PMP XV.doc

Hubert Świętek

XV. Terytorium w prawie międzynarodowym- część 2 (charakterystyka obszarów wodnych, podwodnych, powietrznych i kosmicznych).

A) Zagadnienia międzynarodowego prawa morza

=> określa sytuację prawną obszarów morskich i statków przede wszystkim z punktu widzenia rozgraniczenia kompetencji  państw.

I Obszary morskie- wiadomości ogólne

1) Kategorie obszarów morskich.

a) Najogólniej można podzielić je na wody terytorialne (=przybrzeżne) i morze otwarte lub pełne lub strefy przybrzeżne i morze pełne lub otwarte (gdy bierzemy pod uwagę specjalne strefy i wyłączamy je z morza pełnego) .

b) W skład terytorium morskiego (wód terytorialnych= przybrzeżnych) państwa wchodzą dwie kategorie wód:

- wody wewnętrzne (między brzegiem a linią podstawową, pełnia praw suwerennych) a czasem też archipelagowe oraz

- morze terytorialne (do 12 mil morskich od linii podstawowej, władza suwerenna ograniczona prawem nieszkodliwego przepływu), .

- wody archipelagowe- pośrednie między teryt a wew

c) Biorąc za punkt wyjścia zakres jurysdykcji państwa, obszary morskie można podzielić na 3 kategorie:

- wody terytorialne= przybrzeżne: obszary wchodzące w skład terytorium państwowego,

- morskie strefy specjalne: obszary podlegające w ograniczonym stopniu jurysdykcji lub prawom suwerennego państwa- państwa zastrzegają sobie wyłączność uprawnień w niektórych dziedzinach.

- morze otwarte: obszary znajdujące się poza granicami jurysdykcji państwowej.

d) szczegółowy podział ze względu na zmniejszające się kompetencje państwa nadbrzeżnego:

- wody wewnętrzne (porty i zatoki)- część terytorium

- wody archipelagowe- część terytorium, ale suwerenność podlega szczególnym ograniczeniom na rzecz żeglugi morskiej i powietrznej; pośrednie między wew a teryt

- morze terytorialne- od linii podstawowej lub granicy wód wew lub archipelagowych; część terytorium ale władza ograniczona przez prawo nieszkodliwego przepływu,

- strefa przyległa- część morza pełnego, na której państwo zastrzega sobie pewne uprawnienia np. kontrolne czy sanitarne

- strefa wyłącznego rybołówstwa- część morza pełnego, gdzie państwo zastrzega sobie wyłączność rybołówstwa.

- szelf kontynentalny- dno morskie i podziemie płytkich mórz. Państwu nadbrzeżnemu przysługuje tu suwerenne prawo poszukiwania i eksploatacji zasobów naturalnych szelfu.

- strefy ekonomiczne- wynalazek ostatnich lat; w niej państwo ma wyłączność na poszukiwanie i eksploatację wszelkich zasobów, żywych i mineralnych (strefa rybołówstwa i szelf w jednym)

-morze pełne- równość w korzystaniu, ale dno morskie jest wspólnym dziedzictwem ludzkości i ma odmienny status.

=> po co jurysdykcja? Bo ochrona bezpieczeństwa, bo bogactwa.

2) Pierwsza i druga konferencja prawa morza.

a) aż do I połowy XX wieku było to prawo głównie zwyczajowe; prace w KPM od 49 roku

b) Pierwsza konferencja odbyła się w Genewie i trwała od 24 lutego do 27 kwietnia 1958r. , 86 państw.

* w wyniku jej prac podpisano 4 konwencje:

- w sprawie morza terytorialnego i strefy przyległej;

- w sprawie morza otwartego; (PL- strona)

- w sprawie rybołówstwa i ochrony zasobów żywych morza otwartego, oraz

- w sprawie szelfu kon. (PL)

c) Druga konferencja odbyła się w 1960r. w Genewie i miała na celu wyraźnie określić szerokość morza terytorialnego (bo nie udało się osiągnąć kompromisu na I) jednak nie udało się tego zrobić.

d) po tym niepowodzeniu wiele państw zaczęło w swych roszczeniach poza 12 mil. „pełzanie jurysdykcji państwowej po morzu otwartym”.

3) Trzecia konferencja prawa morza.

a) 1967- początek sprawy- ZO zaczyna zajmowac się pokojowym wykorzystaniem dna morskiego poza granicami jurysdykcji państw.

b) Zaczęło się od dna, ale w istocie miała ona za zadanie rewizję całego istniejącego prawa morskiego (status prawny morza otwartego, szelf, morze teryt, strefa przyległa, ochrona środowiska, badania, transfer technologii).

c) Trwała 10 lat (od 1973 do 1982; 73- NY; potem Montego Bay) i uznawana jest za jedną z największych i najważniejszych konferencji w historii stosunków międzynarodowych.

- Uczestniczyło w niej 157 państw, a w wyniku jej prac doszło do wypracowania i przyjęcia konwencji NZ o prawie morza, będącej swoistą konstytucją mórz i oceanów, regulującą ich użytkowanie, badanie i ochronę; powtarza i rozszerza konwencje genewskie z 1958 roku.

- Weszła w Zycie w 1994 po 60 ratyfikacji. W 2003- 145 państw. PL 1998; Początkowo zachód nie przystąpił- bo sprawa dna i wspólnego dziedzictwa ludzkości- ratyfikowały dopiero po 94- porozumieniu w sprawie implementacji cześci XI i usprawnieniu procesu decyzyjnego, zwiększeniu roli państw uprzemysłowionych w Organizacji Dna Morskiego, zniesieniu obowiązku przekazywania technologii i ograniczania produkcji, zmniejszeniu zobowiązań finansowych państw i korporacji (ale USA- nadal nie).

d) wyróżnia 3 typy państw- śródlądowe, przybrzeżne i o niekorzystnym położeniu względem morza- czyli takie, które ze względu na położenie nie mogą ustanowić 200-ilowej strefy ekonomicznej ani zgłaszać roszczeń do szelfu wychodzącego poza tę strefę (np. Polska)

II obszary morskie wchodzące w skład terytorium państwowego,

1) Morskie wody wewnętrzne.

a) Definicja. Są to wody znajdujące się między lądem a wewnętrzną granicą (linią podstawową) morza terytorialnego. Zalicza się do nich zatoki morskie o określonym rozwarciu, zatoki historyczne oraz wody portów.

b) Istota prawna. Wody wewnętrzne podlegają wyłącznej i całkowitej władzy państwa nadbrzeżnego, rozciągającej się również na przestrzeń powietrzną i dno. W wodach wewnętrznych nie obowiązuje prawo nieszkodliwego przepływu- państwo może regulować dostęp obcych statków.

** ale KG 58- w odniesieniu do obszarów które były wcześniej morzem otwartym lub terytorialnym i stały się wodami wew w wyniku wytyczenia prostej linii podstawowej- przewiduje prawo nieszkodliwego przepływu.

c) Wody archipelagowe. Ta kategoria wód wewnętrznych pojawiła się w roku 1982 na konwencji o prawie morza. Mogą je mieć tylko państwa w całości składające się z wysp.

- wody arch sa zamknięte podstawowymi liniami prostymi między zew punktami wysp najdalej położonymi, jednak z pewnymi ograniczeniami co do maksymalnej długości tych linii (100 mil, a 3 % długości linii po 125 mil) i z zachowaniem odpowiedniej proporcji między terytorium morskim i lądowym państwa (od 1:1 do 9:1).

- są to wody pod suwerenną władzą państwa. Obowiązuje na nich prawo nieszkodliwego przepływu, ale też- na trasach wyznaczonych przez państwo lub gdy tego nie zrobi to na trasach normalnie wykorzystywanych dla żeglugi międzynarodowej- nie podlegające zawieszeniu (inne różnice między nieszkodliwym przepływem a prawem przejścia: +okręty podwodne mogą iść w zanurzeniu + Z korytarzy powietrznych nad wodnymi mogą korzystać obce samoloty cywilne i wojskowe) prawo przejścia. .

d) Zatoki. Są również wodami wewnętrznymi, jeśli brzegi należą do jednego państwa, a odległość między punktami wytyczającymi jej naturalne ujście nie przekracza 24 mil. Jeśli w momencie najdalszego odpływu przekracza- to wytycza się linię prostą długości 24 mil przez zatokę tak, by zamknąć jak największa powierzchnię wód

- Również zatoki historyczne, mimo, że szerokość ich rozwarcia jest większa niż 24 mile, a podstawą do tego jest długotrwałe i efektywne wykonywanie zwierzchnictwa terytorialnego przez państwo nadbrzeżne uznawane przez inne podmioty

- Zatoka Gdańska – cześć wód zatoki, o szerokości 24 mm przy najdalszym odpływie, zostało uznanych za wody wewnętrzne; Polska nigdy nie wysuwała roszczeń do uznania całej Zatoki Gdańskiej za zatokę historyczną- bo brzeg rosyjski.

*** jeśli linia wybrzeża ma zagłębienia i zatoki lub obramowana jest wyspami, wtedy państwo nadbrzeżne może mierzyć szerokość swego morza terytorialnego za pomocą prostych linii podstawowych, przeciągniętych między najdalej w morze wysuniętymi przylądkami lub wyspami. Wówczas obszary morskie położone między tymi liniami prostymi a lądem stanowią wody wew.

e) Porty morskie. Wody portów morskich są uznawane za wody wewnętrzne, a więc miejsca gdzie statki zawijają w celu załadowania lub wyładowania pasażerów i towarów, nawet najdalej wysunięte w morze- jeśli tylko są integralną częścią portu.

- Państwo decyduje o otwartości portów. Porty wojskowe, rybackie czy obsługujące wyłącznie żeglugę kabotażową, są portami zamkniętymi. Jednak gdy niebezpieczeństwo- to obowiązek wpuszczenia nawet do portu zamkniętego.

- zasada swobodnego dostępu do portów na podstawie wzajemności. Nie można dyskryminować statków niektórych tylko bander, chyba że to retorsja lub ograniczenia dla niektórych typów statków np. o napędzie atomowym. Otwarte w PL- Szczecin, Świnoujście, Gdynia, Gdańsk, Kołobrzeg, Darłowo, Ustka.

f) Statki: Porty podlegają prawu i władzy państwa nadbrzeżnego- czyli statki podlegają jurysdykcji, choć ich wejście nie wymaga specjalnego zezwolenia+ nie powinno się wykonywać jurysdykcji w sposób utrudniający żeglugę;

- państwo ogranicza się przeważnie do wykonywania jurysdykcji w sprawach własnych interesów: w praktyce  (choć są takie możliwości, bo jurysdykcja nieograniczona) władze państwa nie ingerują zazwyczaj w stosunki między kapitanem, załogą i pasażerami. Jurysdykcję karną zaś państwo nadbrzeżne wykonuje w sytuacji, gdy skutki przestępstwa rozciągają się na jego terytorium, gdy przestępstwo zakłuca porządek w porcie, albo na wezwanie kapitana lub konsula.

- wojenne nie podlegają jurysdykcji- jako część armii państwa korzystają z immunitetów, ale na ich zawinięcie konieczna jest zgoda. Można tylko zarządać opuszczenia portu przez okręt wojenny.

f) Redy. Są to wejścia do portów, w niektórych państwach traktowane są jako wody wewnętrzne. Jednal konwencja o prawie morza uznaje je za część morza terytorialnego

2) Morze terytorialne:

a) Pojęcie: Pas wód morskich stanowiących część terytorium państwa nadbrzeżnego, który jest położonych między wybrzeżem albo wodami wewnętrznymi albo archipelagowymi z jednej strony a morzem otwartym lub morskimi strefami specjalnymi z drugiej.

- Państwo nadbrzeżne sprawuje nad nim swą pełną suwerenność i jurysdykcję (jest to część jego terytorium, podobnie jak wody wew), która rozciąga się na przestrzeń powietrzną i dno i wnętrze ziemi

- państwa przeważnie rezerwują eksploatację zasobów biol i mineralnych morza teryt dla własnych obywateli

- ograniczeniem wykonywania suwerenności jest istnienie prawa nieszkodliwego przepływu.

b) Delimitacja morza terytorialnego.

- W celu przeprowadzenia delimitacji morza terytorialnego państwo nadbrzeżne musi wyznaczyć linię podstawową, czyli wewnętrzną granicę, oraz ustalić szerokość morza terytorialnego.

- linią podstawową jest linia wybrzeża przy najdalszym odpływie lub granica zewnętrzna wód wew lub granica wód archipelagowych.

** wytyczenie przy nieregularnym brzegu- metoda prostych linii podstawowych- od skrajnych punktów możliwe, np. wysp. [patrz II 1d]

c) Szerokość morza terytorialnego.

- Konwencja genewska o morzu terytorialnym pośrednio potwierdziła dopuszczalność ustanowienia 12-milowego morza terytorialnego, uznając możliwość ustanawiania pasa przyległego o szerokości nie przekraczającej 12 mil od linii podstawowej oraz wody zatoki za wody wewnętrzne, gdy wejście do niej nie przekracza 24 mil.

- potem zasada ta przeszła w prawo zwyczajowe, a w 1982 zostało to potwierdzone w konwencji jamajskiej.

d) Prawo nieszkodliwego przepływu.

- państwom przysługuje prawo nieszkodliwego przepływu przez morze terytorialne. Państwo nie powinno utrudniać nieszkodliwego przepływu, ale może podejmować kroki konieczne do zapobiegania przepływowi szkodliwemu

- Konwencja genewska wyjaśnia, że przepływ jest nie szkodliwy, gdy nie zagraża pokojowi, bezpieczeństwu lub porządkowi państwa nadbrzeżnego+ trzeba przestrzegać praw i przepisów wydanych i ogłoszonych przez państwo nadbrzeżne+ statki podwodne w wynurzeniu

- Prawo nieszkodliwego przepływu statków handlowych nie budzi wątpliwości, jednak okrętom wojennym niektóre państwa odmawiają tego prawa uzależniając je od swojej zgody lub uprzedniej notyfikacji. Jest to sprzeczne z konwencjami i zwyczajem. Jedyny warunek- by okręty podwodne były wynurzone.

- wyróżnia się 3 rodzaj przepływu:

* bez wpływania na wody wew

* w celu wpłyniecia na wody wew

* w celu wypłynięcia z wód wew na morze pełne. ( większa jurysdykcja- patrz niżej punkt 6)

e) Warunki nieszkodliwego przepływu w konwencji z roku 1982. Sprecyzowano warunki nieszkodliwego przepływu z ogólnych warunków z Konwencji Genewskiej i uznano, że przepływ będzie uważany za zagrażający pokojowi, porządkowi lub bezpieczeństwu państwa nadbrzeżnego, gdy statek podejmie działania na morzu terytorialnym polegające na:      

a) groźbie lub użyciu siły przeciwko suwerenności i integralności lub niezawisłości politycznej państwa nadbrzeżnego, lub pogwałceniu w jakikolwiek inny sposób zasad prawa międzynarodowego wymienionych w Karcie NZ;

b) jakimkolwiek ćwiczeniu lub użyciu wszelkiego rodzaju broni;

c)jakimkolwiek czynie mającym na celu zbieranie informacji na szkodę obronności lub bezpieczeństwa państwa nadbrzeżnego

d) jakiejkolwiek propagandzie mającej na celu osłabienie obronności lub bezpieczeństwa państwa nadbrzeżnego

e) startowaniu, lądowaniu lub braniu na pokład jakiegokolwiek statku powietrznego

f) startowaniu, lądowaniu lub braniu na pokład jakiegokolwiek urządzenia wojskowego

g) ładowaniu lub wyładowywaniu jakichkolwiek towarów, walut lub osób z naruszeniem przepisów celnych, skarbowych, imigracyjnych lub sanitarnych państwa nadbrzeżnego

h) jakimkolwiek umyślnym i poważnym zanieczyszczeniu wbrew KPM 82

i) uprawianiu rybołówstwa

j) prowadzeniu jakichkolwiek badań lub inspekcji

k) jakimkolwiek działaniu mającym na celu zakłócenie systemu łączności oraz innych urządzeń lub instalacji państwa nadbrzeżnego

l) wszelkim innym działaniom niezwiązanym bezpośrednio z przepływem.

f) Jurysdykcja państwa nadbrzeżnego.

a) Statki znajdujące się na morzu terytorialnym podlegają nie tylko jurysdykcji administracyjnej państwa nadbrzeżnego, ale także karnej i cywilnej. Przy jej wykonywaniu powinno się brac pod uwagę interesy żeglugi oraz rodzaj przepływu.

b)jurysdykcja karna w stosunku do statku przepływającego prze zmorze terytorialne, np. aresztowanie czy przeszukanie, może być wykonywana tylko, gdy:

- skutki przestępstwa rozciągają się na obszar państwa nadbrzeżnego

- jeżeli przestępstwo zakłóca spokój kraju lub porządek na morzu terytorialnym

- jeseli o pomoc zwróci się kapitan statku, przedstawiciel dypl lub konsul państwa bandery

- jeżeli jest to konieczne do zwalczania handlu narkotykami i substancjami psychotropowymi

* jurysdykcja karna i cywilna jest pełna w przypadku statku, który opuścił wody wew.

c) jurysdykcja cywilna może być wykonywana tylko w stosunku do statku (nie osób- zakaz) i to tylko z tytułu zobowiązania czy obciążenia, jakie statek wziął na siebie w związku z danym przepływem

d) Spod jurysdykcji wyłączone są okręty wojenne oraz niehandlowe statki w służbie państwa.

3) Cieśniny morskie:

a) są szczególnym rodzajem morza teryt- naturalne drogi wodne łączące morza

b) brzegi mogą należeć do 1 lub 2 lub więcej państw.

c) jeżeli szerokość cieśniny przekracza podwójną szerokość morza terytorialnego państw nadbrzeżnych, to na części takiej cieśniny znajdującej się poza granicami morza teryt obowiązuje pełna wolność żeglugi

- jeśli nie jest większa- to status międzynarodowy cieśniny jest bardzo zbliżony do statusu morza teryt, ale obowiązuje zasada niezakłóconego tranzytu, której państwo nie może jednostronnie zawiesić. Przepływ musi być jednak nieszkodliwy.

d) konwencje kodyfikacyjne PM morskiego nie podważają mocy obowiązujących umów dotyczących cieśnin.

e) np. 1857- Dania w zamian za jednorazowe odszkodowanie zrzekła się pobierania przyszłości opłat za umożliwienie żeglugi i zobowiązywała się do niezatrzymywania w żadnym przypadku statków handlowych płynących przez cieśniny duńskie (szerzej niż w konwencji). Nie reguluje sprawy okrętów wojennych, ale zwyczaj tak.

f) 1936- konwencja w spawie cieśnin czarnomorskich- statki handlowe wszystkich państw korzystają z pełnej wolności żeglugi, ale przepływ okrętów wojennych tylko za uprzednią notyfikacją, a przepływ okrętów państw nieczarnomorskich został powaznie ograniczony.

III obszary morskie podlegające ograniczonej jurysdykcji państwa nadbrzeżnego,

1) Morska strefa przyległa.

a) Pojęcie.

- Obszar morza otwartego...