numer04.pdf

ORGAN MEDIALNY POROZUMIENIA POKOLEŃ KRE SOWYCH

Kresowy

Serwis Informacyjny

w ww.ksi.kresy.info.pl

PAMIĘTAĆ O KRESACH, O MAŁEJ OJCZYŹNIE PRZODKÓW,

TO NIE TYLKO OBOWIĄZEK, ALE ZASZCZYT

Numer 04 - 2011

15 września

1. 09.1939

i Ukraińców). Dywersje miały miejsce

m.in. w Podhorcach, Borysławiu, Tru-

skawcu, Mraźnicy, Żukotynie, Uryczu,

w okolicach

Redakcja

1 września 1939 o 4:40,

bez wypowiedzenia wojny

i ogłoszenia mobilizacji-

,wojska niemieckie zgodnie z planem

Fall Weiss, uderzyły na Polskę na całej

długości polsko-niemieckiej granicy

oraz z terytorium Moraw i Słowacji, co

spowodowało iż łączna długość frontu

wyniosła ok. 1600 km stawiając Polskę

w niekorzystnym położeniu strategicz-

nym. Niemcy skoncentrowali przeciw-

ko Polsce 1,8 miliona żołnierzy uzbro-

jonych w 2800 czołgów, około 3000

samolotów i 10 000 dział. Słowacja

wystawiła Armie Polową "Bernolak" i

nieliczne lotnictwo. Polska zmobilizo-

wała około miliona żołnierzy (spośród

2,5 miliona wojskowo wyszkolonych

rezerwistów), 880 czołgów, 400 samo-

lotów i 4300 dział.

Mikołajowa i Żydaczowa. Niejedno-

krotnie celem OUN było przejęcie wła-

dzy w poszczególnych miejscowościach

przed wkroczeniem wojsk sowieckich

lub niemieckich. Dochodziło także do

rozbrajania polskich żołnierzy oraz

potyczek z przemieszczającymi się od-

działami Wojska Polskiego i policji.

/ Graika - mapka - jest częścią plakatu z serwisu http://ivrozbiorpolski.pl/ i zamieszczona za zgodą właściciela.

niewoli. Próby przebicia się do Rumu-

nii lub na Węgry większych oddziałów

kończyły się niepowodzeniem. Oddzia-

ły generała Władysława Andersa zakoń-

czyły swój marsz w kierunku granicy

węgierskiej bitwą Nowogrodzkiej Bry-

gady Kawalerii z wojskami radziecki-

mi pod wsią Władypol (27 września).

Zgrupowanie wojsk Korpusu Ochrony

Pogranicza Polesie generała W. Orlik-

-Rückemana stoczyło ok. 40 potyczek

i dwie większe bitwy (pod Szackiem i

Wytycznym) i ostatecznie 1 październi-

ka w okolicach Włodawy zostało roz-

wiązane.

sierpnia 1939) i oddał zajęty obszar

wojskom sowieckim (Białystok, Ko-

bryń, Brześć, Borysław, Drohobycz). W

spektakularny sposób miało to miejsce

pod Lwowem 20 września, gdy Niemcy

oblegający to miasto wycofali się, wcze-

śniej proponując obrońcom kapitulację.

1940 r. w Charkowie. (por. Obrona

Lwowa 1939). Wśród oiar katyńskich

znajdowali się oicerowie wzięci do

niewoli w całym pasie natarcia Armii

Czerwonej.

17 września 1939 o go-

dzinie 4.00 rano wojska

sowieckie Frontów Biało-

ruskiego i Ukraińskiego w sile około 1

miliona żołnierzy przekroczyły wschod-

nie granice Polski, łamiąc postanowie-

nia paktu o nieagresji (1932), umowy

wynikające z przynależności do Ligi

Narodów oraz realizując ustalenia taj-

nego protokołu paktu Ribbentrop-Moło-

tow - czwartego rozbioru Polski.

Okolice Lublina, Chełma, Tomaszowa

Lubelskiego po pierwotnej okupacji

sowieckiej zostały po pakcie moskiew-

skim z 28 września 1939 przekazane

przez ZSRR Niemcom. Było to konse-

kwencją korekty linii podziału Polski,

ustalonej pomiędzy III Rzeszą a ZSRR

28 września 1939 podczas wizyty Rib-

bentropa w Moskwie.

Sam Lwów z silnym i dobrze uzbro-

jonym garnizonem został po krótkim

oporze w dniu 22 września poddany Ar-

mii Czerwonej przez gen. Langnera na

honorowych warunkach, natychmiast

przez władze sowieckie złamanych.

Jednym z elementów nie-

mieckiego planu ataku na

Polskę w 1939 roku, był

fakt wzięcia w nim udział trzech dywi-

zji, (w sumie około 50 000 słowackich

żołnierzy Armii Polowej "Bernolák"

pod dowództwem gen. Ferdinanda Ča-

tloša) oraz sił powietrznych w liczbie

trzech dywizjonów. Wojska słowackie

dotarły do okolic Tarnowa i Dębicy,

tracąc w sumie 29 zabitych lub zagi-

nionych i biorąc do niewoli ok. 1350

jeńców polskich. Jednym z rezultatów

ataku było włączenie w granice Słowa-

cji ok. 770 km² terytorium Polski.

Wojska Korpusu Ochrony Pogranicza

posiadały bardzo znikome stany osobo-

we.

Przekraczające granice wojska sowiec-

kie napotkały jedynie opór słabych jed-

nostek Korpusu Ochrony Pogranicza

i nielicznych oddziałów wojskowych,

liczących łącznie 30 tys. żołnierzy.

Oicerom gwarantowano w układzie ka-

pitulacyjnym swobodny przemarsz na

Węgry i do Rumunii – zostali jednak na

granicy linii oddziałów Armii Czerwo-

nej aresztowani, wywiezieni do obozu

w Starobielsku i zamordowani wiosną

Straty polskie wyniosły ok. 242 tys.

wziętych do niewoli sowieckiej, ilość

zabitych nie jest znana. Straty Armii

Czerwonej ok. 10 tys. zabitych, rannych

i zaginionych.

Walkę z Sowietami kontynuowały od-

działy partyzanckie, np. nad Biebrzą

utrzymały się one do lata 1941 – do wy-

buchu wojny niemiecko-sowieckiej.

17. 09.1939

Dyrektywa Naczelnego Wodza nakazy-

wała unikania walk z Armią Czerwoną i

podejmowanie ich tylko w przypadkach

prób rozbrojenia lub utrudniania mar-

szu. Ze względu na brak łączności dy-

rektywa dotarła do niewielu oddziałów

polskich, ale i tak wprowadzała zamęt w

decyzjach dowódców.

Po agresji ZSRR na Pol-

skę w 1939 roku Stalin

przekazał, na mocy ukła-

du radziecko-litewskiego z 10 paździer-

nika 1939 roku, Wilno i część Wileńsz-

czyzny Litwie. Rok później, po aneksji

Litwy przez ZSRR, Wilno zostało stoli-

cą Litewskiej SRR.

W powiatach południo-

wo-wschodnich Polski

dochodziło do dywersji,

napadów oraz niszczenia umocnień

oraz instalacji wojskowych przez gru-

py nacjonalistów ukraińskich, obywa-

teli polskich. Jedną z największych

tego typu akcji dywersyjnych, tłumio-

nych w miarę możliwości wojskowych

przez siły Wojska Polskiego, była pró-

ba zbrojnego opanowania Stryja przez

grupy specjalne OUN w nocy z 12 na

13 września 1939, o charakterze lokal-

nego powstania[50]. Do podobnych

wydarzeń inspirowanych przez oddziały

OUN doszło w powiatach zamieszka-

nych przez mieszankę narodowościową

(głównie zamieszkanych przez Polaków

Agresja radziecka na Polskę nastąpiła w

chwili, gdy toczyła się bitwa nad Bzurą,

broniły się Warszawa, Lwów, Modlin

oraz Hel, a dowództwo wojsk polskich

podejmowało próby organizacji obrony

na tzw. przedmościu rumuńskim. Wobec

szybkich postępów wojsk sowieckiego

Frontu Ukraińskiego organizacja obro-

ny stała się niemożliwa.

Armia Czerwona i Wehr-

macht na obszarze Rzeczypo-

spolitej

W konsekwencji agresji sowieckiej na-

stąpiło spotkanie wojsk Armii Czerwo-

nej z Wehrmachtem na terenie zaatako-

wanej Polski, po czym z części zajętych

uprzednio obszarów Rzeczypospolitej

Wehrmacht wycofał się do ustalonej

wcześniej linii demarkacyjnej (z 23

Oddziały wojska polskiego otrzymały

rozkaz przekraczania granicy rumuń-

skiej i węgierskiej w celu uniknięcia

Kresowy Serwis Informacyjny - 15 września 2011 - strona 1

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

17 września 1939: to była napaść nie wkroczenie

Marszałek Rydz-Śmigły wydał dyrek-

tywę, w której rozkazywał nie podej-

mować walki z Armią Czerwoną. Co

było tego powodem i dlaczego mimo

to doszło do walk?

obszary Polesia i Wołynia, gdzie docho-

dziło do bardzo dramatycznych starć.

Oblicza się, że oddziały KOPu stoczyły

tam około 30-40 potyczek – różnej ska-

li, i dwie większe bitwy – pod Szackiem

i pod Wytycznem. Oddziały polskie nie

odniosły znaczniejszych zwycięstw.

Istotny problem interpretacyjny polega

na tym, że dotychczas w historiogra-

ii polskiej, zarówno tej krajowej jak

i emigracyjnej, przeważała opinia, że

Sowieci wkroczyli do Polski w chwili

kiedy losy wojny polsko-niemieckiej

były przesądzone, armia polska została

rozbita, a trwające walki tylko odwle-

kały nieuchronną klęskę. Dziś niektórzy

historycy, szczególnie młodego pokole-

nia, dowodzą, że gdyby nie inwazja So-

wietów, opór Polski trwałby dłużej. To z

kolei mogłoby przyczynić się do zmiany

stanowiska aliantów zachodnich, którzy

widząc przeciągające się walki, nie mo-

gliby zupełnie odmówić Polsce pomocy.

W tym sensie atak sowiecki był wyraź-

nie przysłowiowym ciosem w plecy o

dwojakim charakterze - zarówno woj-

skowym jak i politycznym.

zdecydowaną mniejszość. Wojnę po-

strzegano różnie, w zależności od przy-

należności etnicznej. I mimo iż Żydzi,

Białorusini i Ukraińcy nie wystąpili w

sposób jednoznaczny przeciwko Rzecz-

pospolitej, to często nie utożsamiali się

z polską racją stanu, przez co nie czuli

się w obowiązku, by stawiać opór agre-

sji. Część tej ludności, powodowana

niechęcią do państwa polskiego, wyni-

kającą z niedobrych doświadczeń okresu

międzywojennego, lub też motywowana

komunistycznymi sympatiami, przyjęła

wkroczenie Sowietów z zadowoleniem,

niekiedy nawet euforią. Zdarzało się, że

obrzucano sowieckie czołgi kwiatami,

budowano bramy powitalne itp., czego

świadectwa zachowały się w materiale

źródłowym. Trudno określić skalę tego

zjawiska i jest to kwestia drugorzędna.

Sam fakt występowania prosowieckich

zachowań, nawet jeśli były demonstro-

wane przez mniejszość, rzutował na

ogólne wyobrażenie o postawach Biało-

rusinów, Ukraińców i Żydów. Polacy od-

nosili wrażenie, że nacje te w trudnej dla

Polski chwili przeszły na stronę wroga.

ponieważ Zachód nie chciał nic zrobić

poza werbalnym potępieniem sowiec-

kiej agresji. Potępienie nie było szcze-

gólnie mocne. Dosyć szybko zaczęto

dowodzić, iż nie można w identyczny

sposób traktować Niemców i Sowietów,

gdyż ci drudzy mieli określone racje,

jako że granica polsko-sowiecka nie

była w pełni sprawiedliwą. Pozostawi-

ła bowiem po stronie polskiej skupiska

ludności białoruskiej i ukraińskiej, które

winny być połączone w jednym pań-

stwie. Były to opinie nieoicjalne, gdyż

Polska początkowo odgrywała wolę

ważnego sojusznika Francji i Wielkiej

Brytanii. Tego typu interpretacje bardzo

szybko nasiliły się z chwilą ataku Hitle-

ra na Związek Sowiecki, kiedy to Rosja

stała się dla Zachodu partnerem pierw-

szoplanowym. Jeśli wojna z III Rzeszą

miała być wygrana, musiała włączyć się

w nią również Moskwa i Zachód gotów

był zapłacić każdą cenę za jej udział w

walce przeciwko Niemcom.

Z prof. Andrzejem Chojnow-

skim

rozmawiał Adam Tycner.

Mówi się o napaści Niemiec na Polskę

i wkroczeniu do niej Sowietów. Skąd

ta różnica?

/ Niszczenie polskich umocnień granicznych, 17 września 1939 r

Dyrektywa ta nie była skonstruowana

w sposób kategoryczny. Nakazywała,

aby nie walczyć z Sowietami, dopó-

ki nie będzie to konieczne w obronie

własnej. Nie wykluczała jednak możli-

wości oporu. Istotnie zasadą miało być

niepodejmowanie walki z agresorami,

przez wzgląd na jej bezcelowość, co

jednak nie było powiedziane wprost.

Stanowisko Naczelnego Wodza spowo-

dowało wiele niejasności dotyczących

charakteru wkroczenia Armii Czerwo-

nej. Także rząd polski na emigracji nie

stwierdził jednoznacznie, czy jesteśmy

w stanie wojny ze wschodnim sąsiadem.

Do starć doszło dlatego, że przygranicz-

ne formacje, takie jak Korpus Ochrony

Pogranicza, miały naturalny obowiązek

podjęcia takiej walki. Czasami była to

walka symboliczna, kiedy indziej bar-

dziej efektywna. Armia Czerwona ma-

szerując na zachód napotykała na swo-

jej drodze różne oddziały, które poddać

się nie chciały, dążąc do przejścia przez

granicę na stronę rumuńską. Zgrupowa-

nia te próbowały uniknąć dostania się do

niewoli. Walki były więc nieuniknione.

Dlaczego Armia Czerwona zaatako-

wała Polskę dopiero 17 września?

Decyzja o tak późnym rozpoczęciu

działań wojennych miała uzasadnienie

militarne i polityczne.

Po pierwsze, nie było pewności, czy

marsz Armii Czerwonej nie napotka

na swej drodze zbyt dużego oporu. W

związku z tym odwlekano moment in-

wazji, aby mieć czas na lepsze rozezna-

nie się w sytuacji z jednej strony, a z

drugiej na większą koncentrację sił, któ-

ra stworzyłaby możliwość optymalnego

przeprowadzenia planowanej operacji.

Druga przyczyna jest funkcją kalkula-

cji politycznej. W kilka dni po ataku na

Polskę Francja i Wielka Brytania wypo-

wiedziały III Rzeszy wojnę.

Należało więc zorientować się czy pozo-

stanie to jedynie formalnym aktem, czy

też poparte będzie efektywną pomocą

wojskową. Z punktu widzenia Moskwy

było zbyt wiele niepewnych elementów,

by zbyt wcześnie ryzykować marsz na

zachód, mimo, iż Niemcy nalegały, aby

uderzenie nastąpiło jak najszybciej i

wspomogło działania Wehrmachtu.

Gdzie doszło do walk polsko-sowiec-

kich?

Jak Sowieci uzasadniali swoje dzia-

łania? Czy w oicjalny sposób mo-

tywowali wkroczenie do Polski, czy

dopiero później powstała ideologia

tłumacząca agresję?

Można podzielić je na kilka faz. W

pierwszej główną rolę odegrał Korpus

Ochrony Pogranicza. Były to walki tuż

Oddziały radzieckie w marszu na Grodno, wrzesień 1939 r.

przy granicy. Potem oddziały KOPu wy-

cofywały się na zachód. Armia Czerwo-

na posuwała się naprzód dość szybko. 20

września była pod Grodnem i Lwowem.

Jednostki polskie próbowały wycofy-

wać się w dwóch kierunkach. Te stacjo-

nujące na północnym - wschodzie kie-

rowały się ku granicy litewskiej. Strona

sowiecka próbowała przeszkodzić temu

marszowi, w związku z czym doszło do

walk pod Puszczą Augustowską. Więk-

szość polskich żołnierzy i oicerów zdo-

łała się przedrzeć na terytorium Litwy,

lecz dowództwo ugrupowania – gene-

rał Józef Olszyna-Wilczyński wraz ze

sztabem przybocznym – dostało się do

niewoli. Kolejnym terenem walk były

W momencie wkroczenia Armii Czer-

wonej do Polski, czyli 17 września o

drugiej w nocy, ambasador Rzeczpospo-

litej w Moskwie, Wacław Grzybowski,

został wezwany do komisariatu spraw

zagranicznych. Tam odczytano mu notę,

która głosiła, że państwo polskie stało się

bankrutem, którego rozkład uwidoczniła

wojna, Warszawa nie pełni już funkcji

stolicy, a rząd przestał istnieć. W związ-

ku z powyższym strona sowiecka musi

wziąć „pod opiekę” ludność zachodniej

Ukrainy i Białorusi. Wysyła więc oddzia-

ły wojskowe na tereny nienależące już

do Polski, z tego względu, iż państwo

to przestało istnieć. Takie było oicjalne

uzasadnienie sowieckich działań.

/Odezwa głównodowodzącego Frontu Białoruskiego Armii Czerwonej - Michaiła Kowaliowa do polskich żołnierzy. Późniejsze wersje były już

lepiej zredagowane

Jaka była reakcja Zachodu na agresję

sowiecką?

W tym zjawisku ma swoje odbicie ide-

ologia. Choć często też używamy nie-

których sformułowań w sposób nie w

pełni świadomy, żeby nie powiedzieć

bezmyślny. Mówienie o „wkroczeniu”

to pozostałość starego kanonu wartości,

wpajanego Polakom przez komunistów,

które znalazło swoje odbicie w sferze

językowej.

Jak ludność polska i nie tylko pol-

ska na Kresach przyjmowała Armię

Czerwoną?

Klauzula z paktu Ribbentrop-Mołotow,

mówiąca o wkroczeniu Sowietów na

terytorium Polski w razie wojny, była

nieznana opini publicznej w Polsce i w

krajach europejskich bardzo długo. Wie-

dzieli o niej jednak prawie od początku

przywódcy Wielkiej Brytanii, Francji

i USA. Udawano jednak zaskoczenie,

To bardzo złożone zagadnienie. Bardzo

dobrze widoczne są tu dramatyczne

konsekwencje wieloetnicznej struktu-

ry Polski. Tereny północno-wschod-

nie i Małopolska zamieszkiwane były

przez ludność różnych narodowości. W

niektórych rejonach Polacy stanowili

rozmawiał Adam Tycner.

Strona 2 - Kresowy Serwis Informacyjny - 15 września 2011

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

tetycznie – męstwo, zwycięstwo! teraz

notowałem swoje bezgraniczne zdumie-

nie:

Gdzie te hasła, okrzyki szeroko wzno-

szone –

Silni! Zwarci! Gotowi! – gdzie są teraz

one?

Gdzie rząd polski, gdzie wojsko? do-

wódców odwaga?

Któreż państwo nam dzisiaj choć trochę

pomaga?

Jakuba, Jakub do Michała…”. Z chwilą

wejścia wojsk i władz sowieckich

staruszek zasiadł do pisania pracy o wal-

ce z alkoholizmem w języku rosyjskim.

Odczytywał mi fragmenty i pytał o zda-

nie. Był niziutki i miał koźlą bródkę.

Jesienią 1940 roku umarł. Czytałem „Z

dziejów obyczaju w dawnej Polsce” ze

zdumieniem. Studium to zorientowało

mnie, że XVII wiek w Rzeczypospolitej

wyglądał całkiem inaczej niż u Sienkie-

wicza. Poczułem żal do Sienkiewicza,

zrozumiałem, że w ogromnym stopniu

„przekoloryzował” przeszłość Polski,

nie ukazał prawdy. Prawdą tchnęły

dzieła Prusa. On teraz władał moim ser-

cem. Do szpiku kości przenikał mnie

los Wokulskiego i Ramzesa, w Madzi

z „Emancypantek” zakochałem się jak

głupi.(…) Pochłonąłem jednym wiel-

kim haustem 26 błękitnych tomów, a

na koniec traiłem na szaro oprawną

książkę wydaną w 1905 roku pod tytu-

łem „Najogólniejsze ideały życiowe”.

Przeczytałem ją chyba ze trzy razy. Nie-

pokojony własnymi konliktami moral-

nymi, wstrząśnięty kataklizmem klęski

wrześniowej – lgnąłem do światła jak

ćma. „Najogólniejsze ideały życiowe”

nie wyjaśniły mi wszystkiego, nie wy-

tłumaczyły skąd się wziął i co oznacza

polski wrzesień, co znaczy i do czego

prowadzi jego dalszy ciąg na wschodzie

i na zachodzie, ale ukazały mi wiele rze-

czywistych konturów świata.

Życiem rządzą – pisał w tym dziele

Prus – nie klasyczne Prawda, Dobro i

Piękno, lecz ideały mniejszego blasku.

Życiem rządzą Użyteczność, Doskona-

łość i Szczęście. Albowiem tego, byś był

użytecznym, żebyś pracował – domaga

się od ciebie cały świat, mniej dbając

o to, czyś piękny i dobry. Na doskona-

łości twojej, o ile dotyczy ona wykony-

wanej przez ciebie pracy, zależy także

wielu ludziom. Zaś o szczęściu swoim

myślisz tylko ty sam i gronko twoich

najbliższych. Dążysz ze wszystkich sił

do szczęścia, tymczasem jakże jest ni-

kłe zapotrzebowanie świata na twoje

osobiste szczęście w porównaniu z po-

wszechnym krzykiem o twoją użytecz-

ność. Dlatego bądź przede wszystkim

użyteczny, w spełnianej użyteczności

bądź doskonały, a o szczęściu swym nie

myśl – skoro przyjdzie, zrobi ci niespo-

dziankę, jeśli nie przyjdzie, nie uczyni

zawodu.

Wśród książek doktora obok literac-

ko niestrawnych „Pism, mów i rozka-

zów” Józefa Piłsudskiego znajdowały

się „Teoria jestestw organicznych” i

„Krytyka czystego rozumu”, ale Śnia-

decki i Kant był strasznie trudny – były

to dzieła ponad siły młodziutkiego umy-

słu. Odszedłem z pokorą. Kilka pięk-

nych książek z „Sadhaną” Rabindrana-

tha Tagore na czele przyniósł mi brat

Piotr. Zdobywał je u swoich koleżanek

w Kowlu drogą niewinnej wymiany na

przykład tomu Biblioteki Laureatów

Nobla na komplet zeszytów „Przybranej

córki”, czy „Porwanej w noc poślubną”.

Tą drogą traiła w moje ręce „Astrono-

mia dla laików” Jeansa. Do tej lektury

świat w moim odczuciu był światem

raczej ptolomejskim – wiedza przejęta

ze szkoły powszechnej tylko nieznacz-

nie ów obraz podważała. Jeans dopiero

sprawił, że sfery ptolomejskie rozdęły

się we wszystkich kierunkach i pękły

z hukiem – ze wszystkich stron zaczęła

zionąć nieskończoność. Po latach, kie-

dy próbowałem przedstawić drogę jaką

odchodziłem od wiary, w pierwszym

rzędzie wspomniałem tę fascynującą i

wyzwalającą lekturę. Jeszcze inne dzie-

ła – w tym wielką romantyczną trójcę –

uratowała ciotka Barbara ze stosu, który

Niemcy zwieźli na spalenie. I tym się

karmiłem.

Okres największej chłonności umysłu

– od piętnastego do dwudziestego roku

życia – przepadł mi w odmęcie wojny

o tyle, o ile sama literatura piękna nie

może zastąpić systematycznej nauki.

W tym czasie z naukami ścisłymi nie

miałem żadnej styczności. Po wejściu

Niemców, jesienią, Piotr zabrał mnie

z Mańkowa od żaren dziadka Sosle-

ra i zaprowadził – 50 km pieszo

- do nowo otwartej ukraińskiej szkoły w

Kowlu: ucz się! Traiłem w klasie na al-

gebrę i uciekłem. Szkołę zresztą wkrót-

ce rozwiązano. Zostałem znów wśród

swoich książek. Szczęśliwszy byłem od

tysięcy swoich rówieśników o tyle, że

żyłem w spokoju pod własnym dachem,

we własnej rodzinie. Cały świat drżał w

posadach – Zielona długo była zaciszna

i spokojna.

Niemców, którzy w końcu czerwca

1941 roku parli przez Kowel na wschód

oglądałem z wrogą obojętnością jako

równie nic dobrego. Jeszcze z kazań ks.

prefekta Szpaczyńskiego w kościele-

-pomniku wiedziałem co myśleć o są-

siadach Polski. - Jeden barbarzyńca na

wschodzie, a drugi na zachodzie! – wo-

łał kaznodzieja na uroczystości przeka-

zania cekaemu – daru młodzieży szkol-

nej dla wojska.

Napisawszy ku czci nadchodzącego

1942 roku sonet, w którym wyraziłem

nadzieję, że obaj barbarzyńcy wykrwa-

wią się i osłabną i Polska będzie zno-

wu,……

Wspomnienia pochodzą z niepubliko-

wanej książki , a udostępnione redakcji

KSI przez panią Magdalenę Wawer

Z początkiem października urucho-

miono szkoły. Ale nie poszedłem. Nie

w wyniku jakiegoś wewnętrznego pro-

testu, nie dla demonstracji, ale na skutek

ogromnego bólu i apatii, która ogarnęła

wszystkich w domu. Częściowo wsku-

tek braku butów – po chleb do miasta

chodziłem w trepach na olszowych

spodach. Matka, zawsze tak czuła na

sprawy nauki dzieci teraz zachowała

się biernie. Chciała jak najdalej odsunąć

moment, gdy dzieci zetkną się z ideolo-

gią, przed którą uciekła z nimi z Pary-

dub, a która następowała oto ze straszną

potęgą w straszliwej chwili.

Zostałem w domu. Pasłem krowę, kosi-

łem, młóciłem, robiłem zapasy drzewa

na zimę. Kilka razy jeździłem do Mań-

kowa do wysokiego, chudego, siwego i

rumianego jak jabłko dziadka Soslera.

Pomagałem w żniwach, przy sadzeniu

kartoli, mełłem na domowych żarnach

jęczmień na otręby dla świń, które dzia-

dek hodował i którymi handlował po

jarmarkach.

Nie poszedłem więc do dziesięciolat-

ki. Ale w pewien sposób równoważyłem

to, a nawet – jak czasem myślę – więcej

niż równoważyłem zachłannym czyta-

niem książek. Niedługo po 17 września

dr Leszkiewicz, u którego służyła moja

ciotka, oddał mi na przechowanie całą

swoją bibliotekę, żeby jej bolszewicy

nie skoniskowali. W worku na plecach

przetransportowałem książki z pięknej

willi doktora przy Monopolowej do

swojej chałupy na Zielonej i zanurzyłem

się w nie, jak w morze.

Centrum biblioteki starego doktora

stanowił komplet dzieł Prusa w błękit-

nej oprawie ze złoconymi tytułami. By-

łem doskonale przygotowany na przyję-

cie tego autora. Właśnie na krótko przed

tym nastąpiła w mojej świadomości de-

tronizacja Sienkiewicza. Dokonała się

ona pod wpływem książki Hanny Mort-

kowicz-Olczakowej „Z dziejów obycza-

ju w dawnej Polsce”. Polecił mi ją do

przeczytania staruszek doktor Leszkie-

wicz znany w kraju propagator absty-

nencji, któremu złośliwa młodzież gim-

nazjalna wyśpiewywała pod drzwiami

jego szkolnego gabinetu „Pije Kuba do

Polscy żołnierze w niewoli radzieckiej, 1939 r.

Prof. Andrzej Chojnowski - kierownik

Zakładu Historii XX wieku Instytu-

tu Historycznego Uniwersytetu War-

szawskiego, członek Rady Naukowej

Polskiego Słownika Biograicznego,

członek zespołu redakcyjnego miesięcz-

nika „Res Publica Nova”, autor m. in.:

„Koncepcje polityki narodowościowej

rządów polskich w latach 1921-1939”

(1979), „Piłsudczycy u władzy. Dzie-

je Bezpartyjnego Bloku Współpracy z

Rządem”(1986).

Za stroną: http://www.muzhp.pl/

artykuly/246/17-wrzesnia-1939-to-

byla-napasc-nie-wkroczenie

Zdjęcia: http://www.ipn.gov.pl/doku-

menty/zalaczniki/1-4654.jpg

Smuga Cienia

powietrzu. Przez dwa tygodnie prawie

co drugi dzień przylatywały niemiec-

kie bombowce – huczały basem: wam-

-wam-wam-wam, mówiono, że lecą na

ropie, bo Niemcy nie mają benzyny.

Chowaliśmy się do domu, krzyczano,

żeby nie wyglądać nawet przez okno,

gdy przelatywały nad Zieloną wysoko.

Wychodziliśmy na podwórze i słuchali

ze ściśniętym sercem jak eksplodowały

bomby.

STANISŁAW NIKONIUK

Drugi rok szkolny miał zacząć się

pierwszego września. Ale zaczęła się

wojna. Zaczęły się dziać rzeczy, których

nikt nie mógł ogarnąć myślą, które po-

grążyły mnie na samo dno bólu, fatali-

zmu, pesymizmu. Wstąpiłem z całym

narodem w wielką, a dla mnie pierwszą

w życiu „smugę cienia”.

/Kowel – rzeka

Było kilka dni ciszy, a 17 września nad-

leciał ze wschodu z za lasów klucz bia-

łych samolotów. Leciały nisko.

Pierwsze bomby spadły na Kowel

pierwszego września przed południem.

Ze swojej łąki nad Turią obserwowałem

wysokie słupy dymu podnoszące się

nad bezbronnym miastem. Piotr chodził

zgłaszać się na ochotnika na front, rwa-

łem się do tego i ja, ale RKU nie przyj-

mowała.

Zielona zaroiła się od uciekinierów.

Przybiegli ludzie z bombardowanego

miasta, napływali z zachodu z za rze-

ki, stamtąd, gdzie nie wiadomo co się

działo. Nie było żadnej wiadomości,

ani strzępka gazety. Obok cywilnych

uchodźców zaczęli się pojawiać żołnie-

rze. Samoloty bombardowały bezbron-

ny dworzec, koszary 50 Pułku Piecho-

ty, mosty kolejowe na Turii. Tylko raz

widać było obronę: na skraju miasta w

brzozowym lasku przy Monopolowej

stanęła bateria przeciwlotnicza, ale czar-

ne i szare obłoczki rozrywów stawały w

niebie bezradne, z daleka od uchodzą-

cych podobnych do ryb bombowców.

Minęło dwa tygodnie cudnej jesien-

nej pogody. Bombardowania ustały.

Główną ulica Kowla – Warszawską

– przewalał się ogromny tłum uchodź-

ców. 16 września nad dachami Zielonej

przemknęły na południowy-wschód trzy

polskie zielone awionetki. Kilka dni

przed tym nad wierzchołkami lasu prze-

leciał ku wschodowi bombowiec „Łoś”,

a w drugim dniu wojny jeden dwupłato-

wiec z dwoma pilotami. To było wszyst-

ko, co Polska wystawiła nad nami w

/Samoloty radzieckie nad polskim terytorium, 17

września 1939 r.

Takiego kształtu i świszcząco chrapli-

wego warkotu jeszcze tutaj nie było.

Spłynęły kłęby ulotek: było napisane, że

rząd polski uciekł za granicę zabierając

ze sobą złoto itp. itd

I to były pierwsze wiadomości. Naza-

jutrz matka chodziła do Kowla oglądać

Armię Czerwoną.

- Czto eto za armija? – zapytała bladego

i chudego żołnierza w szarym wystrzę-

pionym u dołu szynelu – stał przy kon-

nej armacie na ulicy.

- A czto, tiebie nie nrawitsa? – usłyszała

w odpowiedzi.

W drodze do domu spotkała nauczyciel-

kę: padły sobie w objęcia zanosząc się

płaczem.

Ja zaś w tym samym zeszycie, w któ-

rym dwa tygodnie temu rymowałem pa-

Sowieckie kolumny samochodowe w marszu na Polskę, 17 września 1939 r.

Kresowy Serwis Informacyjny - 15 września 2011 - strona 3

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

Początek końca Polskich Kresów Wschodnich

Redakcja

cieli mniejszości narodowych czujących

słabą więź z Polską występowały one

odpowiednio częściej.

del w powiecie grodzieńskim. Dopiero

przysłana następnego dnia ekspedycja

karna z Grodna po stoczeniu regular-

nej bitwy wyparła rebeliantów z mia-

stecz.ka. Do ataków podejmowanych

przez „milicje”, „grupy samoobrony”

i Mołotow przeprowadzili z ambasa-

dorem niemieckim rozmowę dotyczą-

cą podziału terytorium II RP. Stalin

zaproponował wówczas, by w zamian

za Lubelszczyznę i wschodnie Ma-

zowsze Związek Sowiecki otrzymał

Litwę. Pomiędzy 27 a 29 września w

Moskwie przebywał Ribbentrop. Osta-

tecznie w wyniku negocjacji jako linię

podziału wyznaczono linię Sanu, Bugu

oraz środkowej Narwi. 28 września

agresorzy podpisali układ o przyjaźni

i granicy między ZSRS a Niemcami, 4

października zaś protokół dodatkowy,

precyzujący przebieg linii granicznej.

10 października 1939 r., jeszcze przed

formalną aneksją ziem okupowanych,

Związek Sowiecki wymusił na Litwie

układ, w którego myśl w zamian za

przekazanie Wilna i tzw. obwodu wi-

leńskiego Armia Czerwona miała prawo

utrzymywać na terytorium tego państwa

własne bazy wojskowe .

Dla Polaków szczególnie bolesny był

fakt radosnego witania wkraczających

Sowietów przez przedstawicieli mniej-

szości narodowych. Wokół zachowań

Żydów koncentrują się gorące spory hi-

storyków. Część badaczy, takich jak Ma-

rek Wierzbicki, Ben-Cion Pinchuk, An-

drzej L. Sowa, Dov Levin czy Wojciech

Śleszyński, uważa, że mniej lub bardziej

manifestacyjne wyrażanie przez nich ra-

dości miało charakter powszechny. Inni,

jak Krzysztof Jasiewicz czy Andrzej

Żbikowski, wyrażają pogląd, że przy-

pisywanie mniejszościom, szczególnie

żydowskiej, sympatii komunistycznych

wynikało z rozpowszechnionych stereo-

typów i nie odpowiadało faktycznemu

stanowi rzeczy . Jak się wydaje, w Galicji

wśród witających dominowała ludność

żydowska. W północnej części Kresów

z kwiatami, chlebem i solą występowali

przede wszystkim miejscowi Białorusini

i Żydzi, w południowej części Polesia i

na Wołyniu Żydzi i Ukraińcy. W wielu

miejscach znaczny odsetek wśród witają-

cych stanowili etniczni Polacy.

25 września 1939 r. na Kremlu Stalin

We wrześniu 1939 polskie kresy

wschodnie znalazły się, w odróżnieniu

do reszty Polski, pod okupacją sowiec-

ką a nie niemiecką. Powodem tego sta-

Od połowy września nasilały się wystą-

pienia miejscowej ludności przeciwko

W wyniku tych ustaleń blisko 52 proc.

ziem II RP znalazło się ostatecznie pod

okupacją sowiecką. Do Białoruskiej

SRS, jako tzw. Zachodnia Białoruś,

przyłączone zostały w całości woje-

wództwa poleskie i nowogródzkie,

województwo wileńskie bez powiatu

wileńskiego i trockiego, województwo

białostockie bez włączonego do III Rze-

szy powiatu suwalskiego, w całości po-

wiat łomżyński oraz częściowo powiaty

ostrołęcki i ostrowski z województwa

warszawskiego. 23 października 1939

r. oddziały litewskie zajęły przekazane

im przez Sowietów Wilno wraz z po-

"/Brama powitalna" zbudowana we wsi Gru-

dziewicze powiat grodzieński na przyjęcie Armii

Czerwonej, wrzesień 1939 r

/ IPN - Polska w dniu 1 września 1939 / Bombardowanie Wielunia, Bombardowanie Tczewa, obrona Westerplatte, obrona Helu, obrona powietrzna Warszawy,

obrona Poczty Gdańskiej, zatopiony ORP MAZUR, bitwa pod Mokrą, bitwa pod Mławą, bitwa pod Krojantami

Polakom. W łagodniejszej formie ob-

jawiały się one odmową nakarmienia

żołnierzy WP czy uciekinierów z Polski

centralnej. W drastyczniejszej – były

to ataki zbrojne przybierające niekie-

dy charakter zorganizowanej akcji dy-

wersyjnej. 11 września, po wkroczeniu

oddziałów Wehrmachtu na teren Galicji

Wschodniej, grupy zbrojne OUN rozpo-

częły szeroko zakrojoną antypolską ak-

cję. Oiarami agresji padło kilka tysięcy

osób cywilnych, głównie uchodźców i

osadników wojskowych, atakowano też

mniejsze grupki żołnierzy . Po 17 wrze-

śnia do działań przystąpiły bojówki Ko-

munistycznej Partii Zachodniej Ukra-

iny. Po tej dacie trudno oddzielić, które

ataki inicjowane były przez nacjonali-

stów, które zaś przez komunistów . Stan

ówczesny oddaje relacja opublikowana

przez Jana Tomasza Grossa i Irenę Gru-

dzińską. W powiecie Brody w Tarnopol-

skiem cieszący się z wejścia Sowietów

Ukraińcy „tydzień po wkroczeniu na-

padli z drugiej wioski na naszą kolonię.

Szła ich masa, dzieci, kobiety, męż-

czyźni. Idąc, krzyczeli: Już skończyło

się wasze panowanie, my was utopimy

w rzece. Od rana zabierali [dobytek] z

domów i ładowali na wozy i wywozili

do swojej wioski” . Nie ma wątpliwo-

ści, że działania bojówek OUN były

elementem przygotowanej dzięki po-

mocy Abwehry szeroko zakrojonej akcji

dywersyjnej . W ocenie Torzeckiego,

choć liderzy OUN nie ulegli co prawda

naciskom Niemców i nie zorganizowali

powstania: „to jednak nakazano pogo-

towie, rzekomo w celach obrony przed

ewentualnymi polskim represjami czy

wystąpieniami przeciwko Ukraińcom.

W niektórych miejscowościach przy-

brało to charakter pogotowia bojowego.

Do napadów na pojedyncze, cofające

się oddziały doszło prawie w każdym

powiecie, lecz nie miało to charakteru

powstania” .

Na Kresach Północno-Wschodnich do

prowadzonych na szeroką skalę anty-

polskich działań doszło bezpośrednio po

sowieckiej agresji. Np. 18 września 1939

r. uzbrojone bojówki, złożone głównie z

Białorusinów i Żydów, opanowały Ski-

czy tzw. opaskowców (nazywanych tak

od noszonych na rękawie czerwonych

opasek), w których skład wchodzili

głównie przedstawiciele mniejszości

narodowych, doszło w dziesiątkach

miasteczek i osad północno-wschodniej

Polski . Działania te organizowała i ko-

ordynowała sieć konspiracyjna złożona

z członków Komunistycznej Partii Za-

chodniej Ukrainy, Komunistycznej Par-

tii Zachodniej Białorusi i Komunistycz-

nej Partii Polski, wsparta przerzucanymi

z terenu ZSRS grupami dywersyjnymi .

nu rzeczy był podpisany w Moskwie

23 sierpnia 1939 tajny protokół Paktu

Ribbentrop-Mołotow, który regulował

przebieg linii demarkacyjnej między

Niemcami a Sowiecką Rosją. Sowie-

ci przystąpili do inwazji na Polskę 17

września 1939, posuwając się szybko na

zachód. Już 22 września obaj agresorzy

uczcili sukcesy swych wojsk wspólną

paradą zwycięstwa w Brześciu Litew-

skim (dziś Brest). Już podczas zajmo-

wania kresów Armia Czerwona dopusz-

czała się licznych zbrodni zarówno na

ludności cywilnej jak i na polskich jeń-

cach wojennych. Ostatecznie przebieg

linii granicznej regulował podpisany

28 września między III Rzeszą a ZSRR

układ o granicach i przyjaźni. Polskie

dowództwo i rząd zostały całkowicie

zaskoczone sowieckim atakiem, a ich

wahanie przejawiło się brakiem kon-

kretnych rozkazów walki ze wschodnim

agresorem, a nawet formalnego ogło-

szenia stanu wojny z ZSRR, które nastą-

piło dopiero trzy miesiące po napaści,

18 grudnia 1939. To był początek końca

Polskich Kresów Wschodnich, cały tra-

gizm sytuacji najlepiej oddaje niżej za-

prezentowany tekst.

W pierwszej połowie września 1939

r. służący w szeregach WP żołnierze

narodowości ukraińskiej, białoruskiej

czy żydowskiej walczyli nie gorzej od

Polaków, nie odnotowano też nasilenia

wystąpień przeciwko Polakom ze strony

tych mniejszości. Po sowieckim uderze-

niu z 17 września 1939 r., gdy klęska

armii polskiej była już jedynie kwestią

czasu, sytuacja ta uległa zmianie. Wy-

cofywaniu się jednostek WP na wschód

towarzyszyły coraz liczniejsze dezercje.

Dowodzący Frontem Południowym

gen. Sosnkowski, pisząc o Ukraińcach,

zauważył: „Przechodząc przez miej-

scowości zamieszkane przez większość

ruską, nie mogli się oni oprzeć pokusie

opuszczenia szeregów z myślą o prze-

dostaniu się do swych rodzinnych a

względnie już niedalekich okolic” . Gdy

przegrana stała się oczywista, tendencje

takie pojawiały się u wszystkich miesz-

kańców Kresów, w tym Polaków. Może-

my się domyślać, że wśród przedstawi-

Dowódca 6 Korpusu Kawalerii Armii Czerwonej Andriej Jeremienko i delegacja dowództwa wojsk nie-

mieckich podczas rozmów o wyznaczeniu linii demarkacyjnej, 1939 r.

/ IPN - Polska w dniu 17 września 1939 / Obrona Helu, obrona, obrona Modlina, obrona Warszawy, odwrót na Warszawę po bitwie nad Bzurą,

walki o Lwów, obrona Kępy Oksywskiej, walka o Brześć, I bitwa pod Tomaszowem Lubelskim, wkroczenie wojsk sowieckich, pierwsze

walki koło Podwołoczysk na Podolu.

Strona 4 - Kresowy Serwis Informacyjny - 15 września 2011

HISTORIA - WSPOMNIENIA - RELACJE

wiatami wileńskim i trockim. Po zajęciu

Litwy 15 czerwca 1940 r. przez Armię

Czerwoną ziemie te weszły do Litew-

skiej SRS. Do Ukraińskiej SRS, jako

tzw. Zachodnia Ukraina, przyłączone

zostały w całości województwa wo-

łyńskie, stanisławowskie i tarnopolskie

oraz centralna i wschodnia część woje-

wództwa lwowskiego . Rządy Wielkiej

Brytanii i Francji wybrały rolę obserwa-

tora, wstrzymały ograniczone działania

wojenne na froncie zachodnim i nie po-

tępiły jednoznaczne agresji sowieckiej.

Co gorsza, z ust niektórych decydentów

padły sugestie, by przyszłą granicą pol-

sko-sowiecką była linia Curzona .

robotników i reprezentanta lewicowej

inteligencji. Ciało to miało za zadanie

sformować gwardię robotniczą, zorgani-

zować wydawanie gazety, a w gminach

utworzyć komitety włościańskie w celu

odebrania ziemi obszarniczej i przeka-

zania jej „biedniakom” i „średniakom”.

Jednocześnie zakazywano zakładania na

razie kołchozów czy nawet agitowania

na ich rzecz .

w którego myśl obywatele polscy za-

mieszkujący „zachodnie obwody Ukra-

iny i Białorusi” automatycznie stawali

się obywatelami ZSRS. Natomiast prze-

bywający na tych ziemiach bieżeńcy

musieli się ubiegać o obywatelstwo w

specjalnym trybie. Oznaczało to wpro-

wadzenie obowiązku paszportowego

dla wszystkich mieszkańców pasa nad-

granicznego – wszystkich miast, osiedli

robotniczych i miejscowości będących

siedzibami MTS (maszynno-traktorna-

ja stancyja – stacja maszynowo-trak-

torowa). Według Albina Głowackiego:

„Przymus ubiegania się o paszport oka-

zał się zakamulowaną akcją represyjną.

Umożliwił niemal powszechne »spraw-

dzenie« obywateli. Oznaczał bezpo-

średni kontakt z nową władzą, która

(poprzez przesłuchania, dochodzenia,

studiowanie bardzo szczegółowego

kwestionariusza osobowego) starała

się zebrać możliwie dużo i dokładnych

informacji – o przebiegu pracy zawodo-

wej, o politycznej postawie i poglądach

petenta (i rodziny) oraz jego stosunku

do ZSRS. Równocześnie różnymi me-

todami próbowano zacierać polskość

[...]. Oporni narażali się na represje” .

Narzucenie sowieckiego obywatelstwa

mieszkańcom okupowanych ziem dla

młodych mężczyzn oznaczało przymus

odbycia służby wojskowej w szeregach

Armii Czerwonej. Traiło tam ponad

210 tys. obywateli II RP urodzonych po-

między 1917 a 1919 r.

Kolejnym etapem formalizującym pro-

cedurę aneksyjną było podjęcie przez

Biuro Polityczne KC WKP(b) 1 paź-

dziernika 1939 r. decyzji o zwołaniu

zgromadzeń ludowych – ukraińskiego

we Lwowie i białoruskiego w Białym-

stoku. Pierwotnie istniał plan utworze-

nia również Polskiego Zgromadzenia

Ludowego. Zrezygnowano jednak z

tego pomysłu, gdyż Lubelszczyzna i

wschodnie Mazowsze, które w myśl

paktu Ribbentrop–Mołotow miały przy-

paść Związkowi Sowieckiemu, na sku-

tek wejścia w życie układu granicznego,

zmieniającego ustalenia tego paktu,

znalazły się po stronie niemieckiej.

Poprzedzone zmasowaną agitacją wy-

bory odbyły się 22 października 1939 r.

W USRS wzięło w nich rzekomo udział

92,83 proc., zaś w BSRS 96,7 proc.

uprawnionych. W obu przypadkach na

kandydatów promowanych przez wła-

dze paść miało ponad 90 proc. głosów.

Tak „wybrani” deputowani weszli do

Zgromadzenia Ludowego Zachodniej

Ukrainy, które obradowało we Lwowie

od 26 do 28 października 1939 r., oraz

do Zgromadzenia Ludowego Zachod-

niej Białorusi, zwołanego w Białymsto-

ku w dniach 28–30 października. Gre-

mia te najpierw, w rozpisanej na głosy

krytyce „eksterminacyjnej polityki bia-

łopolskich okupantów, krwiopijców i ja-

śniewielmożnych panów” wobec „mas

ukraińskich i białoruskich”, uchwaliły

ustanowienie na okupowanych obsza-

rach władzy sowieckiej, którą sprawo-

wać będą rady delegatów. Następnie

przyjęto deklarację zawierającą „proś-

bę” do Rady Najwyższej ZSRS o włą-

czenie tych ziem do „siostrzanych repu-

blik” USRS i BSRS. Kolejne uchwały

dotyczyły problematyki gospodarczej.

Trzecia proklamowała koniskatę bez

wykupu ziem, budynków i inwentarza

należących do „obszarników”, kościo-

łów oraz urzędników państwowych i

przekazanie ich w użytkowanie (a nie

na własność) chłopom małorolnym i

bezrolnym. Czwarta uchwała nacjonali-

zowała banki i większe zakłady przemy-

słowe. Na koniec obrad Zgromadzenie

Ludowe Zachodniej Białorusi zdecydo-

wało o ustanowieniu 17 września ogól-

nonarodowym świętem. W dniach 1–2

listopada RN ZSRS uchwaliła ustawy

włączające tzw. Zachodnią Białoruś i

Zachodnią Ukrainę do ZSRS. Ostatnim

etapem spektaklu była akceptacja de-

cyzji RN ZSRS przez Rady Najwyższe

BSRS i USRS, co się stało 14 i 15 listo-

pada 1939 r. Postanowienia zgromadzeń

narodowych i następujące po nich pro-

cedury miały nadać pozory legalizmu

niezgodnej z prawem międzynarodo-

wym aneksji okupowanych ziem i już w

ramach sowieckiej państwowości legi-

tymizowały „rewolucyjne przemiany”,

rozpoczęte sowiecką agresją na Polskę .

Po ustaleniu linii granicznej z Niem

/Kolektywizacja. - Wielki Głód był mechanizmem, który miał zmusić ludność wiejską do wstępowania do

kołchozów”

zarówno kandydatów na deputowanych,

jak i skład komisji wyborczych. Samym

wyborom nadano charakter festynu. W

lokalach wyborczych na głosujących

czekał poczęstunek i przygrywały im or-

kiestry. Osoby uchylające się od udziału

w wyborach na miejsce doprowadzali

funkcjonariusze Robotniczo-Chłopskiej

Milicji i NKWD, po chorych wysyłano

podwody. Według oicjalnych wyników,

wybory zakończyły się niebywałym

sukcesem. Do urn poszło 99 proc. gło-

sujących, a kandydatów partii poparło

ponad 98 proc. spośród nich .

Proces integracji zamknęły wybory do

obwodowych, rejonowych, miejskich,

wiejskich i osiedlowych rad na tzw.

Zachodniej Ukrainie i Zachodniej Bia-

łorusi z 15 grudnia 1940 r. Po raz trzeci

w ciągu czternastu miesięcy przeprowa-

dzono nachalną, wszechobecną kampa-

nię propagandową. Po tych wyborach,

w których tradycyjnie już frekwencja

przekroczyła 99 proc., a poparcie dla

kandydatów partii wyniosło ponad 98

proc., w warstwie administracyjno-

-prawnej tzw. Zachodnia Ukraina i Za-

chodnia Białoruś zostały w pełni połą-

czone z USRS i BSRS. Po aneksji przez

Związek Sowiecki państw bałtyckich w

czerwcu 1940 r. podobny schemat dzia-

łań zastosowano wobec Litwy, a co za

tym idzie, wobec obywateli II RP miesz-

kających w Wilnie i tzw. obwodzie wi-

leńskim.

Zrytualizowane, powtarzające się wy-

bory pełniły ważną funkcję wychowaw-

czą. Towarzyszący im olbrzymi nacisk

propagandowy w połączeniu z cichym

przymusem wywoływały poczucie bra-

ku alternatywy, w konsekwencji służyły

zatem zniewoleniu. Wątpiący lub niepo-

korni mieli się przekonać, iż ich wola,

poglądy i wyznawane wartości nie mają

żadnego znaczenia. Był to więc rodzaj

lekcji sowieckiego „wychowania oby-

watelskiego” czy raczej tresury, uczącej

posłuszeństwa wobec wszechmocnego

państwa. Wypada się zgodzić z Grze-

gorzem Hryciukiem, który zauważył:

„Publiczne upokorzenie, jakim było

uczestnictwo w wyborach, czyniło z

każdego już nie tylko oiarę, ale wręcz

wspólnika okupantów. [...] Sens tego

cyklicznie odgrywanego widowiska być

może najlepiej oddał pewien dozorca

lwowski [...]: »to nie jest żadna komedia

[...]. To są obrzędy. W procesji na Boże

Ciało także z góry wiadomo, jak się ona

odbędzie, ale procesja jest procesją, na-

bożeństwo, nabożeństwem«” .

likwidowały większe prywatne gospo-

darstwa rolne oraz majątki Kościołów

i związków wyznaniowych. Do końca

1939 r. pracujące pod kierownictwem

komitetów partyjnych komitety gminne

rozparcelowały należące do nich grunty

rolne i inwentarz. Odgórnie ograniczo-

no wielkość gospodarstw rolnych – w

zależności od regionu miała ona wyno-

sić od 5 do 15 ha. Tym samym problem

międzywojennej wsi, jakim było zbytnie

rozdrobnienie gruntów rolnych, uległ

pogłębieniu. Niszczona przy okazji in-

frastruktura skazywała nowo utworzone

gospodarstwa na zależność od pomocy

państwowej.

W styczniu 1940 r. władze sowieckie

dokonały radykalnego zwrotu. Zmieniły

politykę zdobywania poparcia w zamian

za ziemię na program kolektywizacji

rolnictwa. W celu nałożenia obciążeń

podatkowych zarządziły spis inwenta-

rza żywego i wprowadziły obowiązek

dostaw obowiązkowych produktów

rolnych, mleka, drobiu i żywca po ce-

nach wielokrotnie niższych niż ceny

rynkowe. Egzekwowaniu narzuconych

powinności towarzyszyła rekwizycja

zwierząt i płodów rolnych. W miejsco-

wościach, w których okolicy istniały

rzeźnie, obowiązywał zakaz prywatne-

go uboju. Równocześnie utrudniano rol-

nikom sprzedaż produktów na wolnym

rynku. W najlepsze, wysoko wyspecja-

lizowane gospodarstwa uderzał zakaz

zatrudniania siły najemnej. Zmiany

te, propagandowo przedstawiane jako

uzdrowienie sektora rolnego, podcinały

podstawy racjonalnej gospodarki, tym

sposobem przygotowując grunt pod koł-

chozy i sowchozy. Chłopi, zmuszeni do

oddawania produktów za bezcen, pomi-

mo oicjalnych zakazów zaczęli maso-

wo wybijać bydło i trzodę chlewną. W

niektórych wsiach obsiewali wyłącznie

niezbędną dla domu część posiadanego

areału, resztę pozostawiając odłogiem.

cami władze sowieckie przystąpiły do

przebudowy struktur administracyj-

nych i systemu społeczno-gospodar-

czego zajętych terytoriów. Jej celem

było trwałe połączenie tych obszarów z

ZSRS. Wstępnym etapem tego procesu

było wspomniane powyżej – wyprze-

dzające wkroczenie jednostek Armii

Czerwonej – powstanie działających w

imieniu Związku Sowieckiego komite-

tów rewolucyjnych i bojówek, określa-

nych w terminologii sowieckiej Milicją

Robotniczo - Chłopską (RKM – Rabo-

cze-Kriestjanskaja Milicyja). Ich dzia-

łalności towarzyszyły grabieże i mordy

dokonywane głównie na pracownikach

polskiej administracji, ziemiaństwie i

inteligencji. Proceder ten trwał również

w pierwszym okresie po wejściu So-

wietów. Jak zauważył Krzysztof Jasie-

wicz, ów „rewolucyjny ład” spełniał

istotną rolę, spajając część kresowego

chłopstwa i lumpenproletariatu z no-

wym ustrojem. Akceptowane przez

władzę sowiecką napady wiązały bo-

wiem ich uczestników z nową władzą.

Rozkradanie majątku miejscowych elit

w jej interpretacji nosiło znamiona „re-

wolucyjnej redystrybucji dóbr”, ponie-

waż pokrzywdzone warstwy odbierały

„burżujom” bogactwo powstałe w wy-

niku „kapitalistycznego ucisku”. Przy

okazji następowało błyskawiczne nisz-

czenie infrastruktury gospodarczej i

dotychczasowego ładu społecznego. To

zaś tworzyło pustą przestrzeń, możliwą

do wypełnienia przez nowe, „sprawie-

dliwe” porządki .

W grudniu wprowadzono wzorowany

na systemie sowieckim nowy podział

administracyjny. Wyższy jego szcze-

bel stanowiły obwody, niższy – rejony.

Miasta będące siedzibami obwodów

podzielono na rejony miejskie. W stycz-

niu 1940 r. pełniące dotychczas funkcję

władz najniższego szczebla komitety

włościańskie zastąpiono sielsowietami

– radami wiejskimi. Powołane jednost-

ki terytorialne miały obszar znacznie

mniejszy niż ich polskie odpowiedniki.

Duże nasycenie terenu reprezentanta-

mi nowej administracji ułatwiało kon-

trolowanie mieszkańców. Rozbudowa

lokalnego aparatu pozwoliła na wcią-

gnięcie w jego strukturę dużej liczby

ludzi miejscowych, najczęściej z nizin

społecznych, w wyniku czego wiązali

się oni z państwem sowieckim. Pracow-

nicy przedwojennej administracji pol-

skiej, jako element klasowo niepewny,

z reguły nie byli zatrudniani w nowych

jednostkach organizacyjnych. Dostępne

dane statystyczne pokazują, że w lokal-

nych władzach dominowali Ukraińcy,

Białorusini i Żydzi. Polacy w gremiach

tych byli reprezentowani w stopniu niż-

szym, niż wynikałoby to z ich liczebno-

ści. Podobna rotacja kadr miała miejsce

w niemal wszystkich instytucjach pań-

stwowych. Nie oznacza to wszakże, że

mniejszości narodowe II RP otrzymały

rzeczywistą władzę. Ta znalazła się w

rękach piastujących wszystkie kierow-

nicze stanowiska tzw. wastoczników,

czyli sprawdzonych kadr przysłanych

ze Związku Sowieckiego .

Rozpoczęto też tworzenie państwowych

stacji maszynowo-traktorowych, wy-

korzystując maszyny przejęte z dużych

gospodarstw, a następnie także sprzęt

przysyłany ze wschodu. Miały one słu-

żyć jako zaplecze państwowego i uspo-

łecznionego rolnictwa. W lutym 1940 r.

na obszarze tzw. Zachodniej Ukrainy i

Zachodniej Białorusi powstały pierw-

sze kołchozy i sowchozy. Pomimo na-

cisków administracyjnych i agresywnej

propagandy kolektywizacja przebiegała

z dużymi oporami. Do czerwca 1941 r.

kołchozy objęły niecałe 7 proc. gospo-

darstw w zachodnich obwodach BSRS

i 13 proc. w zachodnich obwodach

USRS . Liczba powstałych sowchozów

jest nieznana. Ich udział w strukturze

własności ziemi okupowanych obsza-

rów nie przekraczał kilku promili. Z

ustaleń Marka Wierzbickiego wynika,

że ludność białoruska chętniej wstępo-

wała do kołchozów niż polska. Ustalił

on, że w kilku powiatach, w których

istniała polsko-białoruska równowaga

etniczna, 90 proc. kołchoźników sta-

nowili Białorusini, a 10 proc. Polacy.

Autor ten w odniesieniu do terenu tzw.

zachodniej Białorusi napisał: „Władza

radziecka przez cały okres kolektywi-

zacji wspierała i faworyzowała ekono-

micznie biedotę: biedniejszym rolnikom

sprzedawano narzędzia rolne, nawozy

sztuczne po niższych cenach, nakładano

W propagandowej wersji we wrześniu

1939 r. dokonywała się klasyczna re-

wolucja, w której trakcie masy ludu

pracującego wyzwalały się od ucisku

polskich obszarników i kapitalistów.

W rzeczywistości był to proces staran-

nie wyreżyserowany i od początku ste-

rowany przez Sowietów. Wkraczające

do Polski oddziały Armii Czerwonej

otrzymały instrukcje, zgodnie z którymi

bezpośrednio po wkroczeniu do miasta

miały powoływać „tymczasowy zarząd”

z udziałem przedstawiciela armii, funk-

cjonariusza NKWD, przedstawiciela

Ważną rolę w procesie uniikacji odgry-

wała organizacja partyjna. Biuro Poli-

tyczne KC WKP(b) już 1 października

1939 r. zleciło niezwłoczne jej stworze-

nie. Pierwszeństwo w przyjmowaniu do

partii otrzymali robotnicy, „postępowi”

chłopi i inteligenci, którzy pomagali Ar-

mii Czerwonej w walce o ustanowienie

sowieckiej władzy. Co ciekawe, człon-

kowie KPZU, KPZB oraz KPP nie zo-

stali przyjęci jako grupa. Musieli skła-

dać akces indywidualnie, a ich podania

długo i szczegółowo sprawdzano. Do

tworzenia komórek partyjnych oraz or-

ganizacji komsomolskiej oddelegowano

ok. 6 tys. członków WKP(b) i komso-

molców.

Kolejnym krokiem procedury aneksyj-

nej były wybory do ustawodawczych

gremiów obu republik i Związku So-

wieckiego. Przed wyznaczonymi na 24

marca 1940 r. połączonymi wybora-

mi uzupełniającymi do RN ZSRS, RN

USRS i RN BSRS miejscowa ludność

ponownie została poddana totalnej kam-

panii propagandowej. W atmosferze

walki z „wrogimi elementami” komór-

ki partyjne starannie wyselekcjonowały

Konsekwencją procedury aneksyjnej

była konieczność uregulowania statusu

obywatelskiego mieszkańców przy-

łączanych ziem. 29 listopada 1939 r.

Prezydium RN ZSRS przyjęło dekret,

Olbrzymie znaczenie miała prowadzo-

na w ekspresowym tempie przebudowa

systemu gospodarczego. Jej początkiem

były grabieże bogatszych majątków,

dokonywane przez „rewolucjonistów”,

kryminalistów i miejscową biedotę we

wrześniu 1939 r. Docelowo na anek-

towanych terytoriach sektor rolniczy

zamierzano dostosować do wzorów

sowieckich. Komuniści mieli świado-

mość, że hasła kolektywizacyjne wywo-

łają wśród chłopów, także małorolnych,

silny sprzeciw, a może nawet czynny

opór. Z tego powodu początkowo wła-

dze sowieckie z premedytacją unikały

wszelkich haseł negatywnie odnoszą-

cych się do prywatnych gospodarstw

rolnych.

/Jeńcy polscy idący do niewoli rosyjskiej (fot. PAP/CAF ) Około 1 mln Polaków zostało poddanych repre-

sjom ze strony sowieckiego okupanta podczas II wojny światowej

Uchwały obu zgromadzeń ludowych

Kresowy Serwis Informacyjny - 15 września 2011 - strona 5

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: