Istota marketingu bankowego
Zmiany zasad funkcjonowania rynku finansowego a zwłaszcza wzrost liczby banków, rozwój konkurencji między nimi, upowszechnianie wiedzy o usługach bankowych oraz zmiany kulturowe, polegające na coraz większej orientacji kredytowej społeczeństwa spowodowały wzrost zainteresowania marketingiem w bankach.
Marketing jest kluczem prowadzącym do sukcesu każdą organizację, bez względu na jej wielkość oraz rodzaj prowadzonej działalności. W przeszłości panowało przekonanie, że aby sprzedać usługi, wystarczy je zaoferować i ustalić odpowiednią dla nich cenę. Takie postawy wynikały z istniejących w gosp. relacje popytowo-podażowe. W Polsce orientacja produkcyjna istniała przez cały okres gosp. państwowej. Narzucona odgórnie specjalizacja banków w obsłudze określonych gr. klientów.
Procesy wymiany są również podstawą marketingu bankowego. Większość gospodarek opiera się na podziale pracy oraz specjalizacji produkcji, dzięki której można osiągnąć korzyści skali. Specjalizacja kieruje potrzebę wymiany dóbr i usług na inne produkty lub usługi, na pieniądze czy też na pracę. Aby wymiana zaistniała muszą występować dwie strony, które wyrażają gotowość i chęć jej dokonania. Wymiana musi satysfakcjonować obydwie strony. Celem marketingu jest ułatwienie i przyśpieszenie tego procesu. Jedną z kluczowych zasad marketingu jest prowadzenie działalności w taki sposób, aby klient odczuwał satysfakcję, a bank osiągnął zyski w długim okresie. Z przynoszenia klientom satysfakcji wynika podstawowa zasada marketingu określona jako zogniskowanie się na potrzebach i pragnieniach klientów stosując zasadę koncentracji na potrzebach klientów a w praktyce decyzje w zakresie oferowania konkretnych usług powinny wynikać nie tyle z analizy kosztów, ile z występowania takich potrzeb u klientów. Stąd tak ważne w działalności banku jest zidentyfikowanie docelowych klientów banku. Nie wystarczy wiedzieć, kim oni są, trzeba również poznać ich potrzeby i oczekiwania. Zaspokojenie tych potrzeb jest jądrem całej działalności marketingowej. Gdy potrzeby się zmieniają, należy także modyfikować usługi. Ponadto powinno się czynić starania, aby w miarę możliwości przewidywać zmiany rynkowe.
Należy więc zauważyć, że marketing obejmuje nie tylko badanie potrzeb klientów, ale i analizę możliwości zaspokojenia tych potrzeb. Bank musi wypośrodkować między tym, a co chce klient, a usługą którą bank może zaoferować klientowi. Potrzeba osiągania zysków to kolejna zasada marketingu bankowego. Aby bank przetrwał, musi osiągać zyski. Powinien więc poszukiwać najbardziej dochodowej gr. klientów. W marketingu bankowym istnieje konieczność zrównoważenia celów bankowych z wymaganiami klientów. Osiągnięcie wysokich zysków kosztem zadowolenia klienta prawdopodobnie negatywnie wpłynie na przyszłe możliwości prowadzenia interesów z klientami. Planowanie zbyt niskiego zysku wywoła zadowolenie klienta, ale może również wpłynąć na brak środków, co odbije się na możliwościach finansowania nowych usług. Rozwój technologii bankowej powoduje podniesienie kosztów działalności banków. Elektroniczne systemy płatności łącznie z usługami informacyjnymi opartymi na komputerowym zarządzaniu dużych firm stanowią bardzo kosztowną infrastrukturę. W najbliższych latach także polskie banki czeka rewolucja w tej dziedzinie. Można je osiągnąć poprzez odpowiednią politykę cenową oraz wchodzenie na nowe rynki. Zysk i ocena opłatności będą dotyczyły każdego aspektu marketingu.
Koordynacja działalności marketingowej w banku to kolejna ważna zasada marketingu. Dział marketingu musi współpracować z innymi komórkami organizacyjnymi banku. Powołanie odrębnej komórki marketingu niczego w banku nie rozwiązuje. Dział marketingu powinien być wkomponowany w strukturę organizacyjną banku. Marketing to nie tylko orientacja na zewnątrz, ale także do wewnątrz organizacji. Orientacja marketingowa powinna być częścią działania banku, a nie ujawniać się w postaci jednorazowo podejmowanych akcji. Prowadzenie ciągłej obserwacji konkurencji i klientów oraz reagowanie na zmiany zachodzące na rynku gwarantują prawidłowy rozwój banku. Marketing nie jest więc taktycznym instrumentem, lecz kluczem zapewniającym długookresowy sukces banku w gosp. rynkowej. Na marketing należy również patrzeć jak na instrument zwiększający skuteczność działania banku. Działalność marketingowa pochłania koszty, ale równocześnie przynosi wzrost dochodów, ponieważ umożliwia wyznaczenie wyższej ceny dla usług lepiej zaspokajających potrzeby klientów, a przez to generujących wyższe zyski. Marketing to nie tylko zaspokojenie potrzeb klientów, ale również wyprzedzanie zmian w potrzebach klientów po to, aby być pierwszym i zdobyć przewagę nad konkurencją. Bank zorientowany marketingowo ma w centrum uwagi klienta i swoje usługi, stara się dostosować do jego potrzeb i wymagań teraz i w przyszłości1.
Przygotowanie i realizacja badań marketingowych ma za zadanie dostarczanie przesłanek dla formułowania decyzji marketingowych i opracowanie strategii marketingowej banku. Jest ona rozumiana jako zbiór decyzji i sposobów realizacji jego celów marketingowych i przyjmuje zazwyczaj postać marketingu-mix. Elementami marketingu-mix są: produkt, cena, system dystrybucji i system popierania sprzedaży. Strategia marketingu-mix obejmuje więc określoną kombinacje decyzji banku w odniesieniu do tych elementów. Podstawowym elementem marketingu-mix jest produkt, czyli jakikolwiek przedmiot wymiany. Jest ona agregatem pewnych właściwości, które spełniają funkcje:
· podstawowe
· dodatkowe
Funkcje podstawowe oddzielają relacje między produktem i celem, któremu składają się więc np. jego funkcjonalność, wydajność, jakość.
Funkcje dodatkowe produktu, odzwierciedlają relację między nim i użytkownikiem produktu, łatwość korzystania z niego itp.
Produkty oferowane przez bank można podzielić na trzy główne grupy:
· różne formy i rodzaje kredytów
· różne formy lokowania środków finansowych
· obsługa bieżącej działalności podmiotów gospodarczych osób fizycznych i inne usługi oferowane klientom.
W jaki sposób można w odniesieniu do produktów banku określić funkcje podstawowe i dodatkowe?
Funkcja podstawowa tej grupy produktów polega na tym, że zaspokajają one potrzebę oszczędzania zabezpieczenia przyszłości oraz racjonalnego i efektywnego gospodarowania wolnymi środkami finansowymi. Funkcje podstawowe pierwszej gr. produktów banku polegają na tym, że odpowiadają one zapotrzebowaniu na środki finansowe podmiotów gospodarczych i osób fizycznych przeznaczone dla realizacji określonych przedsięwzięć. Funkcje podstawowe trzeciej gr. produktów tj. wszelkich usług bankowych, polegają na przyśpieszeniu realizacji decyzji gospodarczych przez podmioty rynku, ułatwieniu podejmowania i realizacji różnych przedsięwzięć, na usprawnieniu wykonania transakcji handlowych.
Funkcje dodatkowe tej gr. produktów to np. nieskomplikowany sposób dokonywania wkładów, środków, łatwy dostęp klienta do informacji o swoich lokatach, estetyka pomieszczeń bankowych, w których dokonuje się wkładów. Funkcje dodatkowe odnoszą się podobnie jak w przypadku grupy wkładów, do warunków, w których oferowane są produkty banku, do czasu oczekiwania na decyzję o przyznaniu kredytów, jakości obsługi itp. Funkcje dodatkowe tej grupy produktów to przede wszystkim szybkość, terminowość, rzetelność wykonania, wysoki poziom obsługi.
Należy dodać, że w odniesieniu do niektórych produktów ich funkcje dodatkowe mogą mieć dla konsumenta większe znaczenie niż elementy funkcji podstawowej i mogą rozstrzygnąć w ten sposób o decyzji zakupu produktu.
Opracowanie strategii produktu obejmuje następujące etapy:
a) Kształtowanie funkcji produktu i ich zmiany
Polega na nadaniu określonych właściwości ekonomicznych i symbolicznych funkcjom konkretnego produktu. W odniesieniu do grupy wkładów środków finansowych, polega to na określaniu form i warunków uch lokowania oraz powiązaniu tych form z określoną symboliką:
· ustalanie jednolitego wzoru dokumentów
· koloru
· symbolu graficznego znaku dla całej grup produktów
· nazwy produktów
Kształtowanie produktu nie może być działaniem jednorazowym. Produkt jako przedmiot sprzedaży jest bowiem stale konfrontowany ze zmieniającymi się potrzebami klientów. Wyniki tej konfrontacji stanowią podstawę do podejmowania określonych działań dotyczących produktu. Polegać one mogą na:
· utrzymaniu istniejącego produktu bez dokonywania zmian w jego funkcjach;
· usprawnianiu i uproszczeniu produktu;
· wycofaniu produktu ze sprzedaży.
Utrzymanie produktu bez zmian w jego funkcjach następuje wtedy, gdy potrzeby zaspokajane przy jego pomocy nie ulegają zmianom lub zmieniają się nieznacznie, a na rynku nie ma produktów konkurencyjnych. Jeśli warunki powyższe nie były spełnione, to albo podjąć działania w kierunku usprawniania i uproszczenia produktu albo podjąć decyzje o zaoferowaniu określonego produktu innemu segmentowi klientów. Usprawnianie produktów wynika z konieczności dostosowania się do potrzeb klientów oraz pojawienia się produktów konkurencyjnych. Może ono dotyczyć wszystkich funkcji produktu albo tylko niektórych ich elementów. W przypadku produktów banku, usprawnienia mogą dotyczyć np. tylko funkcji dodatkowych produktów:
· poprawy estetyki pomieszczenia bankowego;
· skrócenia czasu oczekiwania na decyzję o przyznaniu kredytu;
· uproszczeń w dokonywaniu wpłat i wypłat itp.
Uproszczenie produktów polega przede wszystkim na minimalizacji kosztów ich zaoferowania. Przykładem może tu być wprowadzenie samoobsługowych urządzeń w bankach, które obniżają koszty bieżącej działalności i oferują produkty na wyższym poziomie niż przed wprowadzeniem zmian. Wycofanie produktu na rynek następować powinno po dogłębnej analizie sprzedaży konkretnego produktu, kierunków rozwoju rynku, produktów konkurencyjnych oraz zapotrzebowania na inne produkty banku.
b) Wprowadzenie nowych produktów na rynek
O nowości świadczy więc konfrontacja produktu i jego właściwości z potrzebami konsumenta. Rozwój nowego produktu obejmuje działania od ukształtowania produktu i jego funkcji, do wprowadzenia go na rynek. Działania te obejmują następujące etapy:
· poszukiwanie idei nowego produktu;
· wstępna selekcja zgromadzonych idei;
· analiza ekonomiczna nowych produktów;
· testowanie i wprowadzanie nowego produktu na rynek.
W fazie pierwszej następuje poszukiwanie idei i pomysłów nowego produktu. Udział brać mogą pracownicy banku, którym powierzano opracowanie idei nowego produktu lub wyspecjalizowane formy marketingowe. Idee gromadzić można w drodze studiów i badań albo poprzez rozmowy z klientami banku. Odbywać się to może w sposób zorganizowany, z wykorzystaniem ankiet i wywiadów poprzez bezpośrednie, spontaniczne i nieplanowane rozmowy z klientami. Pomysły te dotyczą:
· nowych rodzajów kredytów
· lokat
· nowych rodzajów usług
· grup klientów, którym można je zaoferować
Natomiast w fazie trzeciej podlegają one dalszej selekcji w oparciu o kryteria ekonomiczne. W dalszym ciągu przyjęte idee dotyczące nowych kredytów, lokat i usług są opracowane z punktu widzenia:
· warunków udzielenia kredytów;
· sposobów zabezpieczenia wzrostu;
· warunków przyjmowania lokat i ich form.
Wiąże się to z koniecznością opracowania nowej dokumentacji dla klientów, przeszkolenia pracowników banku w centrali i poszczególnych oddziałach, odpowiedzialnych za oferowanie nowych produktów, z przygotowaniem informacji dla klientów, wskazującej na korzyści płynące z nowych usług i produktów, opracowanie trybu rozpatrywania wniosków kredytowych, sposób zabezpieczenia spłaty kredytów.
Ostatni etap to testowanie produktu, czyli jego sprzedaż na specjalnie dobranym w tym celu tzw. rynku próbnym. Informacje o nowej ofercie banku można więc przesłać klientom za pośrednictwem poczty lub prasy, ale można także organizować spotkania z wybranymi klientami, podczas których przekazywane będą informacje o nowym produkcie, a on sam prezentowany, omawiane jego funkcje, zalety i możliwości korzystania z produktu. Sprzedaż następuje we wszystkich oddziałach banku w normalnych warunkach. Test taki może być prowadzony przez dłuższy okres, ale z reguły nie trwa dłużej niż 2-3 miesiące. Wyniki testu powinny okazać się przydatne w określeniu zmian funkcji nowego produktu sposobu jego sprzedaży i opracowania koncepcji szerokiego wprowadzenia produktu na rynek.
c) Kształtowanie struktury asortymentowej produktów
Działania związane z kształtowaniem struktury asortymentowej produktów dotyczą przede wszystkim szerokości i głębokości asortymentu i kierunków zmian w tym zakresie. Jeśli podmiot gospodarczy dąży do zaspokojenia współwystępujących potrzeb, tzn. oferuje wiele różnych produktów, można mówić, że asortyment jego produktów jest szeroki. Taka polityka owocuje:
· zwiększeniem zakresu wyboru produktów dla klientów;
· wzrostem wielkości sprzedaży;
· podziałem ryzyka sprzedaży między wiele produktów;
· możliwością lepszego wykorzystania własnych zdolności wytwórczych i personalnych.
Z drugiej strony zmniejszają się możliwości specjalizacji i poprawy jakości produktów. Klientom oferowane są wówczas wszelkie możliwe rodzaje i formy kredytów, lokowania oszczędności i wolnych środków finansowych oraz szeroki zakres innych usług.
Następuje łączenie tradycyjnych produktów banku z ofertą produktów ubezpieczeniowych np. przy kredytowaniu wycieczek zagranicznych, bank oferuje ubezpieczenie od chorób i leczenia za granicą, ubezpieczane są dochody grup klientów, które charakteryzują się brakiem stałości i pewności, oraz spłata kredytów ratalnych.
Kształtowanie asortymentu może także dotyczyć jego głębokości. O asortymencie głębokim mówimy wtedy gdy oferowanych jest wiele odmian jednego produktu. To różnicowanie produktów opiera się na założeniu, dany rodzaj produktu nie odpowiada w jednakowym stopniu wszelkim klientom odczuwającym określone potrzeby. Polityka głębokiego asortymentu ma sens wtedy, gdy w obrębie danego typu potrzeb można wyodrębnić wyraźnie różne segmenty klientów. Jeśli się nie da tego osiągnąć, może się okazać, że różne odmiany produkty stają się wobec siebie konkurencyjne. Natomiast z punktu widzenia zamożności klientów, można pogłębić asortyment:
· poprzez ustalanie różnego oprocentowania kredytów;
· terminów spłaty;
· zabezpieczenia itp.
Banki realizujące politykę głębokiego asortymentu produktów zwane są bankami wyspecjalizowanymi.
Oferowane przez bank produkt, musi być rozpatrywany w powiązaniu ze zmianami sytuacji na rynku produktów nowych oraz zmian potrzeb klientów. Stopniowe nabywanie i utrata zdolności produktu do zaspokojenia potrzeb klienta wiąże się z pojęciem tzw. cyklu życia produktu. Jest to okres, w którym dany produkt znajduje się na rynku nabywców.
Okres ten można podzielić na kilka etapów:
· wprowadzenie produktu na rynek;
· wzrost sprzedaży produktu;
· dojrzałość sprzedaży produktu;
· nasycenie rynku produktem;
· spadek sprzedaży produktu.
Cechą charakterystyczną większości produktów banku, jest ich relatywnie długi cykl życia. Natomiast w celu utrzymania produktów na rynku banki stosują różne działania w zależności od potrzeb poszczególnych grup klientów.
Cena produktów banku
Jednym z elementów marketingowej strategii działania banku jest ustalenie cen na swoje produkty i ich zmiany. Decyzje te są nierozerwalnie związane z decyzjami kształtowania produktu i zmianami jego funkcji.
Według koncepcji marketingu ceny mogą być ustalane na podstawie:
a) popytu na dane produkty
b) kosztów ich wytworzenia i zaoferowania
c) cen produktów konkurencyjnych
a) Ustalanie cen na podstawie popytu na dane produkty opiera się na założeniu, że istnieje zależność między cenami a popytem na oferowane przez bank produkty. Stąd wynika konieczność określenia wielkości popytu, jego struktury i przewidywania jego zmian w czasie. Odnosi się to do segmentu klientów, którym oferowany jest dany produkt. Niezbędne jest więc zebranie i opracowanie informacji o liczbie klientów, ich rodzajach, obrotach(dochodach), przewidywanych nakładach inwestycyjnych, skłonności do oszczędzania, elastyczności dochodowej i ocenowej popytu, sprzedaży konkurencyjnych produktów oraz ich cen itp. Zmiany cen produktów powinny następować w zależności od zmian w popycie. Mogą one dotyczyć produktu oferowanego już na rynku, ale mogą być dokonywane przez różnicowanie produktu, jego ulepszanie, wprowadzanie nowych odmian produktu, albo odpowiednio prowadzoną segmentację klientów.
b) Ustalanie cen wyłącznie na podstawie kosztów ich zaoferowania poprzez bank oznacza, że ceny zależą przede wszystkim od czynników wewnętrznych banku. Istnieje więc niebezpieczeństwo, że nie będą one odpowiadać popytowi. Jeśli nie można ustalić cen produktów na podstawie popytu lub kosztów ich wytworzenia, można je ustalić, opierając się na cenach produktów konkurencyjnych. W zależności od pozycji banku na rynku i rodzaju produktu, ceny można różnicować w stosunku do cen produktów konkurencyjnych albo ustalić na podobnym poziomie. Trzeba podkreślić, że podstawowe znaczenie przy określaniu cen powinna mieć metoda oparta na wielkości popytu. Pozostałe metody winny służyć jako jej uzupełnienie. Ustalając ceny należy opierać się także na takich czynnikach jak np.
· zasoby własne banku, ich struktura i wzajemne relacje
· wielkość lokat klientów, ich struktura wg wielkości i terminów wypłat
· oprocentowanie kredytów banku centralnego
· wysokość rezerw obowiązujących w banku centralnym
· ceny produktów konkurencyjnych banków
c) Ustalanie ceny na poziomie znacznie niższym lub wyższym niż cena akceptowana, może spowodować negatywne reakcje konsumentów. Cena znacznie niższa niż poziom akceptowany bywa kojarzona z niska jakością produktu, a cena za wysoka może spowodować istotny spadek sprzedaży. Np. bardzo wysokie, znacznie wyższe niż w innych bankach oprocentowanie wkładów środków finansowych. Napływ wpłat wkładów przez bank wraz z odsetkami w terminie.
Ze względu na rodzaj i cechy charakterystyczne produktów bankowych w zasadzie nie mogą być stosowane poważne obniżki cen, rozumiane jako walka cenowa między bankami. Cena może być zmieniona (różnicowana) nie tylko ze względu na cechy różnych grup nabywców, ale np. na skutek zmiany sytuacji rynkowej (np. inflacja) i polityki państwa (np. operacje otwartego rynku). Dla banku ważne są więc informacje o tym, jak reagować mogą nabywcy ich usług po wprowadzeniu zmian cen. Chodzi o znajomość elastyczności popytowej cen. Zależy ona od kilku czynników:
· istnienia produktów konkurencyjnych i ich cen
· wiedzy nabywców o sytuacji na rynku usług bankowych
· wielkości zmian cen usług bankowych
· znaczenia produktu bankowego dla klienta
Istotne znaczenie dla określenia polityki cenowej banku mają także stopień koncentracji rynku produktów (usług) bankowych oraz sytuacja rynkowa. Klienci zmieniają bank najczęściej wraz ze zmianą miejsca zamieszkania lub miejsca pracy. Nakłonienie ich do zmiany banku w wyniku istotnych obniżek cen wymagałoby poważnych obniżek oprocentowania udzielanych kredytów, podwyższenia oprocentowania lokat i świadczenia dodatkowych usług, rzadko spotykanych w innych bankach. W praktyce wiązałoby się to z poważnymi nakładami, przy niepewnym efekcie takich działań.
Produkty banku muszą być zaoferowane zgodnie z potrzebami klientów w odpowiedniej formie, miejscu i czasie. Realizacja tego celu jest równoznaczna z podejmowaniem działań i wykorzystywaniem instrumentów, które składają się na politykę dystrybucji i stanowią kolejny po produkcie i cenie element marketing-mix
1. Polityka dystrybucji to sposób połączeń i kolejność, w jakiej występują ogniwa pośredniczące między producentem towarów (usługodawcą) a ostatecznym ich nabywcą. Natomiast fizyczny przepływ towarów polega na doprowadzeniu produktów do punktów obsługi klienta. Obejmuje on takie czynności jak magazynowanie, gospodarowanie zapasami, transport, paczkowanie itp. Ze względu na specyfikę produktów banku (usługi niematerialne) zagadnienie fizycznego przepływu towarów można pominąć. Istotne znaczenie ma natomiast długość i szerokość kanału dystrybucji oraz strumienie, jakie przez ten kanał przepływają.
2. Do najważniejszych strumieni przepływających przez kanał dystrybucji produktów banku zalicza się:
· informacje
· negocjacje
· zapłatę za usługi
Brak jest takich strumieni, jak przepływ prawa własności i fizyczny przepływ towarów. Jak już wspominano w pierwszej części pracy, w odniesieniu do produktów bankowych nie występuje przeniesienie prawa własności. Tak w odniesieniu do kredytów i do lokat klientów środki finansowe stawiane są do dystrybucji banku lub klienta w celu ich wykorzystywania jedynie przez ściśle określony czas za ustalonym wynagrodzeniem (oprocentowaniem kredytu lub lokaty). Niematerialność produktów bankowych jest z kolei przyczyną braku f...
retro23kam