mgr.pdf

Uniwersytet Łódzki

Wydział Filologiczny

Kierunek: Kulturoznawstwo

Nr albumu 95928/s

Michał Brzeziński

Ciało – podmiot – tożsamość

Przyczynek do antropologii cyberkultury

Praca magisterska napisana w

Katedrze Mediów i Kultury Audiowizualnej

pod kierunkiem prof. dr hab. Ryszarda W. Kluszczyńskiego

Łódź 2003

WSTĘP ....................................................................................................................................................... 3

POJĘCIA .................................................................................................................................................... 7

C IAŁO W KULTURZE ............................................................................................................................. 7

P ODMIOTOWOŚĆ W FILOZOFII ........................................................................................................... 10

P ODMIOTOWOŚĆ W PSYCHOLOGII ..................................................................................................... 18

P OJĘCIE „ TOŻSAMOŚĆ ” ...................................................................................................................... 25

T OŻSAMOŚĆ , PAMIĘĆ , PERCEPCJA I MEDIA ........................................................................................ 28

PODMIOTOWOŚĆ, TOŻSAMOŚĆ, CIELESNOŚĆ A MEDIA................................................... 38

P ODMIOTOWOŚĆ I TECHNOLOGIA ..................................................................................................... 38

T OŻSAMOŚĆ I MEDIA .......................................................................................................................... 46

C IELESNOŚĆ I TECHNOLOGIA ............................................................................................................. 58

P OTWÓR ............................................................................................................................................. 64

C YBORG .............................................................................................................................................. 69

TECHNO-TRANSFORMACJE W KINIE.......................................................................................... 74

I DEM I I PSE .......................................................................................................................................... 74

E KRAN FANTAZJI ................................................................................................................................79

T OŻSAMOŚĆ CIAŁA ............................................................................................................................ 84

A TOM JAKO BIT ................................................................................................................................... 89

Z RODZONY - STWORZONY ................................................................................................................... 94

C IELESNA POWŁOKA .......................................................................................................................... 99

S IEĆ ................................................................................................................................................... 104

PODSUMOWANIE ............................................................................................................................. 109

BIBLIOGRAFIA ................................................................................................................................... 114

Wstęp

Powszechnie uważa się, że miejsce, które zajmuje człowiek w świecie

uległo transformacji pod wpływem tego, co nazywa się industrializacją

i informatyzacją. Zmieniła się tożsamość ludzka, a sama obecność została

rozszczepiona na wiele doświadczeń medialnych 1 . W obliczu globalizacji

i globalnego zasięgu przemian społecznych stymulowanych przez technologię,

współtworzących nowy pejzaż kulturowy, usprawiedliwiona wydaje mi się

metodologiczna ahistoryczność w podejściu do opisywanych tu na podstawie

kinematografii "procesów wykorzeniających" 2 , gdyż pod wpływem

przyspieszenia obiegu informacji granice między kulturami zaczną się zacierać

i formuje się kultura globalna 3 . Chciałbym, analizować współczesną

kinematografię używając uspójnionej na użytek tej pracy terminologii.

Korzystał więc będę w równym stopniu z socjologii, teorii komunikowania,

psychoanalizy, badań nad sztuczną inteligencją i gender, opisując uprzednio

różnice w rozumieniu pojęć ciała, tożsamości i podmiotu.

Współczesne media wymuszają wprowadzenie nowych kategorii takich

jak tele-obecność 4 . Określają one działalność człowieka w nieistniejących

dotychczas środowiskach. Fotografia – mechaniczna reprodukcja obrazu

przedmiotu 5 – zmieniła nasze postrzeganie obrazu ciała. Oddalił się

on od obrazu na płótnie lub posągu, nie jest czyjąś subiektywną kreacją.

W przypadku mediów elektronicznych natomiast mówi się wręcz o zupełnie

odmiennej ontologii obrazu cyfrowego 6 , który jest graficzną reprezentacją

1 Agnieszka Myszala, Cyberprzestreń [wprowadzenie] [w:]

http://magazynsztuki.home.pl/post_modern/2.htm

2 Anthony Giddens, Nowoczesność i tożsamość , Warszawa 2002

3 Ryszard W. Kluszczyński, Społeczeństwo informacyjne. Cyberkultura. Sztuka Multimediów ,

Kraków 2001

4 Piotr Zawojski Monitory między nami. O byciu razem i osobno w cyberprzestrzeni , [w:]

http://www.film-i-media.soho.pl/zawoj/PZMonit.html

5 W. Benjamin, Dzieło sztuki w dobie reprodukcji technicznej [w:] idem. Twórca jako wytwórca ,

Poznań 1975 s. 66-105

Piotr Zawojski, Cyfrowe obrazy fotograficzne - pomiędzy bytem wirtualnym a rzeczywistym

danych. Modelowanie 3D sprzyja raczej ukazywaniu wektorowego ideału ciała

niż reprodukowaniu konkretnego egzemplarza, z jego skomplikowaną fakturą.

Brak istnienia takiego „odcieleśnionego ciała” w przestrzeni realnej, aktywne

istnienie rozproszone na wielu płaszczyznach, istnienie potencjalne w formie

danych, jest stanem nowym dla ludzkości, a jego waga objawia się zwłaszcza,

kiedy pomyślimy, że symulakr może zostać obdarzony sztuczną inteligencją

i konkurować z nami w cyberprzestrzeni. Może on stanowić awatar

przejmujący za nas część aktywności, niczym postać gry komputerowej, która

sama otwiera spinką zamki, rozwiązuje zadania wymagające pewnej wiedzy

o świecie, w którym się porusza. Sami nie musimy się tego uczyć. Do nas

należy jedynie znalezienie w świecie wirtualnym odpowiedniego przedmiotu,

który udostępni awatarowi takie funkcje, jak np. łamanie szyfrów. Bez względu

na to czy będzie to książka, czy skomplikowany, elektroniczny dekoder, uczy

się jedynie awatar. Podobnie rzecz ma się z podręcznymi zegarkami, telefonami

czy kalkulatorami, które uwalniają nas od konieczności zapamiętywania lub

uczenia się czegoś. Proste funkcje wykonują za nas nie tylko

w cyberprzestrzeni.

Człowiek w określaniu swojej natury, podmiotowości, a więc podczas

samopoznania, posługiwał się różnego rodzaju metaforami. Różnica między

dotychczasowymi metaforami a cyborgiem 7 polega na tym, że cyborg nie jest

już tylko – w przeciwieństwie do innych figur sztucznego człowieka –

konstrukcją myślową, gdyż wspieranie się ludzi nowymi technologiami

w najdrobniejszych, życiowych czynnościach 8

staje się codziennością.

Przemiany obserwujemy także w tożsamości ludzkiej, gdy rozważamy

tożsamość współczesnego człowieka zmuszanego stale do podnoszenia

kwalifikacji, organizowania czasu w oparciu o komputer i telefon komórkowy,

nierozwijającego się w sposób linearny. Człowiek, który wymienia części swego

[w:] Intermedialność w kulturze końca XX wieku . Red. A. Gwóźdź, S. Krzemień-Ojak. Białystok

1998, s. 101-112.

7 Donna Haraway, Manifest Cyborga [w:] Magazyn Sztuki 1/98

8 Andrzej Kubieniec, Duchowość androidów , [w:]

http://kiosk.onet.pl/art.html?DB=162&ITEM=1121653&KAT=243

ciała, przetacza krew, wprowadza do ciała technologię i zawierza jej swoje

życie, przechodzi w pewnym sensie kolejny szczebel wewolucji. Stale

przepracowywane formy życiorysu, podobnie jak stale dopracowywane ciała,

pełnią raczej funkcję baz danych, niż całościowych, zamkniętych, gotowych

opowieści. Jednocześnie samo ciało, podobnie jak tożsamość staje się

opowieścią o ciele. Jest konwencjonalne i poddane represji form kulturowych,

które generowane zaczynają być przez komputerowe symulacje 9 . Współczesna

tożsamość ludzka jest zbiorem ruchomych elementów, który aktualizuje się

w działaniu każdorazowo, w zależności od potrzeb, a więc kontekstu. Ciało

wykazuje o wiele mniejszy stopień płynności i dostosowania się do otoczenia

imody, lecz współczesna chirurgia plastyczna, inżynieria genetyczna

i zwyczajny piercing idą mu z pomocą. Jest ono podobnie jak tożsamość stale

poddawane reinterpretacji, re-kontekstualizacji. Można więc stwierdzić,

iż człowiek współczesny przestał być dla siebie i innych tradycyjną, twardą,

linearną narracją, reprezentującą stabilny byt wewnętrzny – podmiot, a stał się

bazą danych, potrafiącą generować rozmaite tożsamości i ciała. Posiadane

cechy pod wpływem kontekstu, w którym się pojawia, przeistaczają go w stale

nową formę narracyjną, od której zależy tożsamość tymczasowa i kontekstowa.

Zbyt długie posiadanie stałej tożsamości staje się męczące zarówno dla

podmiotu, jak i otoczenia. Podobnie zmienny charakter ma ciało ludzkie, które

dzięki medycynie staje się ciałem cyborga 10 , wybierającego płeć, kształt nosa,

lub zamieniającego uszkodzoną część ciała na nową [organiczną, lub

mechaniczną]. Nie chodzi więc o stereotypowy obraz cyborga, jako

połyskującego chromem efektu skrzyżowania maszyny i człowieka, ale

o kondycję człowieka żyjącego we współczesnym świecie. O sam fakt

posiadania możliwości przeprowadzenia transfuzji krwi czy przeszczepu

tkanki lub całego narządu, czyli opodejście do własnego ciała jako

do mechanizmu, którego części mogą być wymieniane.

Człowiek zmienia się jednak wraz z tym, jak zmienia się jego otoczenie,

9 patrz: Lara Croft

Donna Haraway, Manifest Cyborga [w:] Magazyn Sztuki 1/98

Plik z chomika:

Inne pliki z tego folderu:

Inne foldery tego chomika: