j.pelc znak.pdf
(
17488 KB
)
Pobierz
JERUY
PELC
ZNAK
I. WSTP
W
tytule
nastpnego,
drugiego, rozdziau
figuruje
wyTaz
,,8an,La,i,o,tl",
na\ecy
clo
klasycznej
greki,
jego
obecno
mogaby
nasun
komu
przypu
zczente,
i
mam
tu
zamiar
przed.sta-wi
histori
pojcia
znaku.
Nie
bcl to
jednak uwagi historyczne.
Nie
bdzie
to
rwnie systematyczna
*naltza znacznia
owa
,,znak
"
,
zakonczona
jego
clefinicj sprarvozd
awcz,
ani
balanie
rnego
rolzaju
znakw,
zakoczone
jed"noznaczn
crarak_
terystyk znaku,
czyli
jego
definicj
I
aln.
Natomiast
pragnbym
roz_
way
kilka
wybranych kwestii,
ol
ktrych
TozstTzygnicia
taka
rlefi_
nicja
moe
zalee.
\y
rozwaaniach
tych
jednak
nie
bcl formuowa
ostatecznych tozwizan,
leez taczej
pytania,
wska.zujc
jetlynie kierunki
molirvych
na nie
oclpowieclzi.
A
zatem
nie
bdzie
to
ani
historia,
ani
teoria pojcia
znku,
lecz
prolegomena
c1o
jego
clefinicji,
Analizujc pojcie
znaku
morra
si
zastanawia
nad
t.r*m,
co
to
zxLCZY,
gdy
mwimy,
o
co
JEST
ZNAKIEII
CZEGO
INNEGO,
1v
zcze_
glnoci za
nal
tym,
JAKI
sTosLTNEK
z_cI{oDzI ]IID2.
2.-{AKIE]I
A
T1.]I,
,o
cr"co
S
]e ZNAK
oDNoSr.
Ale monate
zar|a
nieco inne
pytanie:
Co
To
ZNACzv,
gtly
mwimy,
p
w czlsm
i
riro
Po UGUJE
srp czrrr
JAKo
ZNAKInlr cznco
INNEGO.
ot
proponrrj
uzna
to
ostatnie pytanie
z
poclstawo.we,
poprzednie
za
za
wtrne. }Iotywem
tego wyborrr
jest
prr*i*d"renie,
e mao
co
tlywa
znakiem t&z
n& z&w
ze,
w cigu
caego
swego
istnienia, nic
za
nie
jest
znakiem niezalenie
od"
tego,
rv
jaki
sposb
si
tym
cz;rryr
posuono
w
lanym
wypacl.krr,
jrr,k
tego
czego
rryto.
.,viai
nie
skada
si
z
clwch
i
t_vlko
clwch oclrbnych
czci:
znakx,
otaz
nic_znakw.
Ka.d.e
co
_
mwic
jz;_kienr
filozofw:
kad_v
byt,
szeroko rozumiany, a
wic
tzecz,
zj*wisko,
zclarzenie,
cecha
itd,.
_
moe
si
na
jaki
czas
sta dla
kogo
znakicm
czego
innego,
ja,kiego
innego
t|tr,
1eSti
zostanie
uyrp
w
pewien
szczegln_v
sposb,
w.vrnagjc_v
scha-
raktcryzowani.
Proponuj
zatem,
by
takie
rvl-rllcrria,
jak:
.,znlr,k
co
ozt;iacza''
albo
,.znak
co
wyrar"",
tlv&&
za
ructaforycznc
i
skrto,we,
zNAK
1,25
a24
JDRZY PELC
gane rwnoczenie
ze
swoim
sen,l,e,ioni
cie
pty
stanowi
lenxion ciaa,
pli
ono
samo
je
t
niewiiloczne;
gdy
natomiast
jedrroczenie
widzimy
i
ciao,
i
cie,
ktry
ono
Tzllea,
tcn
przestaje
by
semeio,
owego
ciaa.
'Io
samo
sn?,eion
przypominajce wskazuje niekiecly
jecln
tylko
rzecz,
nielriecly
za
rne,
taz
t, a
raz tamt. Tak np.
clane
zjawisko dla
jeclnego
lcka.rza stanowi
lanLeion
tej
choroby,
a
clla,
clrugiego
tamtej
1
podniesiona
agier-
jest
clla jeclnych
sarnuioL
zblian'ia
si
wrogw, clla
innych
przy-
bycia przyjaci;
clwik clzwonka bywa
sema,ion
tego, e rozpoczto
ju.
sprz,eda
na
rybim
tagu,
ale
bywa te
i
semeion
tego, e
naley
drog
polewa wod.
Dzieje
si
tak
dlatego,
e
semeion
przypominajce
w
nie-
ktrych
wypad,kach
wTzNAczA
pRAwoDAwc
i
od
niego
zaley, co
ma
ono
wskazywa
i
czy
jedn
rzecz,
czy
wiele
l:.aTaz,
czy
te
kiedy
t,
a
kicdytmt.
Skoro
to
samo
zjawisko
lub
zdarzenie moe stanowi
semeion r,
nych
rzeczy
i
skoro
sameion
jest
czym,
czego si mona naaczy,
czym
przeto, co trjmujemy
za pomoc Tozumu, a nie
zmysw,
i
wreszcie skoro
jest
s4nnr
-
mwinry
wszak, e
to
oto sE}IEIoli
czego
jest prawdziwe,
lvystpujce
zamiast
daszych sformuowa
w
rod,zaju:
,,w
chwili
X
uyrva
czego,
by
co
innego oznaczy
(rvyrazi)"
albo
,,w
chwi]i
X
uyrva czego,
by
pozna (nauczy
si,
dowiedzie si)
co
innego".
II.
sEIIaIoN
Stoicy,
epikurejczycy
i
sceptycy
wicej uwagi
powicili
pojciu
se,m,eion,,
oznaki,
anie]i
pojciu
semainon,
znaku,
zwaszcza
znaku
jzy-
kowcgo. Naley
jeclnak
zwrci
uwa,g,
e
ocldr"jc
grecki
termin
,,8enlei-afu1)
zal
pom0c
polsIiego WyTazu
,roznaka",
a
,,,senlai,non"
-
za
ponroc
rzeczo,ivnika,rznak", nie
dokonuj adnych
rozstrzygni
terminologicz-
nych ani
pojciowych, Iecz
jedynie
zdaj
spIaw
z
tego,
jak
potocznie
przekaclr
si
te
greckie sowa.
\Y
d"alszym
wic
cigu,
aby unikn
rvra-
enia,
e
w
tym
przekad,zie
zawatta
jest
pewna clecyzja teoretyczna
czy
pevna
interpretacja
w
pomnianych
terminw
klasycznej greki,
bcl
ich uywa
w
brzmieniu oryginalnym. W
szczeglnoci
wic
nie
rozstrzygam
kwestii,
czy
waniesolvo
,,oznaka"
jest popmwnym
przekadem w)rrazu
1)renlaon')
1
czy
te
byoby nim
raczej
np.
sowo
,,wslranik",
albo
,,obja.tv",
,,przejarv",
,,znak",
bd
te raz
jed,no,
Iaz
allrrgie.
Co to byo
rerneion?
Vedng
Sekstusa
Empiryka
(Sekstus
Empiryk,
1970:
Ir,
U3-276)
mona,
tego terminu
uywa
w
dwojaki
sposb:
oglnie
albo
szczegowo.
W
znaczeni;l oGLNrrI
oalnosi
si
on
[o
tego,
co zdaje si coujawnia; miano
,,semei,on"
nadajemy wwczas temu,
co
przywoilzi
na myl
rzecz,
ktr
si
kiecly cznie
z
o-w,ym
czyrn,
ti.
z
ow}rm
semaion,
po
trzega,o
.
W
znaczeniu szczpoo.T-Y]I semeiol to
co,
co
w
kazuje
jak
ruecz
niejawn, czyli tzw.
ailelo.n.
Ale
rzeczy
niejawne,
ukrytc,
s
troja,kiego
roclzaju:
albo
na
zaiwsze
niejawne,
albo z
ntuTy
niejawne,
albo te
chwilowo niejawne. Pierwsze
wymykaj si
jakiemukolwiek
ujciu,
a
wic take
rrjciu
za,
ponoc
semeion.
Tylko
clrugie
i
trzecie ujawniaj si
za
jego
poretnictwem.
Rzeczom z
natnry
niejawnym,
ta]rinr
jak
d.usza lrrd.zka, oclpowircla senleion
poKAzuJcE,
encle.ilctikt2.;
np. rrrchy ciaa
stanowi
seme,ion
pokazrrjce
clusz_v.
Tego roclzaju
semeion
spenia
funkcj
ujawnianii
dziki
swej
na-
trrrze
i
z&lvsze
wskazrrje
jecln
i
t
sam rzecz niejawn. Natorniast
uja-
nianirr
rzeczy
chwi]orvo
rrkrytych suy
selneioir
innego roclzajrr: enzv-
Io}IINAJCE,
ll,yplomnestihon;
to
ono
ryrniel
kiecly
]po
tlzegane
r\y-
rroczenie
z
ja,lr
Tzecz,
przypomina
j,
gcly
on& sama
przestaje
b;,-
tlostrzegalna. 1
tak
dym
stanowi
semei,o,n
przypoirlinajce niewidzialnego
w
clanej
chwili
ognia,
biizna
-
istniejcej
kieclyTany,
a
uszkodzenie
,eTc&
-
naclchoclzcej mierci.
a
tamto
faszywe,
prawtlziwe
za
i
faszywe
s scly,
nte
tzeczy
-
zatem
seneion,
za:ttwaa
Sekstus
Ernpiryk,
nie jest
przedmiotem
zmyso-wym,
lccz ulrys,owyl,
noetycznym.
Stoicy
rwnie
uwaali
semei,on
za
scl, zd,anie,
aksoma,
raczej
wic
z{l,
sD
\y
sENsIE
LociICzNy}I
ni w
sensie psychologicznym,
risis.
Nie
kady
ietlnak
sc1
logiczny
by w
ich mnienranil
senteiot,
lecz
jeclynie
taii,
ktry
spenia rlwa
warunki:
jest
pRA\yDzIwy
oraz
jest
popRzEDNI-
]IIE]I
pRAWDzIlyEGo
zDANIA WARUllKo\yEGo,
a
zatenr
zdania
majccgo
te
prarvclziwy nastpnik.
_\Ie
nie
zaly
ze
-
jak
powiadali
stoic1,
-
pl,liyclziw_v
poprzeclnik
prlrvtlziwego zclania
warrrnkowego Stano\Ti
semeion
nastpnika
w
tym
zrlli,nitr.
