ASERTYWNOŚĆ – JEJ ZNACZENIE W ŻYCIU CZŁOWIEKA
Pojęcie „asertywności” od wielu lat wzbudza w jednych strach w innych zaciekawienie. O asertywnym zachowaniu mówi się coraz częściej i przy wielu okazjach, np. kiedy mowa o stosunkach w pracy, o pracy w grupie, o poszukiwaniu zatrudnienia, ale również o sytuacjach w życiu prywatnym. Czym naprawdę jest asertywność? Definicji asertywności jest prawdopodobnie tak wiele jak badaczy tego tematu. Oto kilka przykładów:
Asertywność to umiejętność pełnego wyrażania siebie w kontakcie z inną osobą czy osobami.
Asertywność to zespół zachowań interpersonalnych, wyrażających uczucia, postawy, życzenia, opinie lub prawa danej osoby w sposób bezpośredni, stanowczy i uczciwy, a jednocześnie respektujący uczucia, postawy, życzenia, opinie i prawa innej osoby (osób).
Asertywność to umiejętność, dzięki której ludzie otwarcie wyrażają swoje myśli, preferencje, uczucia, przekonania, poglądy, wartości, bez odczuwania wewnętrznego dyskomfortu i nie lekceważąc rozmówców.
Zachowanie asertywne jest więc umiejętnością przekazania otoczeniu swoich prawdziwych uczuć, dążeń, opinii i postaw nawet jeśli nie będą one zaakceptowane przez innych. Jednak niezwykle ważnym elementem zachowania asertywnego jest respektowanie praw innych osób do posiadania odmiennego zdania. Asertywność oznacza postawę szacunku dla siebie i innych. Wypływa ona z pozytywnego obrazu samego siebie, z przyjęcia odpowiedzialności za swoje życie, za każdą decyzję, wybór. Zachowanie asertywne cechuje łagodność połączona ze stanowczością, naturalność, uczciwość i otwartość. Asertywność służy lepszemu porozumiewaniu się, umożliwia obronę własnych praw, okazywanie uczuć pozytywnych, zapewnia właściwą postawę wobec osób krytykujących (wyciąganie konstruktywnych wniosków ze słusznej krytyki oraz dystans wobec krytyki niesłusznej), umożliwia wykazywanie inicjatywy, wyrażanie własnych opinii i przekonań, opanowanie sztuki negocjacji.
Prawidłowa asertywność ma ogromne znaczenie w relacjach małżeńskich i rodzinnych. Pomaga w zdobywaniu umiejętności porozumiewania się, negocjowania, otwartego komunikowania uczuć, pragnień, potrzeb i nabywania szacunku dla innych.
Asertywność zakłada istnienie „terytorium psychologicznego” każdego człowieka. Terytorium psychologiczne określa to wszystko, kim się jest, co się posiada, co nas dotyczy. To nasza prywatność i intymność — myśli, czyny, uczucia, potrzeby, przedmioty należące do nas. Każdy człowiek jest gospodarzem swego terytorium. Inni ludzie mają różne cele, dążenia i potrzeby nakierowane bezpośrednio lub pośrednio na nasze terytorium. Jesteśmy więc cenni dla innych jako: wykonawcy, dawcy, biorcy lub narzędzia. Każdy człowiek ma również możliwość obrony własnego terytorium psychologicznego. Nie jest to jednak przyzwoleniem dla agresywnego zachowania, z którym niejednokrotnie asertywność bywa utożsamiana. Obrona własnego obszaru polega bowiem nie na walce, ale na korzystaniu z osobistych praw bez naruszania praw i obszaru prywatnego drugiej osoby. Obszar własnych praw jest zazwyczaj zmienny – osobom, z którymi jesteśmy bliżej związani pozwalamy na więcej niż obcym. Jednak w każdej sytuacji interpersonalnej granice te muszą zostać przez nas ustalone. Jeśli my tego nie zrobimy inni nas wyręczą, a wtedy z pewnością nie będzie to z korzyścią dla nas.
Zachowanie asertywne można umieścić pomiędzy agresją a uległością. Zachowując się asertywnie, respektujemy prawa zarówno swoje, jak i innych. Zachowując się agresywnie respektujemy prawa własne, lekceważąc cudze. Gdy jesteśmy ulegli, lekceważymy swoje prawa a respektujemy innych. Na tym polega istotna różnica pomiędzy tymi trzema typami zachowań. W zachowaniach asertywnych ważne jest nie tylko to, co mówimy, ale jak to robimy. Ton głosu powinien być spokojny, ale stanowczy, spojrzenie skierowane na osobę, z którą rozmawiamy.
Agresywność – bywa często mylona z asertywnością. W przypadku zachowań agresywnych sytuacje są postrzegane jako pole walki, a celem staje się wygrana własna i przegrana, pokonanie innych. Nie liczymy się z innymi, nie słuchamy ich, podejmujemy decyzje bez uwzględnienia praw innych. Zdarza się, że dominujemy nad innymi upokarzając ich. Agresywne zachowanie często prowadzi do starcia, wywołuje agresywną odpowiedź. Zachowując się agresywnie narażamy się, że:
- popadniemy w konflikt,- stracimy szacunek dla siebie,- stracimy szacunek dla innych,- będziemy nielubiani,- osiągniemy rezultaty odwrotne do zamierzonych.Uległość – polega na respektowaniu praw innych przy jednoczesnym lekceważeniu własnych praw. Zachowania uległe charakteryzują się tym, że interesy innych osób stawiamy ponad własnymi, częstokroć rezygnując z własnych celów, pragnień i potrzeb. Lekceważąc własne prawa pozwalamy innym je naruszać. Rezygnujemy z ujawniania własnych potrzeb, odczuć i poglądów. Kumulujemy w sobie wiele spraw, co powoduje nagromadzenie się złości i wewnętrznych urazów. Uległość często prowadzi do tego, że:
- tracimy poczucie własnej wartości,- czujemy się skrzywdzeni,- jesteśmy sfrustrowani,- zachęcamy innych do dominacji,- wybuchamy nagle agresywnie na skutek nagromadzenia się przykrych uczuć,- nie osiągamy tego, co zamierzaliśmy,- jesteśmy wykorzystywani.Asertywność – polega na respektowaniu własnych praw przy jednoczesnym respektowaniu praw innych osób. Oznacza to obronę własnych praw przy uznaniu praw innych. Z asertywnością łączy się niejednokrotnie ryzyko. Gdy postępujemy asertywnie narażamy się na:- wrogie nastawienie do nas przez niektórych ludzi przez to, że wyrażamy swoje uczucia,- otrzymanie etykietki, że należymy do grupy ludzi, którzy przez życie idą przebojem,- zmianę naszych stosunków i relacji z innymi osobami,- ciągłą krytykę.Równocześnie ryzykując, stwarzamy też możliwość wystąpienia wokół nas pozytywnych zmian takich jak:- lepsze poznanie siebie i innych,- prawdziwe zbliżenie się do innych ludzi,- zrozumienie zachowań innych ludzi,- mniej stresów i frustracji,- wyrazy podziwu, pochwały otoczenia,- samorealizacja, zadowolenie, radość,- uzyskanie tego, co chcemy,- doznawanie sympatii i przyjaźni.Dzięki asertywności wzmacniamy szacunek dla innych i dla samych siebie.
Teoria asertywności oparta jest na przekonaniu, że każda osoba posiada pewne podstawowe prawa. Przypomnijmy zatem pięć, bardzo przydatnych w codziennej praktyce specjalisty ds. public relations, praw Herberta Fensterheima:
1. Masz prawo do robienia tego, co chcesz — dopóki twoja działalność nie rani kogoś innego.
2. Masz prawo do zachowania swojej godności poprzez asertywne zachowanie — nawet jeśli rani to kogoś innego — dopóki twoje intencje nie są agresywne, lecz asertywne.
3. Masz prawo do przedstawiania innym swoich próśb — dopóki uznajesz, że druga osoba ma prawo odmówić.
4. Istnieją takie sytuacje między ludźmi, w których prawa nie są oczywiste. Zawsze jednak masz prawo do przedyskutowania i wyjaśnienia problemu z drugą osobą.
5. Masz prawo do korzystania ze swoich praw. Jeśli z nich nie korzystasz, to godzisz się na odebranie ich sobie.
Asertywność nie jest kompetencją wrodzoną, kształtuje się ona czasem nawet przez całe życie, jednak najważniejszym momentem dla kształtowania asertywności jest 2-3 rok życia, kiedy to dziecko po raz pierwszy ustala granice swojego terytorium i uczy się używać słowa „nie”.
To właśnie umiejętność odmawiania jest najczęstszym problemem dla zachowań asertywnych. Ludzie robią wtedy coś, na co nie mają najmniejszej ochoty. Przyczyną kłopotów z odmawianiem może być lęk przed narażeniem się na gniew lub utratę sympatii drugiej osoby. Skutki trudności z odmawianiem mogą być bardzo poważne dla stosunków międzyludzkich, ale także dla naszego własnego samopoczucia. Jeśli w interakcji z drugą osobą notorycznie będziemy robić coś, na co nie mamy ochoty będziemy doznawać silnych negatywnych emocji. Jeśli sytuacja będzie się przedłużała negatywne uczucia będą się wiązały z tą konkretną osobą. Z czasem może się pojawić nienawiść, wrogość, a najmniejszy nawet bodziec może wywołać wybuch, natomiast to właśnie ta druga osoba obarczana będzie winą za te nienajlepsze relacje. Tak naprawdę jednak to my jesteśmy winni temu, że wprowadzamy otoczenie w błąd nie komunikując jasno czego chcemy, a co stanowi przekroczenie naszego terytorium psychologicznego.
Sami odpowiadamy za relacje z otoczeniem - to my decydujemy, jakie one będą, zgadzając się na określony ich rodzaj lub nie. Asertywnie odmawiamy, prosimy, przyjmujemy krytykę lub pochwałę i reagujemy na zdanie innych. Chodzi o jasne wypowiadanie się. Np. gdy odmawiasz pożyczenia czegoś, powiedz, dlaczego: „Nie pożyczę Ci, bo ostatnio za długo czekałem na zwrot...” itp. Nie kłam, że nie masz, bo to zostawia furtkę do dalszych nagabywań i oboje będziecie się czuli urażeni. Chwalą Cię za coś? Odpowiedz jasno: „Dziękuję, faktycznie napracowałam się nad tym...". Po co fałszywa skromność, że „to nic takiego...”? Ktoś Cię skrytykował? Nie obrażaj się, tylko powiedz wyraźnie: „Czuję się zraniony, gdy tak mówisz”.Przy asertywnym wypowiadaniu się należy oceniać działanie, a nie człowieka! Asertywność w wypowiedziach oczyszcza relację z niedopowiedzeń, które ją komplikują lub wręcz niszczą.
Człowiek asertywny – swobodnie ujawnia innym siebie, wyraża otwarcie swoje myśli, uczucia, pragnienia. Czyni to w sposób uczciwy, bezpośredni, śmiało, bez paraliżującego lęku. Jest aktywnie nastawiony do życia, nie czeka na cud, akceptuje swoje ograniczenia niezależnie od tego, czy w danej sytuacji udało mu się odnieść sukces, czy też nie. Potrafi odpowiedzieć „NIE”, zażądać czegoś, co mu się należy, nie lęka się nadmiernie oceny, krytyki, odrzucenia. Pozwala sobie na błędy i potknięcia dostrzegając swoje sukcesy i mocne strony. Gdy jest w centrum zainteresowania, uwagi, potrafi działać bez niszczącego lęku. Akceptuje zmiany w sobie i w innych. Potrafi się „dogadać”, potrafi też dochodzić swoich praw i egzekwować je.
Skąd bierze się brak asertywności? Zespół przyczyn tego zjawiska nosi ogólną nazwę katastrofizmu. Jest to właśnie powstrzymywanie wszelkich działań po to, by nie ponieść klęski. Asertywność jest hamowana zarówno wtedy, gdy nie mówimy, o co nam chodzi, jak i wtedy, gdy jesteśmy nieśmiali.
Podsumowując wszystkie zawarte wcześniej informacje, asertywność jest to stanowczość, która nie rani. Tego stylu zachowania możemy użyć w każdej, mniej lub bardziej poważnej sytuacji konfliktowej. Asertywność to najlepsza droga do sukcesu w komunikacji międzyludzkiej, to umiejętność wyrażania własnych opinii przy poszanowaniu opinii innych. Tak naprawdę nie stanie się nic strasznego, gdy ujawni się rozbieżność zdań. Nie trzeba uzgadniać wspólnej opinii. Jesteśmy różni, a bogactwo naszych przeżyć, doznań i poglądów wzbogaca świat. Wymiana opinii, nawet bardzo odmiennych, to wartość sama w sobie. Pozwala nam spojrzeć na świat oczami innych ludzi i może nasze widzenie wzbogacić.
4
dla-zagubionych_serc