STANISAW IGNACY WITKIEWICZ Narkotyki - niemyte dusze wstpem poprzedzia i opracowaa Anna Miciska NA MARGINESIE NARKOTYKW I NIEMYTYCH DUSZ STANISAWA IGNACEGO WITKIEWICZA MWIC oglnie, wy wszyscy [...] robicie na mnie wraenie ludzi zupenie nieuspoecznionych. Wy yjecie zawieszeni w zupenej prni. [...] Czowiek, ktry pojmuje siebie bez adnego zwizku ze spoeczestwem, w ktrym yje, z koniecznoci odejmuje sobie ca olbrzymi sfer przeywania rzeczy naprawd wielkich. [...] Poza tym niech pan pamita, e u nas artysta to jest czowiek, ktry musi by na czele, musi by tym, ktry prowadzi. [...] - Bungo nie odpowiada, ale powoli zaczyna si w nim budzi pewien opr. - Prosz pana - zacz niemiao. - Co do mnie osobicie, ma pan zupen suszno. [...] Ale co do tego zblienia si do spraw spoecznych mam troch inne przekonania. Jeeli kto nie ma w sobie spontanicznej potrzeby mieszania si do spraw tych, nie powinien bezwzgldnie tego robi. Tego nie mona wytworzy w sobie sztucznie. Ja jestem dlatego nieszczliwy, e au fond nic mnie te kwestie nie obchodz uczuciowo. Czasami mnie to zajmuje, tak jak kada inna kwestia, ale do tego, aby si tym naprawd przej, trzeba mie to wszystko w sobie. [...] Wszystko, co bym robi, a pojcia nie mam, w jaki sposb mgbym si do tego zabra, byoby najgorszym kamstwem, czym wymuszonym. [...] Najgorsz rzecz wanie jest to, e u nas wszyscy czuj obowizek zajmowania si losem narodu. Zajmuj si tym ludzie najbardziej nie powoani. Kady poeta obowizany jest by wieszczem i bekota co niezrozumiaego dla niego samego dlatego tylko, e by czas, w ktrym ludzie musieli tworzy mistyczne teorie, aby przetrzyma pewn epok upadku. [...] Sdz take, e oprcz ycia spoecznego czowiek ma w sobie do zaatwienia wiele istotnych rzeczy i artysta, ktry nie ma zupenie pretensji, aby jego sztuka wpywaa w bezporedni sposb na ycie spoeczne, moe przez to samo, e stworzy siebie jedynie jako artyst, sta si elementem posiadajcym w oglnym rachunku warto spoeczn. Uwaam, e poza stosunkiem swoim do spoeczestwa czowiek ma siebie samego dla siebie samego i o te najistotniejsze wartoci powinno mu przede wszystkim chodzi. - Nie pan mnie bdzie uczy o metafizycznych gbiach natury ludzkiej - przerwa Mag. [...] Sdz tylko, e czowiek tworzy siebie jedynie w stosunku do wielkich zagadnie i wiadome pozbawianie siebie monoci rozstrzygania w sobie wielkich problemw uwaam za wewntrzn zbrodni. [...] Nie chodzi mi koniecznie o to, eby pan rzuca bomby albo zajmowa si agitacj czy zosta posem. Chodzi mi o to, eby nie traci zwizkw wewntrznych ze spoeczestwem, w ktrym si yje, bo to jest zgubnym dla caego wewntrznego ycia danej jednostki. Boj si, czy ta rozpowszechniona u nas obojtno nie jest chorob nieuleczaln. - Sdzc po mnie, tak to wyglda - odpowiedzia z nienaturalnym smutkiem Bungo. W dwadziecia lat pniej autor i bohater 622 upadkw Bunga napisze we wstpie do Narkotykw: Poniewa tzw. swobodn twrczoci, to jest tzw. piewaniem ptaszka na gazi, nic dla spoeczestwa i narodu zrobi nie mogem, postanowiem po szeregu eksperymentw zwierzy si ogowi z moich pogldw [...]. Moe i ta praca (z powodu pewnego tonu w sformuowaniu gorzkich prawd) potraktowana bdzie humorystycznie lub negatywnie, jak moja estetyka, filozofia, sztuki sceniczne, istotne portrety, dawne kompozycje itp. swobodne wytwory. Owiadczam oficjalnie, e pisz powanie i chc wreszcie co bezporednio poytecznego zdziaa, a na idiotw i ludzi nieuczciwych sposobu nie ma, jak to w cigu mojej do smutnej dziaalnoci miaem sposobno przekona si. A wic jednak. Jake by si cieszy sdziwy Mag Childeryk, gdyby mg doy tej chwili! Nieuleczalny z pozoru (cho w dniach ich pamitnej dyskusji - z przekonania) Bungo po jego stronie barykady! Na tak mu wraych spoecznikowskich pozycjach... Czy uzna wreszcie, e stworzy si ju sam dla siebie (jako artysta - rzecz jasna), czy moe z wiekiem przybyo mu mdroci i dowiadczenia, a moe po prostu odezway si w nim - sigajce tradycji wielu pokole - Witkiewiczowskie geny? Jedno jest pewne: Mag Childeryk mg si cieszy swoim zwycistwem zza grobu. Jego paeczka zostaa przejta. Wbrew wszelkim oczekiwaniom i tylekro za ycia zawodzonym nadziejom, wyrodny z pozoru syn swojego ojca i ucze Mistrza Mroku Gwiazd poj siebie w zwizku ze spoeczestwem, odnalaz z nim wewntrzne zwizki, poczu obowizek zajmowania si losami narodu, zechcia wreszcie stan na czele i zdecydowa prowadzi. Tak. Ale dlaczego, jak, kogo i dokd? PRBA rekonstrukcji dziejw Stanisawa Ignacego Witkiewicza w latach 1914-1918 wci jeszcze przypomina problem owej sawetnej skrzyni z jego rkopisami, ktra jakoby przetrwaa nawet pieko powstania warszawskiego - rozgrabiono j dopiero po wojnie, a z zespou tego nie odnalaz si dotychczas aden rkopis. Co byo w owej skrzyni? - Wiele rozpraw filozoficznych, szkicw, polemik, obszerne studium obyczajowo - spoeczne Niemyte dusze, przeszo trzydzieci dramatw i proza powieciowa - odpowiada we wstpie do bibliografii Witkacego Piotr Grzegorczyk. A co z kuferkiem yciowych dowiadcze Witkiewicza z lat 1914-1918? Co wiemy o jego zawartoci, czego moemy si domyla, jakie fakty i zdarzenia z ycia australijskiego rozbitka na petersburskim bruku moemy chcie mu wmwi w braku informacji o rzeczywistych zdarzeniach i faktach? Nie miejsce tu na rozkadanie owego puzzlea z kompletu kawaeczkw, ktrych zaledwie kilka dotaro do naszej wiadomoci. Odnale je mona we wspomnieniach tych, ktrzy Witkacego w Rosji spotykali, i tych, ktrym epizody swego ycia z tych lat opowiada, par fragmentw obrzea ukadanki zawartych jest w Aneksie Listw do syna Stanisawa Witkiewicza, kilka centralnych w Niemytych duszach. Za mao, eby rozdzia pt. Witkacy w Rosji napisa. Wystarczy - a wiadectwem jest tu caa twrczo S. I. Witkiewicza, od przedwojennego debiutu literackiego, jakim s Upadki Bunga, do starszych o cae wierwiecze, ostatnich w jego dorobku, Niemytych dusz - eby stwierdzi na pewno: klucz do Witkiewiczowskiej transformacji - Genezyp Kapen obiit, Witkacy natus est - jego nawrcenie na Maga Childerykowe drogi (z ktrym zreszt wesp chadzali po Moskwie w owych latach i zachwycali si Picassem w Galerii Szczukina) dokonao si tam wanie, w oku cyklonu rozptanej historii, zmieniajcej bieg XX wieku. Pisaam ju o tym we wstpie do Upadkw Bunga: Lata 1914-1918, a wic egzotyczna podr z Bronisawem Malinowskim u progu wybuchu I wojny wiatowej, wojna spdzona w Pawowskim Puku Lejbgwardii, wreszcie Rewolucja Padziernikowa, stay si dla autora Upadkw Bunga t lekcj ycia, w ktrej modzieczy jego wiatopogld oszlifowany zosta przez zupenie nowe problemy. Nie zagubiwszy najgbszej swej wiary w formaln sztuk i ontologiczn metafizyk pojmuje j dotd odmiennie ni dawniej. Nie tylko jako cel sam w sobie [...], ale i jako jedyne narzdzie ocalenia tego Istnienia, postawionego wobec rzeczywistoci, w ktrej rzdzi historia i jej prawa. Prawa te ujrza i sformuowa w sposb szczeglny - widmo nieuchronnej katastrofy ludzkoci jako zbiorowiska jednostek unosi si nad prywatn jego historiozofi [...] - opni jednak t katastrof, szuka drg wyjcia, oto cel godny caego dalszego ycia. Tym samym odnalaz Witkiewicz swoj wasn drog do spoeczestwa, przed ktrym tak - pozornie - si broni. Stworzywszy siebie jako artyst, bdzie odtd nie tylko elementem posiadajcym w oglnym rachunku warto spoeczn, lecz i propagatorem swej wiary, jako jedynej deski ratunku dla tego spoeczestwa, ktre na jego oczach, jak ongi Bungo, coraz gbiej zapada si w ycie pozbawione metafizycznych perspektyw. Oto zarazem i pierwsza z porednich odpowied na pytania: dlaczego i dokd? WITKIEWICZOWSKA tradycja, Witkiewiczowskie geny... W tym samym roku, w ktrym Witkacy pisze swoje Niemyte dusze, jego ciotka, Maria Witkiewiczwna, wydaje u Gebethnera Wspomnienie o Stanislawie Witkiewiczu - osnut wok postaci brata Sag Rodu. Spotykaj si na kartach tych wspomnie postacie: na poy legendarnego Jana - Wallenroda (o ktrym nie bez szacunku i dumy pisze w Niemytych duszach jego stryjeczny wnuk) i jego brata Ignacego, marszaka szlachty z Poszawsza, ktry dwch swoich synw posawszy w powstanie 1863 r. sam w kocu yciem przypaci syberyjskie wygnanie, wspaniaej ony Ignacego - Elwiry z Szemiothw (dwaj jej bracia powstacy z 1831 r., umieraj na wygnaniu w Woogdzie), przez ciotk Billewiczow spokrewnionej z Pisudskimi, ktra gorejc ogniem wiary i chci czynu bya prawdziw dusz powstania styczniowego w powiecie szawelskim i rwnie mn towarzyszk ma w zesaniu, wreszcie ich dziewiciorga ocalaych dzieci, z ktrych jak na morzu dziewita fala uderzajca o brzeg jest najsilniejsza, najwspanialsza, tak i dziewite dziecko z kolei urodzone - Stanisaw - sta si nie tylko ucielenieniem wszelkich rodzinnych ideaw i tradycji, lecz otoczy nazwisko nowym blaskiem: czynu rozumu... A wic czyn, przede wszystkim patriotyczny, lecz take pozytywistyczny, w ramach pracy u podstaw - czyn intelektualny na radykalnych oparty pogldach. W wychowawczej praktyce Witkiewicza - ojca odbijajcy si w nastpujcych wezwaniach: Musimy i naprzd, mj zoty! Trzeba stawia sobie cele poza rogatkami ycia. W koncepcjach umysowych siga w nieskoczono, w pojciach spoecznych i do ostatnich kracw wszechmioci. Niech si ciebie nie czepiaj adne zacienienia kastowe, adne uprzedzenia fachowe, adne drobne egoizmy jednostkowe ani klasowe. Ustrj spoeczny, na ktry powinno si godzi, powinien i dalej ni marzenia socjalistw dzisiejszych. Na to, co jest i co dugo jeszcze bdzie, patrz jak na przechodni chwil rozwojow. yj w przy...
parowozik