STRES.doc

Zarządzanie stresem

Jeffrey T. Mitchell, Ph.D., CTS

Definicja i rodzaje stresu

Stres definiuje się jako stan kognitywnego, emocjonalnego i fizycznego pobudzenia. Stan pobudzenia, znany jako „stres”, jest spowodowany przez pewne faktyczne lub postrzegane obciążenia lub bodźce występujące w naszym środowisku. W momencie, w którym pobudzamy nasz intelekt, emocje i organizm, możemy zaobserwować zmiany w zachowaniu. Stres, na rozsądnym poziomie, jest niezbędny dla zdrowego życia. Jednakże gdy wymknie się spod kontroli może być ogromną siłą niszczącą.

Rozróżniamy cztery rodzaje stresu:

1. Stres ogólny

2. Stres skumulowany

3. Stres spowodowany krytycznym zdarzeniem

4. Pourazowe zaburzenia stresowe (PTSD)

Typowe reakcje stresowe

Reakcje na stres ogólny oraz stres spowodowany krytycznym zdarzeniem (numer 1 i 3) są normalnymi reakcjami na stres. Stres ogólny jest wynikiem trudności związanych z codziennym życiem. Z reguły umiemy sobie radzić ze stresem ogólnym, pokonać go i dalej funkcjonować w życiu osobistym i zawodowym. Ludzie są zdrowi i produkcyjni pod warunkiem, że stres nie utrzymuje się zbyt długo i nie powoduje negatywnych skutków zdrowotnych.

Stres spowodowany krytycznym zdarzeniem jest także normalnym rodzajem stresu. Jest to normalna reakcja stresowa występująca u ludzi w obliczu nadzwyczajnego zdarzenia. Mimo, że reakcja taka jest normalna, niekoniecznie musi być przyjemna. Reakcja normalna nie oznacza braku bólu. Ból związany z nieprzyjemnym doświadczeniem uświadamia nam, że sytuacja jest tak intensywna, że wymaga naszej uwagi. Jest to element normalnego ludzkiego dążenia do przeżycia. Stres spowodowany krytycznymi sytuacjami jest po prostu wyższym stanem pobudzenia niż stres spowodowany jakimś ogromnym zdarzeniem traumatycznym.

Stres nienormalny, niebezpieczny lub destrukcyjny

Dwa drugie rodzaje stresu (numer 2 i 4) nie są normalnymi rodzajami stresu. Oba mogą powodować istotne zakłócenia w życiu osób, które poddane są takiemu stresowi. Jeśli tego rodzaju stres nie będzie kontrolowany, może być przyczyną poważnych skutków zdrowotnych oraz trudności i problemów życiowych.

Stres skumulowany jest stresem patologicznym. Jeśli ludzie poddani zostaną stresowi skumulowanemu, tzn. nadmiernemu nagromadzeniu nierozwiązanego stresu ogólnego, będą bardziej podatni na choroby lub emocjonalne załamanie. Stres skumulowany rozpoczyna się od fazy ostrzegawczej, która charakteryzuje się czterema podstawowymi objawami – chronicznym zmęczeniem, znudzeniem, lękiem i depresją. Jeśli sygnały te zostaną zignorowane, pojawiają się łagodne objawy takie jak częstsze przeziębienia, problemy gastryczno-jelitowe, bóle głowy, picie alkoholu, uczucie dużej złości oraz inne objawy fizyczne i emocjonalne. Jeśli nadal nie zostaną one rozwiązane, stres skumulowany może być przyczyną bardziej poważnych objawów aż do pojawienia się trwałych problemów fizycznych i emocjonalnych, które będą wymagały specjalistycznego leczenia psychologicznego i medycznego.

Pourazowe zaburzenie stresowe (PTSD) jest najbardziej niszczącą postacią stresu. Jest ono bezpośrednim wynikiem nierozwiązanego stresu spowodowanego krytycznym zdarzeniem. Jeśli takie zaburzenie zostanie zdiagnozowane, do jego pokonania potrzebna jest pomoc psychologa. Aby stwierdzić obecność PTSD spełnione musi być sześć kryteriów:

1.     PTSD rozpoczyna się w wyniku uczestniczenia w zdarzeniu, które w swej naturze jest okropne, zagrażające życiu lub obrzydliwe. Te same zdarzenia, które są przyczyną stresu spowodowanego zdarzeniami krytycznymi są także przyczyną pourazowego zaburzenia stresowego. Oczywiście do pourazowego zaburzenia stresowego dochodzi tylko wówczas, gdy stres związany ze zdarzeniami krytycznymi nie zostanie usunięty.

2.     Objawy wpływu. Osoba będąca pod wpływem PTSD ustawicznie widzi, słyszy, czuje, czuje smak lub pewne aspekty zdarzenia lub ma przykre sny i koszmary albo ma problemy z kontrolowaniem obsesyjnego myślenia o wydarzeniu.

3.     Osoba z PTSD próbuje unikać wszystkiego, co jej przypomina o zdarzeniu – o miejscach, ludziach, rozmowach, okolicznościach lub innych rzeczach, które jej przypominają o tym okropnym doświadczeniu, którego była uczestnikiem.

4.     PTSD powoduje nadmierne pobudzenie. Osoby z PTSD mają problemy ze snem, odpoczynkiem, relaksem lub często spodziewają się wystąpienia dalszych szkodliwych zdarzeń.

5.     Objawy PTSD muszą trwać przez co najmniej trzydzieści dni.

6.     PTSD powoduje ogromne zakłócenie normalnego toku życia. Osoby z PTSD mają kłopoty w domu i pracy. Nie są w stanie funkcjonować w taki sam sposób, w jaki funkcjonowali przed traumatycznym zdarzeniem.

Zdarzenia krytyczne

Zdarzenia krytyczne są wydarzeniami traumatycznymi, które powodują reakcje emocjonalne u osób będących uczestnikiem takich wydarzeń. Katastrofy spowodowane przez siły natury lub człowieka oraz ataki terrorystyczne należą do najbardziej przykrych (stresujących) dla wspólnot ludzkich, ale nie są jedynymi zdarzeniami krytycznymi. Każda grupa zawodowa może wymienić mnóstwo zdarzeń, które mogą być zaklasyfikowane jako zdarzenia krytyczne. Służby ratunkowe z reguły wymieniają dziesięć takich zdarzeń:

1.     Śmierć podczas wykonywania obowiązków służbowych

2.     Samobójstwo popełnione przez kolegę

3.     Poważne uszkodzenie ciała związane z wykonywaną pracą

4.     Zdarzenia w wieloma ofiarami / katastrofy / ataki terrorystyczne

5.     Wydarzenia, które stanowią duże zagrożenie dla osób

6.     Istotne wydarzenia z udziałem dzieci

7.     Wydarzenia, których ofiara jest nam znana

8.     Wydarzenia budzące nadmierne zainteresowanie mediów

9.     Wydarzenia występujące przez dłuższy czas i kończące się w sposób negatywny

10. Każde istotne, bardzo przykre wydarzenie

Sytuacja przełomowa

Sytuacja przełomowa jest ostrą emocjonalną reakcją na mocny bodziec lub okoliczność. Jest ona także znana jako stan emocjonalnego wzburzenia. Rozróżniamy dwa główne rodzaje sytuacji przełomowych. Pierwszy to sytuacja przełomowa związana z dojrzewaniem. Sytuacje przełomowe dojrzewania są wynikiem rozwoju, nabierania doświadczeń, dorastania lub starzenia się człowieka. Na przykład przejście na emeryturę może stanowić sytuację przełomową dla niektórych osób, ponieważ muszą oni przejść z okresu intensywnej aktywności codziennego życia do nowych zainteresowań i zajęć.

Druga grupa sytuacji przełomowych obejmuje sytuacyjne sytuacje przełomowe. Są to takie zdarzenia jak katastrofy, śmierć, wypadki, utrata i zniszczenie majątku. Są to zdarzenia krytyczne dla osób, które w nich uczestniczą. Reakcje przełomowe w takich wypadkach są bezpośrednią odpowiedzią na zdarzenie krytyczne.

Każda sytuacja przełomowa ma trzy główne cechy:

1.     Względna równowaga istniejąca zwykle między zdolnością osoby do myślenia a odczuwaniem emocji zostaje zakłócona.

2.     Zwykłe metody radzenia sobie z sytuacją przełomową przestają być skuteczne w obliczu zdarzenia krytycznego.

3.     Istnieją dowody na występowanie łagodnego do ostrego upośledzenia u osoby lub grupy uczestniczącej w zdarzeniu krytycznym.

Istnieje szereg czynników, które powodują, że radzenie sobie z sytuacją przełomową jest trudniejsze lub łatwiejsze. Nagłość zdarzenia jak również intensywność zdarzenia oraz jego czas trwania mogą wpłynąć na to, w jaki sposób sytuacja przełomowa zostanie załagodzona. Innymi czynnikami wpływającymi na sposób radzenia sobie z sytuacją przełomową są wiek osoby oraz dostępność środków, przy pomocy których radzimy sobie z sytuacją przełomową.

Stres wywołany zdarzeniami krytycznymi

Stres wywołany zdarzeniami krytycznymi jest stanem kognitywnego, fizycznego, emocjonalnego i behawioralnego pobudzenia, który towarzyszy reakcji na poważną sytuacyjną sytuację przełomową. Jest to rodzaj stresu, który jest bezpośrednio związany z uczestnictwem lub obserwacją zdarzenia krytycznego.

Oznaki i objawy stresu spowodowanego zdarzeniami krytycznymi

Objawów jest bardzo dużo i trudno byłoby je wszystkie wymienić. Poniższe zestawienie zawiera jedynie najpowszechniejsze objawy fizyczne, kognitywne, emocjonalne i behawioralne. Wszystkie poważne objawy, szczególnie należące do kategorii objawów fizycznych, powinny być zbadane przez lekarza lub psychologa. Konsekwencje nieskierowania osoby, u której zaobserwowano poważne objawy do specjalisty mogą być bardzo poważne. Należy unikać niepotrzebnego ryzyka i narażania własnego zdrowia i samopoczucia lub zdrowia i samopoczucia innych i każdy taki przypadek kierować do specjalisty, który właściwe oceni zdiagnozowane objawy.