Oto
np.
sd
jasl
clei.e,
chocia
prawilziw_v
w danyn
rv-ypaclktr,
lric
jest
seme,ion
sclu
jes
josto,
tninxi i
piel,rvsz;,
to popTzednik, a
clrugi
-
nrlstpnik
pravlziwego zclania rvarrnkolvego:
nie
jest,
grly
i
pierwsze
-
clzie
*
i
clrugie
-
e
jasno
-
wiclzinr;,
na
wasne oczy.
Tymczasenr
all;;
speniajcy
pow_-lsze
warrrnki
poprzeilnik
b_y
senl,eiot,
nastpnika,
rrr'.rsi
on
-
twierclzili stoic;,
*
rv nastpnik
r.rrv:r,l,
jak
v-
zclanirr:
Jeeli
ma ona mleko
u
p,iersiach,
to plocza,
A
zatenr
to,'clo
czego
oclrrosi
si
senrc,ion,
mtrsi
by
rrkryte,
samo
semeiolt,
za
-
jlrwne,
Ale
w
nastpnik
-
rrtrzyrrr_vwali stoic1-
-
c]io lrkr1,,ty,
jest niemniej
jeclntlk
alrtuainy,
telaz
oREcNrr,
Nie
rnaj
racji
-
nrwili
-
ci,
ktrz1-
nl;.l,
i
co
teraniejszego
rnoe
b_v semeion,
czegoprzcszego
ltrb
czego
przyszego,
jak
w
zclniach
Jeli
nta
on
te,az
bl,in,,
to
mia
licd,y
rat,
a\bo Jet,iteraz t,anny
jest
w
serce, to
,l{,rnl,e.
To
pr:lvd*,
e
w
pierwszym
przykadzie rana
jest
czym
przeszm:
niegcly
istnir-r,,
ale
przeminr1
a
rv clrugim przykalzie mier
jest
czyrn
prz_r-sznr: zanion_v
w
erce
Jszcz
yje. Przesze
jednak
lub
prz_vsze
-
trvierclzili
-
s
tutaj
jecly-
Semei,on
ztem
-
zarwno
pokazujce,
jalr
przylominajce
-
jest
czyrn
wzGLDNy}I,
relatywnym:
o
niczym nie
mon&
powiedzie po
prosiu,
i
jest
semai,ony
z&wsze
trzba
wymieni, czego
jest
to
semeion,
mwic
.,seme,ioll,
tego
a
tego".
Orvo
za
,,to
&
to"
nie
nroe
by
postrze-
,.
zNAK
127
JERY
P!]Lc
126
jak
majcy
wartologiczn.
Z
krytyki
tej
Sekstrrs
wycign wniosek,
i
nic
cla si
uttzyma
pogldu
stoikw,
solnion
jest
prawdziwym
poprzeclnikiem,w
pTa,w"tlziwym
zdaniu
rvarunkowym.
Odrzuca ten
poglrl
z
jeszcze
jednego
powodu:
gtlyby
stoicy
nieli
racj,
to
jake
by
lud,zie niewyksztaceni, nie majcy najmniejszego
po-
jcia
ani
o
sdach,
ani o
sztuce dialektycznej,
czyli
o
logice,
mogli
ko-
rzysta z
semeiw,
Aptzecie
-
zauwaa
-
z
praktyki
wiemy,
e czyni
nie
te
Tzczy
Lub
zdarznia, lo
lrtrych si
odnosz
sdy, same
sty
natonriast
istniej teaz
i
ju
obecnic
s
prawdziwe.
To
nie
teraniejsza
rzecz, blizna,
jest
-
wetiug
stoikw
-
semaot,
przeszej
tzeczy,
Tan-,
a}bo
teraniejsza
rzecz,
zranione
serce,
jest
sem,aion czego
przyszego,
mierci:
i
semaion,
i
to, na co
ono
w kazuje,
s
sobie
\yspcze
ne
iteta,
rriejsze.
Teraniejsze
jest
seme|on,
mianowicie
sd, e m& 0n
blizn,
rrv_
nie
teraz
istnieje
oraz obecnie
jest
prarvd
sd,
e
by
on la,nny;
teta,
niejsze
jest
semeion,
mianowicie
al,
e
jest,
on
Tanny
lv
seTce,
a
takc
teraz istnieje
i
obecnie
jest
prawclzi,vry
sr1,
e on
lmrz.
Tak
wic
se-
meion
-
to z
powod,zeniem,
np.
proci
ternicy,
gd;,
przewicluj
wiatr,
cz;-
rolnicy,
kiecly przepowiad,aj
naclejcieuszy. Zreszt nie
t5
lko lrrclzie;
przecb
-
przypomina
-
sami stoicy
przyznaj,
e
i
zwietzta zdolne
s
pojmowa
semeia1
np. pies
po
latlach
tropi
zwierz}nl
a
ko porywa
si
do
bicgrr
na
pod.niesienie
bata, cho
-
jak
clodawa
artobliwie
-
pierwszv
nie
przeprowalza
wnioskowania
to
jest
tad,
a
ztem1
zwi,erane znajd,ttje
s
ro
pobliu,
a
drugi wnioskowania sloro lonica
potlni,s
bat,
m,usz
cua-
loua.
Na
koniec
Sekstrrs
Dnipiryk zbija
twierclzenie
stoikw,
e
seneio,n
i
to, na
co
ono
$,skazuje, wspistniej
v,
teraniejszoci,
Gdyby
tak
gosili
stoicy
-
zawsz oalnosi
si
c1o
czego
teraniejszego.
Uwaali oni
zatem, e
pojcic
same,ion
tworzynr,v
za
pomoc
pojcia,
\yvNIT{NIA
jednego
d.u
z
drtrgiego lld,
z
clrrrgich.
\Y
szczeglnoci
DowD,
a7tod,e,ikss,
uznawali
za
oilmian
lnxe,iorL,
gdy
-
jak
mwili
-
konklrrzj
czyni
on oczywist, cilej:
koniunlrcja
przcsanek
w
clowotlzic
(czy
szerzej:
-w
rozumowaniu)
stanowi
seme,ion
zachoalzenia konklrrzji,
jak
np. w
takim
oto
wniosko,waniu:
Jeti,
jest
ruclt,, to
jest
i,
prni,a;
po-
naclto
za:Jast
ruclt, (semeion),
a
zalem
jest prnia
(konkluzja,
zrazrr
rrkryta, nastpnie
za
ujawniona
za
pomoc prze
&nck
stanorvicych
cznie
semai,on),
Rwnie
niektrzy
epikurejczycy,
np.
Tiloden,
wizali
pojcie
senleiutt
z
YNIoSKoWANIE]I, zwaszcza
INDUKCvJNv]L
Scept_vk Sekstirs
Empirylr ta]ie
s]rania
si
clo
przyjcia
pogltlrr,
c,
przesanki,
szczeglnie
-
clowodzicl, oclsaniaj
ukr$
konkluzj,
rv1--
stpuj
zatem
jzliro
jej
semeion1
zlle
z
racji
srvego
,sceptycyznu
writrz}--
nrl-wt si
ocl ostLtccznego
ztliilia
i
zarviesza
srrojt-p
opini w
tej sllalvie.
lir.vtykorvrr, natonrilrst stoilirv
za
to,
e
tilk
zclecytlorr-a,nic
rrzna]i
senrci.ott
byo
*
zalwaa
-
rrwczas
jeclno
i
drugie mona
by
pozna
bezpo-
i,cclnio
i
aclne
z
nich nie
wskazywaoby
pozostaego.
Jak
ryicla,
filozoforvie
staroytni
w
swych
Tozw,aaniach nac1 poj-
cient
semei,oli porrrszy-ii
rviele
istotnych
zagarlnie1 a
wic:
jakiego
roilzajtr
bl-tenr
jest
semai,on,
czy
pojcie
setleion
jc.st
wzglclne
oraz
jakie
s
wasrroci
stosrrnku
semeion clo
wskazywanej
pTzez
nje
rzeczr-.
Poczynili
prz,r
tvlll
s-iele
ccnn_vch
spostrzee,
ktre
clo clzi
zachorr-a1-
wano;
np. c
to,
clo czcgo oclnosi
si
dane selnion,
nie
polvinno
1,1y
clostpnc naszenlll
postrzecnitr
n, clrwili,
gcly
postrzegan}v
or,l,z
intcrpretrrje,rnv
s&mo
.9e-
neion| e
stosunek
semeio,tt
clo
Tzczy przez rrie rrsliz_vrvnej
il-wa
rra-
trrraln1-
bclkonrvencjonalrry; c korzl-stante z senetu wie si z
wnio-
skorvanicnr1
i
e nie
tylko
luclzie
poshr3j
.li
senteianti.
Przvjnrijm_v
te
spostrzeenia
jako
prrnkt rrl-jcia
rv
ntszyclr
Toz\\,,a-
,niach,
ktrc
-
jak
zapowicclziaem
-
polega
btir1
na
sfouirilori-r,nirr
z-t
cl;
saly
lysz&k
-
ilowoclzi
_
s
2.,(Ag2ENIA1II
ztla, znaczenie
zil
jcst
czylir
rnl-rri
ocl
naku lrb oznaki,
scl
wic
nic
jcst
zn,kierrr
:rni
oztrak,
}
tc1
r-r,nikil,
c
semei,olt,
nic
jest
sdclu.
Polenrizo"tvit
take
z
poglclern stoikrr,,
t, seneiotl.
jest prarvtlzili,1-llt
poplzeclnikierlr
ojrresrr
rvarunkoweg,^o
n1&jccgo prtrrrtlzilr
1-
nnstpnik. Zy-til,
cl
lrrianon-icie trwag n&
to, e
w
nastpnik
rrinie,n
by
nieoczys-ist1-,
'bo
to
co
ocz_vn,iste
nie
Iyn}ga
poretlnict
a, sarnetolt,
lecz
samo
przez
si
tlclstpne
jest
poznaniu.
Aie
jcli
w nastpnik
jest
nicoczywisty,
to
jrlkc poznalu.v
_
niwi
_
czy
jest on
1rrwclziw1_,
cz;_
fszywy.
Zclilrrie
rvilttnko*.e,
z|oon:
z
prawclziwego,
jawnego poprzetlrriki-r,
i nieoczyrvistcgo
nir,stprrika
-
twicrelzi
*
jest
nicrozstrzygairrc
poc1
wzgltlem
srr-ej
prir"rr-
peivrrr:clt
wstpnych
p,_vtr
i
zar_vsowtr,nirr
nirllirrrch
ntl
nic
orlporvietlzi.
III. J_KIEGO
R0DZAJU
BYTE_]I
JET
Z}f_K
Peirce pisl:
tlzirvoci:
nie rriclonlo, czy
jest
ono
prawdzirve,
to
jest:
czy
ma,
p}'aly-
tlzirv1;
nastpnil, czy te
je
t
jako
cao
Zllk
tlefiniuj
jako
co,
co zostlo
okreione
przez
coirroogo,
rlo"o"go
jego
przed-
ltrioteln,
i
co
,
okreionv
sposb clzia}a
na czoiekii,
-
dziaanie
to nazywam
inter_
faszcln, gcly rna
faszywy
na-
stpnik. T.ynrczasenr
-
przypomina
-
stoic.v
rrtrzynr;-rvali,
e
nie
t1,'lko
ptetantenr
*
trrk
i
rv
interpretant
zostaje wskutek
tego olirelony
przez
w
przed_
nliot
-
I
lefirrc
a sign as anything which
is
so
tleterrnined.
by
sonretring else, called
its
object,
and so tletelmines an elfect upon a
pefsol}, rvlrich
effect
I
call its
inte-
pretant,
th:r,t
tlrc latter
is
thereby
nreciiately
clctermineI
by
the
iormer.
(Peiro
e,
\Y.
80
-
81
)
poprzeclnik
o\yego
zclznit-r,
warurrkowego,
ab_v
stanorri
se,m,e,ion
riastpnika,
sam
mtsi
b;r-
jawnv
i
pra,wctziwy,
ale
i
cae zcltnie powinno by
prarv-
dziwe,
czyli
mie prawrlziwy nastpnik.
Zrazerrr
z
clali,
aby
ten
nastpnik
by
nicjarvn_y,
a
stcl
-
zdanieltt
Selstrrsrr,
-
nic
wiir,dorrto,
zNAK
129
JERUY PELC
].28
lennicy
pogld.u,
i
zL:r
MA
cEARAIrTan
zoony,dwojaki,
MIE
zANy,
Powiaclaj
np,,
i
Opisywa
t
zll:ak
jako
,,co,
co rv
jakikolwiek
sposb
daje
dorvolne
oklclonepojcie
o
jakirnprzedmiocie"
-
,,anything
whiclr
conrreys
:,
an1,
definite
notion of an object
in
any
way"
(Peirce,
1.540).
A
zatem
-
rveiiug
Peirce'a
-
ZNAKA]II
lloclr ny
znryNo
KoNKRE,INE
p,zDCZy|
to, o
jaki
przeilmiot
bierzo
w
somiozio
udzia
jako znak, nasuwa wniosek
o
pod-
winej
naturze
tego
przeilmiotu
[...]
Znaktel
[...]
jest
obiektem dajcym si
opisa
wsposblowiailczalny,[...]ale|..,fzatazamjesti,,elomentemmojejaclomoci"
_
tho
participaticn
of
al
object
in
semiosis
as
a
sign
implies
a
clual
nature
for
that
object
[...]
Tho
sign
[...]
is
an object
[...]
empically
tlescribable
[...]
but
[...]
it
also
is
an
'element
of
my
consciousne
g'.
.I:lK
BYTY AB
TRAT{CYJxE,
oto
np. przynajmniej niektre
egzemplarze
znakw, tzw.
s,nsi,gn)oTaz
niektre znaki
obtazowe,
czyli
ikoniczne
-
rv
jego terminologii,icols
-
rrwaa
on za
konkretne
tzecz5r. Bwnie
1loszczeglne
wykonanie
utwor"u
muzycznego, .,the
performance
of
con-
certed
ntltsic", traktowa
jako
przed.miot akrrstyczny
-
a
wic
pewn
(Zeman,
1977l
2)
Inni
znowu
balacze twierLz,
e
tylko
zNAT<I
w
-SzT-,u
SENsIE,
mianowicie
ymbole, s To
Rzvczy,
podczas
gdy
zrr_n W
szERoKIM
R,o_
konketn
jednostkow
rzecz
-
i
zatazem
jako znak (Peirce,
5.475).
Natomiast bytami abstrakcyjnymi s:
Peirce'owskie
qual,isgn
l
legis,ign,
intat,pretant,
czyli
znaezenie,
dicent,
czyli
sd
w
sensie
logicznym,
czy
atglnenl,
Touumo,w&nie
bd
lowolzenie
-
a
wszystko
to
byy
w
jego
ALBo
te
konkretne
RzEcza,
zwane
symbolami
,(Dmbska,
1973:
41).
Przykattu
innego
rcztntenia
lostarcza
Prieto
(1970: 107),
dla
ktrego
znak
jest
jeclnostk
abstrakcyjn,
zoon
z
!.lasy
sygnaw,
1ilasy komunikatw
i
z relacji
zachodzcych
miclzy
tymi
klasami,
nato,
miast
termin
,,
ygna"
oz,r'acza
pewien
konketny
przeclmiot,
Jeszcz
inni
autorzy wprawlzie si
zgadzaj,
e
naley
oclrnia
ozNAIfi
oc1
zNarw,
gdy
te
prnwszp
s
to
zlnzENTA
LIIB
zJAWT
KAl
podczas
gcl_v
te
DB,uGlE
s
to
RzECzy, a\e
zarazenr
rrie
widz
nroliwoci
zbudowania
nadrztlnego
oglnego
pojcia,
ktre
by obejmowao zarwno
oznaki,
jak
znaki
(Kotarbislra,
l97:
104).
Powyszy
przegld
wiatczyo
rozbienocistanowisli w sprawie
onto-
logicznego
clrarakteru
znakrr,
wydaje
si, e zmierza,jc
t1o
zbuclowania
definicji
pojcia
znaliu lepiej
z
gry nie
ogranicza
jego
zakresrr,
m. in.
wic
Nrrr
pRzEsDzA,
I
zNAKI
To
wy.{cz}TIE
ByTy
ABSTIiAKcvJNE
.LBo
-
rrtniemaniu
znaki
tnego roclzaju.
Taki
abstrakcyjny
charakter
maj
icleiel
uczucia,
wyobraenia,
pojcia, przedstawienia
oraz
myli;
o
nich
wszystkich mwi Peirce,
e
s
znakami
lub
nrog suy
jako
znaki.
oto
r,ic
,,iclee
to
pierwsze
interpretanty
logiczne zjawisk
owe
ilee
wy-
rr.oujcych;
tym
samym
zjwiska te
s znakami,
z ktrych
wywniosko-
ri*ujemy
irrterpretanty"
-
,,i[eas
a,re
the
first
logicai interpretants
of
the
phenomena
that
srrggest
them,
anl
which,
as
srrggesting
them,
are
signs,
of
,which
we infer
interpretants"
(Peirce,
,287).
Z
ko|ei, na temat
inrrycr przey Peirce pisa,
e
,,ilekro
mylimy,
jawi si
w
rraszej
rvia-
tlomoci
jakie
ucztlcie,
,wJrobr!enie,
pojcic
czy
inne
przeclstzr,wicnic,
ktre
srry
jako
znak"
-
,,whenevelwe
tlrinir, wc
hllre
pre
ent to thc
corrsciorrsness Some feeling, image, conception,
or
other
representation,
lr-hich
serve
as
&
sign" (Peirce,5.283),
i
cloclawa:,,nr_viirny
tylko
za
ponloc
znak-; te znai
umysorve maj mieszany charakter:
ich
cz
sl,rnlloliczn
nazJwarn.v
pojciem"
-
,,wc
tlrink
onl.v
in
signs:
these
przeciwnie
-
wyCzNIr..
p"zv1za
Ko]{KBETllE.
Taliie
przecl,
\
cze
ne
clecyzje
byyby
niepoclane
z
kilku
powotlw.
Nawet tym,
ktrzy
rrtrzymuj,
e
znak
jest
przed-miotem
konklet,
nl-m,
moe si
niekiecly
okaza przyciatne wzicie
pocl
rozwa,g
pewncj
rT,ASy
znaliw, np. synonimicznych
albo rrvnoksztahnyc, albo
i
talich,
i
takici zatazem
tego roelzaju
pojcie
czsto
bywa
d,ogotlnym narzd,ziem
analizy.
T!'prawdzie elementy
tej lrlasy
s
w
ich
mnieruaniu
konkretami,
sa,m&
on&
m
przecie charakter
abstrakcyjn.v. }Iimo
to
jeclnak
nie
uni-
kaj oni
nazywania
jej
zna}riem
bd
-
oclpowiednio
-
sowem,
zwTo-
tem
czy
zdaniem.
Powiailaj
wic np.,
e
sowo ra
oznacza
tak
a tak
roiin,
nie
za,
e
tet oto
-
czy
kady
-
egzemplarz
graficzny
(lub
akustyczny)
r,a
j
oznacza.
Brr,osy
zATE}I LEpTEJ
rrrB no
D1.s1>oz1.cJl
rwnie
i
takie
poIcIE
zNAKu, mianowicie
znaku
Jxo
BvTU
ABSTRAT{-
CYI}IEGo,
Przemawia
za
tym
jeszcze
jetlna
okoliczno.
Jak
wiaclomo
z
praktyki,
cza,sem swoje wasne
ptzeycta
lub
stany
psychiczne
traktujemy
jako
znaki, np.
jako
symptomy
czy
sygna
jakich
innych
swoic]r
ptzey
czy
stanw:
to,
e
mu
atwo
przebnczyem, jest clla
mnie oznak
tego,
ltlt,ntal signs
are of
rnixed.
nature; the
symbol
pats
of tlrem
are
callecl
celncepts" (Peirce, 2.300).
Nie
ma
wic wtpliwoci,e
dla
Peirce'ii,
zna-
kalili
b1-1,
zarwno
przednriot_v
konkretne,
jak
byty
abstrakcyjne.
S
nitomiast
rrczeni,
ktrzy
sclz,
e
\TSzEIKIE zN.\KI IIAJ-!
CIIA-
Ii.rJiTER,
ABsTR,[CyJsr.
Oto np. gdy
cle
Sarrssru,e
cirrlrakteryzuje
znak
jlio
pocz
enie
signifdan.t
z
signfi,l,
jt,clnostki zni,!czcei
i
znllczenia,
rr-
jcd.nyru,
i
drugim
wiclzc elementy
ps_vchiczne.
take
ich
kombinacj
nrnsi trzna
za
co.4
ps_vchicznego,
a
rvic
za,
pe\rncgo roclza.jrr
byt
abstrak-
cl-jny.
Nawet
jeclnak
ci
baclacze,
ktrzy
stlz.
c,
znaki
s abstiakt:mi,
czsto
s&m}:rn
nonikom znakowym,
np.
,nic
poszczeglnym
clwikorn
czrv
lr*orrnom
}rrb
napisom,
przyzrnj
ntrrrfiz.sczn
(l[orris,
1971
:
36;
Eco,
1976:
49).
rnni
znw arrtorzy,
przecirvnie,
twierlz,
e
zNAKI To
pevnego
roclzaju
lloclce,
a
zzttm
co
poZ*,{AlyALNEGo
zA
pouoc
Z]rrsw,
Co
FIZyCz-
xnco
(Guiraud,
1974: 29,
oraz
1976:
13-14).
Poreclni
clrog
miclzy
tynri skrajnymi
stanowiskami
obieraj
zwo-
studia semiolyczne, :i
9
-
,$
JlItzY
PELo
zNAIr
131
].30
{
1977: 7).
Jedni
maj
przy
tym na myli,
{l)
e
zlcaoozr rsrotN
n-
NICA
}IDZY
ZNAKA_M
A
oZNAKAiII;
PIDRWSZE
s
-
ich
zlaniem
I(oNwENcJoNAlNE,
polczas
gcly
nnucrn
-
NATuRA],Nn1
pogodzenic
tl,ch
przeciwstawnych
ccch
w
jednym
rodzajowym
pojciu znaku
spot,ot1o-
rvaoby
*
jak
mniemaj
-
jego
niejeclnoroclno i
niejeclnolito(Guiraucl,
e
malm d,o
niego sabo;
to,
e si
waham,
czy
pj
clo
kina,
pozlv*lir,
mi
si
zorientowa,
e tak
naprawd,
nie mam
na to
,wielkiej
ochoty.
Byby chyba
czymnienaturalnym
i
niewygodrrym
taki
stan
wasnej
wiadomoci,
pocldany
interprefutcji
semiotycznej,
uwaa za pewien
korr-
kretny
przedmiot;
tym
przedmiotem
bybym
ja
sam
w pelvnym
molnL]n-
cie.
Ale
i
w
inny
stan psychiczny,
ktrego
tamten
jest
oznak, byb;,
mn samym, nierzarlko
w
tynre momencie.
Na
tym
wanie polega
rric-
clogotlno:
ja
sam w
peTruym
momencie
stanowi
dla
siebic znak
sanrcgo
sicbie
w tyme
momencie.
Poniewa znak nie
:lnoe
by iclcntyczny
z
tyt:rl,
czego
jest
znakiem, ttzeba
by
szuka wyjcia
z
tej
sytuacji. Jedno
polc-
gaoby na przyjciu,
eto
pervien
aspekt mnie
samego
jest
dla mnie
oznk
innego
aspektu
mnie
samego.
A_le
aspekty nie
s
konkretami,
byob_v
to
wigc
od.ejcie
od koncepcji znaktr
jako
konkretnej
tzeczy. Drugie
roz-
wizanie
polegaoby
na
przyjciu, e
pewien
fizyczny
fragrnent
rnego
organizmrr
w
danej
chwili
jest
dla
mnie oznak
innego
fragmentu
rnego
organizmu
w
teje
chwili.
Alc
to
znowu
wymagaoby
znajomoci
lokali-
zacji w
na zyrn ciele rnych naszych stanw,
tzw.
psychicznych,
i
zao,
enta,
i
rnego
odzaju
stany
lub
przeycia,
np.
to, e si
wahamll
czT
pj clo
kina, i to,
e
nie
nram},
wielkiej
ochoty
na
kino,
s
rrmiejscorviorrc
Ti.
rnl,clr czciaciinas samycir. Ponownie
wic
si okazrrje, e nickiccl.v
dewygodnie
jest
taktowa, znak
jako
konretll
tzecz.
Z
tlrrrgiej
jednak
tTony kiecty
indziej
nrorv
rwnie
NIEwvGoDNIE
xrn lrrn
Do
DYSPoZYCJI
PoJCIA ZNAKU JAKO
IIO]{IIRETNEJ
tlznczl, tnk
prz;,-clatncgo
przecie
np. w
rozwaaniac]r
na
tcmzlt
znakrr-
ikonicznyclr
*]bo
n-wczas,
gcly
zajmujenry si poszczeglnyrrr
wystpienienr symboitr
czy
gcly
bailarrry
modyfikacje tzly.
znaczenia
sosni]ro\iego
n
zalenoci
ocl
tcgo,
w
jakirn
kontekcie
i
sytrracji wystpuje
clarr1-
cgzcmpltl
z,
cz1-li
okilz,
rt,yraenia.
Dlatego
to
opowiaclam
si za pozostawieniem
otwilrt_vmi oblr w
ponl-
nia,n.r.ch
moliwoci
i
naclaniern
clcfinicji
pojcirr. znakrr
postaci
lterrra-
tvwy.
Zgclmy si zatem,
ezrnwNo
Rzuczr.
IioNKRETNE,
JAK
ByTy
IEKONKTiETNE
BYWAJ_{
ZNAKA}II.
ii
]
i.
19i4:
29
-31),
(2)
Inni autorzy
-
o
ezym
jll
bya
mowa
-
rrwaaj-
e
OZNAKI
NALE
Do
KATEGOIiII
FAKTW
Ltr-B
ZJAWISK,
ZNAKI za,
w
ci-
lejszymtego sowa
sensie,
Do
KATDGofin
llzvczyl
przeto
-
jak
tn,ier_
tlz
-
,,nie
nrona
zbrrrlowa
wsplnej formuy
d.efinicyjnej, nie naraajc
si
na
zarzut wadlivoci
brd,orvy,
poniewa formua
taka
musiaaby
za,
rviera
znrienne,
ktrych
podstawienianri
byby
zarwno
nazwy
rz,eczf,:,
jak
i
odpowiedniki
so vno
zja,wisk,
a wic
wyraenia
na|ece
do rnych
kategorii syntaktycznych"
(Kotarbiska,
1957:
104).
Pierwszy zatzt
mona
by
odeprze
wskazrrjc
nato,
e
nawet
,!y
Tzlv.
ZNAKU
NATURALNnI
wysTPUJ
ST.,ADNIn
Ko: \YENCJONALNE,
bez kt-
Iych
nie
mgby
on
funkcjonowa
jako
zlak.
Poza
t;im
zawsze
mona
rv_vmyli
takic
sformto,wanie definicji, aby
obja. ona
zarwno natrrralne,
jak
korrwencjonalne
relacje midzy
znakiem
a
bytem
oznaczanym.
Do
fipraTyy przeciwstawienia
tego
co
konwencjonalne
temu
co
natrrralnc
rvrcinry
w
nastpnym
rozd.ztale.
Z
kolei na
clrrrgi zatzttt mona
by
odpowiedzie,
e
ilekro
jaka
rzecz
zostaje
uyta
jako
znak
w
cisnr
sensie
tego
sowa,
tylekro wystprrjc
on-!
w
pe,wnej s;,-triacji..,Owa
Tzecz, izolowana
od-
tej
sytrracji,
przestaje
funkcjonorva
j*ko
zna,k.
Ta
sanrl,
bia,a
laska,
ktra
jest
znakiem
nie-
wid,omego,
gcl_v
kto
jej
rrywa
c1o
wykrywania
plzeszkcl
na
drotize
lrrb
trzyma
w rkrr
jaclc
tramwajem,
przestaje
cokoiwiek
znaczy
i
oznacz,.,
kied;, stoi
w lrcie
przeclpokoju,
wisi
na wieszaku czy zostaa wbita w
zic-
rni
i
suy
jako
poclprka przymocowanemtr
c1o
niej
moclzirtkietitu
tlrzewkrr.
To
nie biaa
laska
jest
znakiem lepoty,
lecz
FAKI,
n
xro
JEJ
urrwA w
pewien
sposb
i
w
pewrrcj
ch-ili.
Pierwsz
zatern nroliwo
zbtrclowanja
,wspinej
clefinicji
ozna]r
i
znakw
porrstawaaby
w
zwizliu.
z
uznaniem rwnie
tych
drugich
za
fakty
bclzj*wislia; upacloby tym
slrnym omawiane
oclnienie oznak
ocl
znakr.:
Z_a,wrio ozNAKT,
JAK
ZNAKI IIlTAAOBY
S
ZA FAKTY
LUB
ZJ_WISK_.
Nie
krd,),zgoclzi
si
z t
argumentacj.
Powo;r,
si
mianowicie
rra
rnic niiclzy
zntkami
aktualnyni
a
potencjnlnynri
i
powie,
e
bir,
llslra,
porzucona
w
kcie,
rviszc}
na
wieszaktr cz}i
uytkowana
ja,ko
polprka pocltrz5lnujca drze-ko, cigle
przecie
jest
zna,kiem,
rvanie
znakienr potencjrlnym. Poclobnie
samochcl,
chocia, s{oi
na
pakingrr,
nic
przestaje
by
roclkienrtransportrr,
wanierodkiem
potencjaln_vrrr.
oto
i
temat
c1o
dyskrrsji.
Ab_v
j
zapocztkowil,
zarrwamy,
e anlo_
gia nie
by:r,
w
t_vrrl
wypaclku ani
pena, ani tak
prosta. Bo
to
jednak
sam
samochl
jest
rodkiern transportrr
czy
komunikacji,
a
nie
fakt,
e kto
go
prowaclzi
bcl
nim
jedzie
w
pewnym
momencie.
sprawt zatm otwarta.
IY.
PoJCIE
Z}{_\KU
1Y
SZEROKIf{
SENSIE
Czy lrone
zlulowr
poJcIE
zNAEu
oBEJ]ILrJCE
i
to,
co
fi]ozofo-ie
stiro_vtnej
Grccji
naz;iwali
selneiott,
i
to,
co
okreit.,li
jako
semaimom?
Ten,
kto
przyjmie wvraon wyej
srrgesti.
aby
si zgoclzi,
e
znaki,
w
szerokinr
sensie
tego
sorva,
byrvaj
rzeczarui korrkretn_vnri
lub bytanri
niekorrkretn;,rrii,
btlzie
te
skonny
twierlzco
odporvieclzie
na
to
p_v-
tlr,nie.
\\rielrr jeclnak
autorw
oclmawia rrznania
takiego
nadrzdnego,
rolzaj
o-
rego
pojcia
znaj<u.
Dowod,z
oni
niekiecly,
e
ptzyjcie go
rwnaoby
si
rrazuceniu
zna]iom jednoci,
ktra faktycznie
nic
istnicje
(\Yells,
Plik z chomika:
speedmali
Inne pliki z tego folderu:
CH.S.Pierce.pdf
(13570 KB)
h.burczyńska-garewicz interpretacje interpretacji.pdf
(17056 KB)
j.pelc semiotyka - nauka,metoda, problem.pdf
(9262 KB)
J.Pelc Teoretyczne podstawy semiotyki.pdf
(17425 KB)
J.Pelc Znaczenie jako narzędzie.pdf
(11775 KB)
Inne foldery tego chomika:
Casetti F., Odin R - Od paleo- do neo-telewizji
Historia Filmu
Historia Myśli Filmowej
Historia Sztuki
Językoznawstwo
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin