Wacław Potocki, Wiersze wybrane,
oprac. Stanisław Grzeszczuk, wstęp Janusz Gruchała,
wyd. 3 zm, BN I 19, 1992.[1]
WSTĘP
1. Prolegomena[2]
- wiele utworów pozostaje jeszcze w rękopisach, opinia o twórczości P. „na wyrost”, najpłodniej-szy poeta baroku, najczęściej podaje się 300 000 wierszy, brak stosownych wydań spuścizny P. i opracowań,
2. Ziemiański żywot.
- z ariańskiej rodziny szlacheckiej herbu Szreniawa w ziemi bieckiej, trzeci syn Zofii z Przypkow-skich i Adama P., brat matki, Samuel Przypkowski, przywódca ideologiczny zboru i poeta, ur. w ppierwszej połowie lat dwudziestych XVII w., staranne wykształcenie, służba żołnierska (być może brał udział w kampanii na Ukrainie przeciw zbuntowanym Kozakom), w 1646 podział spadku po ojcu między trzech braci: Jana, Jerzego i Wacława, opieka nad matką, ślub w 1648 z Katarzyną, dzieci: Stefan (1651), Zofia (1655) i Jerzy (1661), bitwa pod Beresteczkiem 1651.
- 1658 zmiana wyznania P., żona pozostała arianką, liczne urzędy świadczące o szacunku, jakim go darzono: sędzia skarbowy województwa krakowskiego, podstarości i sędzia grodzki, 1669 ślub córki z Janem Lipskim, dzielnym żołnierzem i pułkownikiem Rzeczypospolitej, 1678 pod-czaszy krakowski,
- 1673 śmierć Stefana podczas wyprawy chocimskiej, 1676 śmierć Zofii, 1681 ślub Jerzego i skandal (Jerzy zabił swojego szwagra), rozczarowanie Janem Kazimie-rzem, 1681 śmierć naj-starszego brata, Jana, 1682 śmierć ukochanego zięcia, Lipskiego, 1685 śmierć żony (40 lat małżeństwa), 1687 śmierć drugiego brata, Jerzego, 1691 śmierć syna, Jerzego, P. zaopiekowa-ła się synowa, żona Jerzego, Aleksandra, która zamieszkała z nim wraz z dwójką wnuków P., zm. 1696, pochowany w Bieczu, grób nie zachował się.
3. Dorobek poety.
- okres ariański: pierwsze wiersze 1644-1648, Pojedynek rycerza chrześcijańskiego z E. z Rotter-damu „Podręcznik żołnierza Chrystusowego”, Tydzień stworzenia świata, Pan bóg dobry, czło-wiek zły we wszystkich drogach swoich – skrócone dzieje zbawienia od grzechu pierwszych lu-dzi do wizji nowego Jeruzalem (z Apokalipsy), Rozkosz światowa i Rozkosz duchowa – parafra-za utworu H. Morsztyna, częściowo niezachowane pieśni religijne, dwa romanse wierszowane: Judyta i Wirginia panna, z rzymskiej historii wyjęta, dwa utwory historyczne: Katalog monar-chów i królów polskich (od Lecha do Jana Kazimierza) oraz Pokosz gliniański (z czasów Ludwi-ka Węgierskiego, walka szlachty o swoje prawa).
- 1660-1670: przeróbka ariańskich wierszy religijnych na katolickie, romanse: Syloret, Lidia i dwie nowelki wierszowane, przekład Argenidy Johna Barclaya, Transakcja wojny chocimskiej, rozpo-częcie układania słownika mitologicznego + zbiór przysłów Zebranie przypowieści (i przysłowia) polskich.
- 1671-1678: utwory okolicznościowe, zaangażowanie w politykę, poemat o Janie III Sobieskim Merkuriusz nowy, Zgoda – potrzeba tolerancji, Periody – wyraz żalu po śmierci Stefana, kolejne redakcje Wirginii, Argenidy i Transakcji, panegiryki na cześć króla Jana III, sielanka Libusza – dialog Apollina i Muz o małżeństwie, kobietach i rozwodach, Sielanka dla zięcia, w 1677 zbiór 700 fraszek (IV część Ogrodu nie plewionego).
- po 1679: poemat alegoryczny Rozbój duchowny na drodze zbawiennej a przy tym Wizerunk mi-łosierdzia Syna Bożego Ch. Pana nad wszystkiemi grzesznemi ludźmi, dwie redakcje opisu mę-ki Pańskiej, pieśni religijne, niezachowana parafraza Nowego Testamentu.
- po 1682: skompletowane zbiory Ogród nie plewiony, Poczet herbów i Moralia, przygotowanie do druku Argenidy.
- dążenie do perfekcji, uaktualnienia utworów.
4. Romansopisarz.
- dydaktyzm, sensacja, alegoryczność Argenidy
5. Kronikarz wojny chocimskiej.
- elementy epopei: inwokacja, dzieje narodu, liczne sceny batalistyczne, mowy wodzów.
- źródła: pamiętniki Jakuba Sobieskiego z kampanii chocimskiej z 1621, Władysław IV S.Twardo-wskiego, Gofred Tassa – Kochanowskiego.
- temat: sukces Jana Karola Chodkiewicza – niewielki oddział polski powstrzymał natarcie ogro-mnego wojska sułtana Osmana, idealizacja Polaków, zwierzęce cechy Turków, pesymistycznie i krytycznie o współczesnych.
- liczne dygresje: filozoficzne rozważania, mit złotego wieku…, descendentalna wizja świata.
- druga redakcja w 1675: Sobieski królem, powtórna wygrana pod Chocimiem.
6. Dramaturg.
- jedyny utwór dramatyczny: Dyjalog o Zmartwychwstaniu Pańskim, scenariusz widowiska miste-ryjnego, wyjątkowy w dorobku P., arcypoważne treści + humor, o nawet elementy farsy, skąpe didaskalia, 5 luźno powiązanych ze sobą aktów: nawiedzenie grobu przez 3 Marie, rozmowa Pi-łata z rotmistrzem i setnikiem o wczoraj i humorystyczny dialog z Judaszem, lament Maryi w Wieczerniku i objawienie się Jezusa, narada kapłanów żydowskich oraz narzekanie diabłów na Chrystusa, ostatnia scena dialog Śmierci z Żywotem.
7. Liryk.
- duża rola problematyki etycznej, zintelektualizowanie liryki, elementy katastroficzne, doskonała znajomość Biblii.
- Decyma pieśni pokutnych – znane z katolickiej wersji, zbiór dziesięciu wyznań grzesznika przed Bogiem, podobieństwo do Grabowieckiego.
- Pieśni pokutne – najpóźniejszy z trzech dużych zbiorów religijnych P., większa dojrzałość.
- liryka funeralna: Periody – 18 trenów, religijny wymiar żalu, odnajdywanie w Bogu partnera bo-lesnej rozmowy o nieszczęściu.
8. Autor Ogrodu.
- w rękopisie, najwcześniejsza datowana fraszka z 1647, ok. 1677 pierwszy zbiór: Jovialitates albo żarty i fraszki rozmaite, ponad 700 tekstów, żarty rubaszne, 1679 dodane 470 utworów, z lat 80. ok. 550 utworów, ok. 1690-1691 ostatnia partia – ponad 230 tekstów
- wielogatunkowość Ogrodu, kronika życia P., dominuje komizm sytuacyjny + dowcip językowy, zagadki, kalambury, żywioł zabawy, krytyka duchowieństwa i magnatów, nieliczne panegiryki.
9. Ideolog szlachecki.
- problematyka polityczna i społeczna zwł. pod koniec życia, Poczet herbów szlachty Korony Pol-skiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego (1683-1695), idealny portret szlacheckiego stanu, wier-sze na herby + alegoryczne tłumaczenie znaków herbowych, gra poetycka.
10. Moralista i satyryk.
- 1 księga Moralia abo rzeczy do obyczajów, nauk i przestróg w każdym stanie żywota ludzkie-go… 5 części po 200 stron każda, 2 ksiega Przypowieści, sentencji do cnót i obyczajów żywota ludzkiego należących… 254 wiersze.
- pamiętnik poetycki P., żródło: E. z Rotterdamu Adagiorum chiliades quattuor, tematy: od spraw politycznych do uszczypliwości pod adresem sąsiadów i żartów w stylu Ogrodu, nawołanie do obrony uciskanych chłopów i tolerancji najbardziej wyeksponowane, dzieło człowieka starzeją-cego się – „starcze zrzędzenie”.
11. Warsztat.
- sam uważał się za „rzemieślnika”, sformułował coś w rodzaju programu własnej twórczości (gł. w Moraliach), bystry obserwator szczegółów, wyczuwający doskonale nastrój, tradycjonalista, widzi siebie raczej jako tłumacza niż twórcę oryginalnego, gł. trzynastozgłoskowiec, samorod-ność talentu i brak dyscypliny artystycznej, brak zdolności kompozycyjnych.
- język: jędrny, bogaty i poprawny, neologizmy, purysta językowy, elementy gwarowe małopols-kie, Składnia: długie, zawikłane zdania wielokrotnie złożone, zaburzony szyk, styl rozwlekły.
12. Znaczenie.
- P. nie osiągnął większej popularności za życia, utwory w rękopisach w niewielkim obiegu czytel-niczym, indywidualna sarmackość poety.
TEKST
I. TRANSAKCYJA WOJNY CHOCIMSKIEJ (fragmenty)
- wprowadzenie: Osman zgromadził wojska „na Polaki”, dzięki Bogu „spadł z imprezy swojej [nie zrealizował swoich zamierzeń]”, po miesiącu oblężenia Chocimia musiał odstąpić, autor zebrał z różnych „manuskryptów i diaryjuszów” i „relacyj ludzi starszych” potrzebne wiadomości.
- część pierwsza: „sarmacki Mars” i „durny Turczyn”, apostrofa do Boga z prośbą o łaskę i zgodę, dygresja; część wtóra: opis Chodkiewicza „późne wieki, siwy włos …/ Mars z oczu, powaga mu sama bije z twarzy”; część trzecia: zbytki „Wkoło fraszki rozliczne od śkła i kamieni”, zniewieś-ciali Polacy współcześni, chciwość duchowieństwa, „Patrzcież na świątobliwe ojców swych ob-razy”; część czwarta: wojsko tureckie, opis janczarów, dotąd nieznane Polakom słonie, towarzy-szy im głośna muzyka trąb i surm, dygresja – obecnie Polacy nie potrafią dźwignąć puklerzy przodków, noszą pierścionki, tymczasem pozostałe państwa rosną w siłę, mowa Chodkiewicza, nadzieja na zwycięstwo tylko w Bogu, nawołanie do ataku, hasłem „Jezus”, Bóg sadza na trony, a niewdzięcznym odbierasz koronę, aureola nad głową hetmana, wojsko śpiewa Bogarodzicę; część piąta:wschód, atak na Kozaków, działa tureckie, walka, ucieczka Turków, Osman także ucie-ka, rzeź w tureckim obozie, z pzrykrością autor wspomina o masakrze bezbronnych uciekinie-rów w Wołoszy, „Oddzierano od piersi niemowlątka ssące/ i bez wszelkiej litości…/ w drobne kęsy o twarde roztrącano skały”, Lubomirski odradza powiedzenie o tym Chodkiewiczowi, bo ten mógłby umrzeć „na miejscu… w gniewie”, sam każe powiesić kilku winowajców; część szós-ta: narada u Chodkiewicza, poseł do króla z prośbą o wsparcie; część siódma: do Osmana przybywa basza Karakasz z posiłkami „tym durnym Polaczkom nachylemy grzbieta”, prowadzi atak na Chocim 15 września, wdzierają się do miasta, Chodkiewicz wzywa do walki, Karakasz ginie, Turkowie porzucają trupa wodza i uciekają, nocą Kozacy wdzierają się do obozu tureckiego „we śpiączki łeb utną szkaradnie”, Chodkiewicz umiera, rozpacz wojska; część dziewiąta: mowa o Janie Lipskim (dziadek zięcia P.), rotmistrzu husarskim i jego czterech synach, przestroga Lipskiego, by walczyli odważnie do końca i nie poddawać się, walka tych pięciu, Lipski poległ; część dziesiąta: traktat pokojowy z Osmanem, królewicz Władysław dzię-kuje Bogu za zwycięstwo, Zygmunt III, król, złości się, że traktat zawarty bez niego, gdyby nie jego lenistwo, zwycięstwo należałoby dla niego, pochwała Sobieskiego – króla, który wziął „wprzód szablę niźli berło”, oby szczęście mu zawsze sprzyjało.
II. PIEŚNI
1. Pieśń LIV – sąd Boży za grzechy, grad zniszczył plony, głód, zagrożenie ze strony nieprzyja-ciela, rozpacz po utracie zbóż, ogrodów, sadów, prośba o odpuszczenie win.
2. Pieśń LXIV – przeprosiny za znieważanie, ignorowanie Boga i grzechy przeciwko niemu, bunt kozacki, wojna z Moskwą 1654-1655, najazd szwedzki i Rakoczego 1657, prośba o łaskę.
3. Pieśń VI. Żywot ziemiański spokojny i szczęśliwy – szczęśliwy ten, „który na swoim się zago-nie zstarzał”, uczciwy, pobożny, pracowity, niezainteresowany polityką i prawem.
4. Pieśń abo tren XXXVIII od wiosny – nadchodzi wiosna, człowieka nic nie smuci, ale on cierpi, podział wiersza na części: wzrok (oczy go bolą), zapach (nie cieszą go perfumy), dotknięcie (wszystko go kole), słuch (lutnia Orfeusza wzmaga cierpienia) i smak (nic mu nie smakuje), nie ma wiosny bez jego syna, który nie „uczuł lata”.
5. Pieśń albo Tren XXXIX od lata – nadzieja i oczekiwanie na owoce pracy, kilkakrotnie powtó-rzone „Miłe lato nastało”, ojciec szczęśliwy, gdy przyjdą do niego dzieci, on rozpacza: „Miałem – nie mam, spiewałem – dziś wyję, niestoty!”.
6. Pieśń albo Tren XL od jesieni – owoce pracy, on wszystkim zabawom „przyjaźń wypowiada”.
7. Pieśń albo Tren XLI od zimy – oporządzanie zwierząt, przędzenie, opowieści wojenne, polo-wania, on nie ma dla kogo zbierać pieniędzy, wspomina widok syna w trumnie.
III. DYJALOG O ZMARTWYCHWSTANIU PAŃSKIM (fragmenty)
- akt 2: Piłat dziwi się, co się stało ze stróżami i jego pieczęcią, „Miałżeby ten Jezus ożyć?”, żału-je, że nie posłuchał przestróg żony, wpada Judasz, planuje samobójstwo „Za mego Pana, dziś będę umierał!”, Piłat podejrzewa go o kradzież ciała Jezusa, Judasz przekonuje go, że to był Syn Boży, pieniądze już się dla niego nie liczą, przeklina swoją chciwość i swój grzech: „Wyda-łem dobrodzieja, wydał na mord srogi!/ Taniom cię oszacował”, ciska worek i odchodzi, Piłat osłupiał.
- akt 5:Lucyper, Belial i Gryga rozpaczają, że ich wszelkie starania i całą pracę szlag trafił [okreś-lenie moje!], „Takem i ja rozumiał, że nam ten świat dadzą”, Gryga skarży się, że Michał źle go potraktował (m.in. nazwał „sprośną gadziną” i zamknął w łąńcuchu), Lucyper odgraża się, że jeszcze go popamiętają, Belial radzi z Dekalogu poodcinać słowa „nie”, Gryga by wprowadzil zmiany, np. „Nie będziesz kradł,/ nie będziesz jadł”, Anioł się zjawia i grozi mu wyłupieniem oczu, monolog Śmierci: o nikogo (syna, siostrę, brata) i o nic (miłość, płeć, wiek) nie dba, nie ma możliwości uciec przed nią, przychodzi Żywot i informuje Ś. o zmartwychwstaniu Jezusa, Ś. się dziwi i rzuca kosę, pieśń dziękczynna do Jezusa za zwyciężenie śmierci.
IV. OGRÓD, ALE NIE PLEWIONY
część I
1. Inwentarz podgórskich majętności – humorystycznie brzmiące miejscowości między Gorlicami a Grybowem: Zbęk, Wytrzeszczka, Opłakaniec „wesoły”…
2. Na „Ogród nie wyplewiony” – im głębiej w las, tym więcej różnych drzew, różnorodność fraszek.
3. Aequivocatio[3] - szlachcic wybiera się do cyrulika, ten akurat wychodzi, sz. „talera nie będzie”, cyrulik zawraca, goli go i dostaje 1/6 talera (2 szóstaki), bo „talera nie będzie”
4. Łożnica – matrony narzekały na tyfus-„łożnicę”, a panna młoda na „łożnicę”-noc poślubną.
5. Słówkiem się nieuk wyda – u króla dwóch posłów, bieglejszy w łacinie czyta: „Felici omine…”[4], na co nieuk: „Proszę nie omijać, lepiej wszystko czytać”
6. Trefunek – gospodarz na drzewie, parobek i dziewczyna pod nim.
7. Ksiądz na dzwonnicy – w pokucie przeszkadzały księdzu ptasie zaloty.
8. Źle zrozumiawszy, nie nauczysz dobrze – „Kto umie po łacienie, że wszędy przejedzie”, ksiądz mało się nie utopił przy przeprawie przez rzekę.
9. Femina tactu, visu basilicus[5] - smok zapachem, źle zawiązywać „ligą” z harpiją, bazyliszkiem…
10. O fraszkach – spowiadał się księdzu z fraszek, jako pokutę ma je spalić, odradza mu przyjaciel.
11. Na urząd podczaszego – świętowanie otrzymania urzędu, nazajutrz kac, lepszy niższe starostwo.
12. Czemu księża łakomi – oprócz kleryków wszyscy zdzierają z żywych i umarłych.
13. Dwaj błaznowie – Cygan i chłop udający szlachcica.
14. Z niechcenia zgoda
15. Na nowego szlachcica – szlachcicami rzemieślnicy.
16. Do starosty z nowego szlachcica – kupione szlachectwa.
17. Kto mocniejszy, ten lepszy – katolicy a arianie, w co lepiej wierzyć.
18. Veto albo nie pozwalam – nadużywanie prawa veta.
19. Świat turma – każdego czeka śmierć, prędzej czy później.
20. Kraków – „nie KRAdnie KRAków”, kupił kapelusz i bindę, a zabrakło mu na opończę (padało).
21. Czego człowiek zataić nie może – nietrzeźwości i miłości.
22. Na fraszki [Radem ci, zacny gościu, w domu swoim cale!] – gość „żarty ładniejsze przy winie”, gospodarz „albo kpić, albo pić”
23. Szlachectwo od ptaków – popijawa z Gawrońskim, Gąseckim i Kaczorowskim.
24. Skrupulat w ożenieniu – sąsiad chce się ożenić, ale nie z bogatą, ubogą, wdową, panną, piękną, szpetną, młodą, starą, dużą i małą.
25. Co czas znajdzie, czas zgubi – wszystko przemija.
26. Braterska admonicyja do ichmościów wielmożnych panów braci starszych – ...
anarqia