lekcja jako forma...doc.doc

POWRÓT

Lekcja jako forma nauczania i uczenia się

Proces nauczania może przybierać różne formy organizacyjne. Spośród nich formą podstawową, najbardziej dojrzałą historycznie i wypróbowaną w praktyce jest lekcja.
Podczas pracy na lekcji ma zatem nauczyciel osiągnąć cele dydaktyczne i wychowawcze wyznaczone przez program, kierunek szkoły oraz ideał wychowawczy. Inaczej mówiąc, na lekcji realizujemy cele poznawcze, kształcące i wychowawcze. Dlatego też powinniśmy umieć lekcję zaplanować, ułożyć, a potem dobrze przeprowadzić.
To co współczesna dydaktyka zaleca w zakresie budowy lekcji nie jest czymś oryginalnym, ustalonym obecnie, ale wywodzi się z dziewiętnastowiecznej szkoły niemieckiej zwanej tradycyjną. W tamtych czasach ukształtował się podstawowy schemat lekcji. Uwzględniał on wszystkie podstawowe czynności, które składają się na pełny proces nauczania. Według tych czynności podzielono lekcję na 5 elementów, które nazwano stopniami formalnymi. Były to:

1) przygotowanie,
2) podanie nowego materiału,
3) uogólnienie - przejście od poszczególnych faktów do sformułowania ogólnego pojęcia (prawa),
4) zebranie - włączenie ogólnego pojęcia w cały dotychczasowy system pojęciowy ucznia,
5) zastosowanie.

Według tych stopni prowadzono niezmiennie wszystkie lekcje, niezależnie od materiału nauczania i wieku uczniów. Słowo lekcja wywodzące się od łacińskiego lego = czytam rozumiano dosłownie i na lekcji panowało wszechmocnie słowo z ust nauczyciela czy z książki, a szkoła niewiele miała wspólnego z otaczającym życiem.
Dzisiejsza teoria nauczania odrzuca szablon i werbalizm tradycyjnej lekcji, ponieważ rozwój pedagogiki i psychologii wykazał, że budowa lekcji i metody jej prowadzenia zależą bezpośrednio od celu lekcji, przedmiotu nauczania i etapu rozwojowego, na którym uczeń się znajduje.
Nadal jednak utrzymuje się, że w pracy lekcyjnej muszą wystąpić podstawowe momenty składające się na proces nauczania. Wymienia się następujące elementy procesu nauczania:

1) poznawanie faktów,
2) uogólnianie nowego materiału,
3) utrwalanie,
4) kształcenie umiejętności i nawyków,
5) wiązanie teorii z praktyką,
6) kontrola i ocena wyników nauczania.

Dobrze zbudowane lekcje powinny te elementy uwzględniać, ale nie wszystkie muszą wystąpić w jednej lekcji. W związku z tym współczesna dydaktyka dopuszcza różne typy lekcji. Np. lekcja może być poświęcona głównie podaniu nowego materiału, inna - powtarzaniu (utrwalaniu), jeszcze inna ćwiczeniom kształcącym umiejętności i nawyki, czy wreszcie lekcja poświęcona w całości kontroli i ocenie. Natomiast takie momenty jak procesy uogólniania i łączenia teorii z praktyką powinny wystąpić w każdej lekcji.
Jak widać, w przeciwieństwie do lekcji tradycyjnej, budowa dzisiejszej lekcji może być zróżnicowana.
Dla naszych potrzeb będzie najkorzystniej, jeżeli omówimy budowę lekcji kombinowanej, to znaczy obejmującej podstawowe elementy procesu nauczania. W niej bowiem zawierają się jakby różne typy lekcji.
Taka lekcja typowa składa się zwykle z 4 części:

1) cześć wstępna,
2) cześć powtarzająca,
3) cześć postępująca,
4) część zbierająca.

1. Część wstępna.

Obejmuje czynności natury organizacyjno-porządkowej, jak zajęcie miejsc przez uczniów i sprawdzenie listy obecności. Tę część lekcji należy przeprowadzić energicznie, dla wyraźnego oddzielenia przerwy od pracy. W ten sposób kształcimy nawyk zdecydowanego przystępowania do pracy nie tylko w szkole, ale i w życiu, a ponadto stwarza to warunki do przeprowadzenia w odpowiednim tempie całej lekcji.

2. Część powtarzająca.

Obejmuje sprawdzenie pracy domowej i powtórzenie bieżącego materiału. Sprawdzenie pracy pisemnej może przebiegać różnie. Np. nauczyciel sprawdza dokładnie kilka zeszytów włączając całą klasę do poprawiania zadania, albo poleca jednemu uczniowi przerobić ten temat na tablicy. Natomiast co jakiś czas sprawdza się zeszyty dokładnie, zabierając je do domu.
Wydaje się, że więcej daje kontrola prac ustnych. Pozwala ona na stwierdzenie, jakie są rezultaty nauczania. Nie chodzi przy tym tylko o postawienie stopnia. Przy tej okazji nauczyciel uświadamia sobie niedomagania ucznia i braki w swoim własnym postępowaniu, a przede wszystkim uczeń ma możliwość słownego wyrażenia swoich myśli. Często uczeń jest przekonany, że wszystko rozumie, a swoje braki uświadamia sobie dopiero wtedy, gdy trzeba głośno to sformułować. Ważne jest, aby uczeń nie recytował tego, co ma np. podyktowane w zeszycie, ale własnymi słowami zdał sprawę z poznanych treści. Dlatego też lepiej jest ująć powtarzanie problemowo, np. dać uczniowi nowe zagadnienie, do rozwiązania którego wystarczy wiedza już opanowana, ale trzeba ją inaczej ułożyć i powiązać niż to było na lekcji. Takie powtarzanie ma twórczy charakter i pozwala stosować korelację.
Sprawa oceny też jest ważna, bo uczeń inaczej się uczy, kiedy wie, że jego praca będzie rzetelnie oceniona i że trzeba z niej zdać rachunek.
Powtarzanie poprzedniej lekcji ma jeszcze inne funkcje. W toku powtarzania nauczyciel lub uczniowie dodają jakieś szczegóły, które rozszerzają wiedzę ucznia, albo ujawniają jakieś nowe stosunki między opanowanymi wiadomościami, co wzbogaca myślenie.
Należy przy tym pamiętać, że treści powtarzane z lekcji na lekcję powinno się wiązać z całością tego przedmiotu. Uczeń powinien znać budowę przedmiotu i uświadamiać sobie, jak dana część jest związana z całością. Przyczyniamy się w ten sposób do konstrukcyjnego myślenia i ułatwiamy zapamiętywanie.
Zadaniem powtarzania jest także przygotowanie do nowej lekcji. W związku z tym należy wydobyć i podkreślać te treści. które będą potrzebne do nowego tematu.
Rozmawiając z jednym uczniem nie możemy zapominać o klasie, którą trzeba wciągnąć jako całość. Stąd korzystniejsze jest, jeżeli powtarzanie ma charakter zespołowy.
Nie jest też obojętne, kogo, o co i jak pytamy. Każdą czynność na lekcji trzeba w miarę możliwości wykorzystać wychowawczo. Dlatego z góry ustalamy, kogo zapytamy, zależnie od trudności materiału, możliwości ucznia, jego stosunku do przedmiotu itp. Np. inaczej pytamy ucznia lękliwego, który nie wierzy w swoje siły, a inaczej takiego, który się zaniedbuje, a ma dużą pewność siebie i możliwości.

3. Część postępująca.

Obejmuje:

a) pogadankę wstępną,
b) podanie nowego materiału.

Ta część lekcji ma dać uczniowi nową wiedzę. Do pracy nad nowym materiałem należy ucznia jednak przygotować przez odpowiednie nastawienie myśli i uwagi. Służy temu wydobywanie treści znanych a potrzebnych do nowego materiału - dokonywane w toku powtarzania, a także podanie i objaśnienie nowego tematu w ramach pogadanki wstępnej. Czasem celowe jest też opracowanie z klasą planu, według którego ten temat się przerobi.
Rozumienie tematu nowej lekcji jest bardzo ważne, ponieważ ułatwia uczniowi powiązanie szczegółów występujących w toku lekcji, a także orientuje, które treści są najważniejsze.
Tę część lekcji prowadzi się różnymi metodami (np. pogadanka, wykład, pokaz, ćwiczenie, praca w grupach, drama) oraz przy użyciu różnych pomocy szkolnych. Metody lekcji nie mogą być przypadkowe, ani wciąż takie same. W tej części lekcji czynności nauczyciela i uczniów powinny być tak dobrane, aby prowadziły do rozumienia i opanowania nowych treści oraz do uzyskania podstawowych umiejętności związanych z tymi treściami. Inaczej mówiąc wybieramy takie metody, które w danej sytuacji dadzą najlepsze rezultaty w sensie poznawczym, kształcącym i wychowawczym.

4. Część zbierająca.

Jej celem jest: zebrać w całość i uporządkować materiał z postępującej części lekcji. Nie robi się tego w formie powtarzania w tej samej kolejności, jak się omawiało. Ta część lekcji polega na uświadomieniu uczniowi jaki jest rezultat nauki i jakimi drogami się do niego dochodzi. Chodzi tu nie tylko o to, żeby uczeń zrozumiał i opanował treść lekcji, ale żeby w nim wywołać jeszcze inne procesy myślowe, to znaczy, żeby sobie zdał sprawę, czego się na tej lekcji nauczył i odróżniał treści ważne dla całości wiedzy od szczegółów.
Zebranie materiału ułatwia uczniowi zapamiętywanie i pomaga w pracy domowej, bo wie dokładnie, co powinien utrwalić. Ponadto przyczynia się do uporządkowania myślenia i do kierowania się planem w każdej pracy.
W tej ostatniej części lekcji mieści się także zastosowanie świeżo zdobytych wiadomości oraz zadanie pracy domowej.
Zastosowanie np. w formie ćwiczenia uświadamia nauczycielowi w jakim stopniu wywiązał się ze swego zadania, to znaczy, o ile zbliżył się po tej lekcji do wyników ogólnych, wyznaczonych programem, a uczniowi uświadamia, czego się nauczył. Zastosowanie przyczynia się też do rozumienia pracy domowej.
Praca domowa powinna się wiązać z treścią lekcji, a jej temat jasno sformułowany. Nauczyciel powinien też przewidzieć, jakie trudności mogą uczniowie napotkać w pracy domowej i objaśnić ją pod tym kątem.
Po lekcji nauczyciel powinien sam dla siebie ocenić lekcję, przy czym nie chodzi o to, czy ściśle trzymał się konspektu, ale o to, czy lekcja dała spodziewane wyniki.
Żeby przeprowadzić dobrze lekcję, trzeba ją przemyśleć i opracować np. w formie konspektu, ale należy pamiętać, że jedną z głównych zasad we współczesnej teorii nauczania jest aktywność ucznia i jego świadomy udział w procesie nauczania. Dlatego też należy się liczyć z odchyleniami w stosunku do planu lekcji.
W dawnej szkole uczeń był od słuchania, a nauczyciel od podawania. Dzisiaj wykorzystujemy i ukierunkowujemy, a także świadomie wywołujemy aktywność ucznia, aby go pozyskać w tym procesie, ponieważ nie można nikogo i niczego dobrze nauczyć bez jego wewnętrznego przyzwolenia.
Układając plan lekcji nauczyciel zna całe zagadnienie i stopnie myślenia, prowadzące najkrótszą drogą do opanowania nowego materiału, ale uczeń go nie zna. Dlatego, jeżeli chcemy wykorzystać aktywność ucznia, musimy się zgodzić z tym, że jego myśl nie biegnie po prostym torze, lecz jest pełna zakrętów, kiedy szuka rozwiązania.
 Wobec tego nie należy traktować planu lekcji jako czegoś bezwzględnie obowiązującego w najdrobniejszym szczególe, ale uważać za ogólną wytyczną, aby pozostawić miejsce na twórczość ucznia, nie tracąc jednak z oczu obiektywnych celów lekcji.

Konspekt lekcji powinien zawierać następujące elementy:

1) temat lekcji,
2) cele lekcji,
3) kolejność czynności na lekcji,
4) szczegółowa treść lekcji,
5) przewidywane metody,
6) pomoce do zastosowania na lekcji,
7) temat pracy domowej.

Pewną trudność może przedstawiać formułowanie celów lekcji. Jeżeli proces dydaktyczno-wychowawczy odbywa się na lekcji, to każda lekcja powinna nas zbliżać do rezultatów, jakich po tym procesie się oczekuje. A oczekuje się, że damy społeczeństwu absolwenta, który

a) posiada odpowiedni zasób wiedzy i umiejętności,
b) umie myśleć, czyli posiada harmonijnie rozwinięte funkcje intelektualne,
c) posiada cechy charakteru i przekonania zgodne z profilem szkoły i obowiązującym ideałem wychowawczym. Dlatego każda lekcja powinna spełniać cele szczegółowe (operacyjne).