkowania.
• Wojny, zarazy, głód - po renesansowym rozwoju gospodarczym.
• Dysharmonia w sztuce.
• Bogactwo formy dzieł literatury i sztuki (czasem sztuczność).
• Religijność i mistycyzm (przekonanie o możliwości indywidualnego obcowania z Bogiem) w treści dzieł literatury i sztuki
• Ekspresja-dzieła mają wyrażać uczucia i szokować odbiorcę.
• Tematy religijne, biblijne w sztuce.
• Racjonalizm-przekonanie, że rozum jest dla człowieka wystarczającym narzędziem w rozpoznawaniu rzeczywistości
• Człowiek baroku znów czuje się zagubiony. Optymizm i spokój renesansowy stopniały w zderzeniu z rzeczywistością: wojnami, śmiercią, głodem, cierpieniem. Człowiek baroku nie wierzy, więc w trwałość życia doczesnego - pozostaje mu wiara w życie po śmierci. Widzi kruchość życia i śmieszność wartości, takich jak bogactwo, uroda, sława. Jest kruchą trzciną na wietrze, duszę mistyka, cierpi na myśl o tajemnicy kosmosu. Takim byłby filozoficzny reprezentant baroku. Nie jest, oczywiście, jedynym indywiduum epoki, bo wszak nikt dziś nie uwierzy, że snuły się wówczas po europejskich dworach same smutne, cierpiętnicze typy zapatrzone w nieboskłon, wzdychające nad marnością życia.
Poeci metafizyczni to
• John Donnę
• George Herbert
• Henry Vanghan
*Kontrreformacja - odpowiedź Kościoła katolickiego na renesansowy ruch reformacji. Sobór trydencki (1545-1563) zaowocował ważnymi ustawami. Zreformowano organizację Kościoła - ale aktualizowano Indeks ksiąg zakazanych. Do walki z herezją przygotowano jezuitów. Święta Inkwizycja znów mogła zbierać plony, znów zapłonęły stosy. Już w roku 1600 - na Campo di Fiori spłonął Giordano Bruno.
*Marinizm - nurt w poezji wywodzący się od Giambattisry Marina, włoskiego poety. To Marino zaczął tworzyć w ten sposób - tak. by zaszokować odbiorcę pomysłem, wymyśleć niezwykły koncept, który będzie istotą utworu, używać wymyślnych (czasem dziwacznych) chwytów stylistycznych. Inaczej ten typ poezji zwiemy konceptyzmem.
*Gongoryzm - hiszpański rodzaj poezji baroków ej, także od nazwiska swojego twórcy - Luisa dc Góngory. Podobnie kunsztowna, zaskakująca w formie, lecz dodatkowo skomplikowana w treści: trudna, filozoficzna, wymagająca od odbiorcy-niemałej erudycji.
• Poezja metafizyczna - np. utwory poetów angielskich: Johna Donne'a, George"a Herberta itd. W tej poezji zamknięto ideologię barokową: przeświadczenie o znikomości życia, przemijaniu, śmierci.
• Klasycyzm - we Francji. Dwór Ludwika XIV nic przeniknął na wskroś przygnębiającą (lub może filozoficzną) atmosferą Europy. Tu szybko wykształcił się sposób życia i myślenia zupełnie inny - zwany klasycyzmem. Przywołano antyczne wzorce, powoływano sic na klasyczne autorytety, a Nicolas Boileau napisał Sztukę poetycką - podręcznik poetów w klasycznym duchu.
• Sarmatyzm - nurt charakterystyczny dla Polski, cala formacja kulturowa polskiej szlachty, jej strój, obyczaje, specyficzny sposób bycia i przekonanie o wyjątkowości i wyższości swojej klasy, rzekomo pochodzącej od starożytnych Sarmatów.
• Topos pieklą, szatana, śmierci i czasu - jako popularnych tematów literatury.
Polski barok to czas rozkwitu - nawet nadmiernego - demokracji szlacheckiej. Polska jest potęgą w: Europie, choć właśnie w tym stuleciu zapracuje na swój upadek. Do zguby przyczynią się liczne wojny i, rozrost przywilejów szlacheckich, osłabienie władzy królewskiej. Ale ten czas wytworzy bardzo ważne w historii polskiej kultury wzorce. Przede wszystkim - sarmatyzm, czyli obyczajowość, postawę i wyznawane wartości polskiej szlachty. To jest zjawisko, na które trzeba zwrócić szczególną uwagę - będzie promieniować na przyszłą literaturę i dyktować klimat polskości w czasach zaborów. Poza tym rodzi specyficzne dla Polski i tylko Polski zjawisko - jest to sarmacki portret trumienny.
Barokowe tematy:
• Sfera zagadnień filozoficznych: człowiek i jego kondycja we wszechświecie, przemijalność istnienia, destrukcyjna siła czasu, śmierć i życie po śmierci.
• Miłość: ulotna, zmysłowa, dworski flirt, a także jako ogniste, spalające, trwale uczucie, które można przeciwstawić nawet śmierci. Również religijna miłość do Boga.
• Patriotyzm, troska o ojczyznę, wołanie o reformy. Jest tu zarazem krytyka istniejącej rzeczywistości, jak i wskrzeszenie idealnego mitu sarmackiej przeszłości.
• Nietolerancja wyznaniowa - protest przeciw niej (wiersze Wacława Potockiego).
• Temat wojny, życia żołnierskiego, okrucieństwa oraz dylematów natury moralnej (Zbigniew Morsztyn, Jan Chryzostom Pasek, Wacław Potocki).
• Temat życia na wsi, ideał życia ziemiańskiego i zgody z naturą (Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska. Sielanki Szymona Szymonowica).
Gatunki charakterystyczne dla epoki baroku:
* sonet - utwór poetycki składający się z 14 wersów podzielonych na dwie strofy czterowierszowe oraz dwie trójwierszowe (tercyny), o ścisłym rozkładzie rymów, przy czym 8 pierwszych wersów zawiera na ogół część opisową lub narracyjną, natomiast 6 końcowych stanowi część refleksyjno-uogólniającą. Sonet zrodził się w XII w. we Włoszech (nazwa), rozwinięty został przez Dantego i F. Petrarkę. Ustalił się wtedy typ tzw. sonet włoski o rozkładzie rymów abba abba oraz cdc dcd (cde cde). Sonet rozpowszechnił się w ciągu XV i XVI w. w literaturze europejskiej, m.in. sonety W. Szekspira. Tak zwany sonet francuski miał zmodyfikowany układ rymów (w końcowych 6 wersach ccdeed lub cddcee). W Polsce sonet wprowadzili J. Kochanowski i M. Sęp-Szarzyński. W nowszych czasach ustaliła się włoska postać sonetu. Uprawiany w różnych okresach literatury uważany za formę szczególnie trudną, pojmowany był, jako popis i sprawdzian kunsztu poetyckiego (romantyzm - A. Mickiewicz i J. Słowacki, pozytywizm - A. Asnyk, Młoda Polska - J. Kasprowicz, K. Tetmajer, L. Staff, współcześnie - J. Iwaszkiewicz, A. Słonimski, S. Grochowiak, S. Swen-Czachorowski).
* epos rycerski - najstarszy gatunek epicki, wywodzący się z ludowych podań o legendarnych lub historycznych bohaterach z plemiennej przeszłości; są to dłuższe utwory, najczęściej wierszowane; źródłem eposów były mity, podania i baśnie; epos rycerski ukształtował się w średniowieczu.
* pamiętnik - gatunek piśmiennictwa użytkowego oraz wzorowany na nim gatunek literatury pięknej - pisane w pierwszej osobie wspomnienia z życia prywatnego i/lub publicznego. W odróżnieniu od dziennika pamiętnik pisany jest z perspektywy późniejszej od całości przedstawionych wydarzeń i w sposób bardziej sumaryczny. Wiele pamiętników rzeczywistych ze względu na ich wartość literacką zalicza się obecnie do literatury pięknej ("Pamiętniki" J. Ch. Paska). Powieści pisane w formie pamiętnika pozwalały usunąć pośrednictwo narratora, zbliżyć czytelnikowi perspektywę postaci. Pojawiły się zwłaszcza w prozie o zainteresowaniach psychologicznych (np. w okresie Młodej Polski).
* list - gatunek wywodzący się ze starożytności (Horacy), uprawiany głównie w okresie klasycyzmu, związany z kulturą dworską, wprowadzający rozważania ogólne, elementy dydaktyczne, niekiedy satyryczne. Ramą utworu była konwencja komunikacji listownej; list sięgał do epistolografii (sztuki pisania listów) użytkowej. Obowiązywała w nim "stosowność" stylu do treści oraz do rodzaju stosunków między dwiema stronami komunikacji (w liścia kierowanym do przyjaciela dopuszczane były tony bardziej osobiste). W liście możliwa była większa swoboda, obniżenie tonu, wprowadzenie formy swobodnej rozmowy. Nierzadko sięgano po formę listu z podróży. W liście okolicznościowym, częstym w okresie oświecenia, dopuszczalne były błahsze treści. Od ody list różnił się przed wszystkim powściągliwością tonu, refleksyjnością. List w Polsce był rozpowszechniony w okresie oświecenia (I. Krasicki, S. Trembecki), w okresie romantyzmu przybrał charakter mniej retoryczny, a bardziej intymny, np. u J. Słowackiego, C. Norwida ("Do obywatela Johna Brown").
maciekn45