Ukł.nerwowy obwodowy Podstawową funkcją nerwów jest przewodzenie impulsów z receptorów do ośrodkowego układu nerwowego oraz w kierunku odwrotnym: z mózgowia i rdzenia kręgowego do narządów wykonawczych.

Włókna dośrodkowe, zwane także czuciowymi, są obwodowymi wypustkami komórek „pozornie jednobiegu- nowych", znajdujących się w zwojach rdzeniowych i zwojach nerwów czaszkowych. Włókna te przewodzą impulsy z zewnętrznej powierzchni ciała jako włókna eksteroceptywne; z układu ruchu przewodzą impulsy czucia głębokiego włókna proprioceptywne, natomiast podstawą czucia trzewnego są włókna interoceptywne.

Włókna odśrodkowe to włókna ruchowe, unerwiające mięśnie poprzecznie prążkowane, oraz włókna wegetacyjne, należące do układu autonomicznego. Włókna ruchowe (somatomotoryczne) są wypustkami komórek rogów przednich rdzenia kręgowego lub jąder ruchowych nerwów czaszkowych. Włókna wegetacyjne przewodzą impulsy z ośrodkowego układu nerwowego do mięśni gładkich i gruczołów za pośrednictwem dwóch kolejnych neuronów. Neuron I położony w rdzeniu kręgowym lub mózgowiu wysyła neuryt, tzw. włókno przedzwojowe, zawierający osłonkę mielino- wą, do zwoju układu autonomicznego. W zwoju tym znajduje się neuron II, którego wypustka, tzw. włókno zazwojowe bezmielinowe, podąża do narządu wykonawczego.

Najczęściej spotyka się nerwy o charakterze mieszanym, które zawierają włókna czuciowe, ruchowe i autonomiczne.

Nerwy rdzeniowe

Nerwy obwodowe składają się z pęczków włókien nerwowych, z których każdy jest objęty łącznotkankową osłonką zwaną onerwiem. Wewnątrz pęczków tkanka łącz­na wytwarza przegrody śródnerwowe i osłonki pokrywa­jące poszczególne włókna nerwowe jako śródnerwie. Tkanka łączna, obejmująca pewną liczbę pęczków wspólną osłonką, nosi nazwę nanerwia. Wraz z nanerwiem biegną naczynia krwionośne, odżywiające nerw. W przebieg nerwów mogą być włączone grupy komórek, które tworzą zwój. W zwojach rdzeniowych dominują komórki pozornie jednobiegunowe. W zwojach układu autonomicznego są to komórki wielobiegunowe.

Wśród 31 par nerwów rdzeniowych, które odchodzą od rdzenia kręgowego, wyróżnia się:

8   -par nerwów szyjnych C1 - C8),

-12 par nerwów piersiowych ( Th1 -ThI2),

-   5 par nerwów lędźwiowych (L1 - L5),

-   5 par nerwów krzyżowych (S1- S5),

-   1 parę nerwów guzicznych [C0).

Budowa nerwu rdzeniowego. Nerw rdzeniowy  powstaje z połączenia korzenia brzusznego i korzenia grzbietowego

Korzenie brzuszne zawierają przede wszystkim włókna ruchowe i autonomiczne i opuszczają rdzeń kręgowy bruzdą boczną przednią. Korzeń grzbietowy wnika do rdzenia kręgowego w bruździe bocznej tylnej.

Korzenie grzbietowe są zbudowane głównie z włókien dośrodkowych [czuciowych]. W części bocznej korzenia grzbietowego znajduje się zgrubienie, tzw. zwój rdzeniowy, zawierający głównie komórki nerwowe pozornie jednobiegunowe. Pojedyncze wypustki tych komórek dzielą się w pobliżu ciała komórki w kształcie litery T. Jedno włókno kieruje się do rdzenia kręgowego (korzeń grzbietowy'), drugie włókno, tzw obwodowe, łączy się z korzeniem brzusznym, tworząc w otworze między kręgowym krótki pień nerwu rdzeniowego. Pień nerwu rdzeniowego zawiera włókna dośrodkowe i odśrodkowe, jest więc nerwem mieszanym.

Gałęzie nerwów rdzeniowych Pień nerwu rdzeniowego, który powstaje z połączenia obu korzeni, brzusznego i grzbietowego, dzieli się na:

-gałąź oponową,

-gałąź łączącą,

-gałąź grzbietową, czyli tylną,

-gałąź brzuszną, czyli przednią.

Gałęzie oponowe nerwów rdzeniowych wnikają z powrotem do kanału kręgowego i unerwiają okostną kręgów, oponę twardą i naczynia krwionośne. Ga­łęzie oponowe zawierają włókna czuciowe i współczulne.

Gałęzie łączące  odchodź; od nerwu rdzeniowego i łączą nerwy rdzeniowe ze zwojami pnia współczulnego. Gałąź łącząca biała  łączy rdzeń kręgowy z pniem współ- czulnym i zawiera włókna przedzwojowe. Natomiast gałąź łącząca szara łączy pień współczulny z nerwami rdzeniowymi i zawiera włókna zazwojowe (szare).

Gałęzie grzbietowe  kierują się na grzbietową okolicę szyi i tułowia, dzieląc się przeważnie na gałąź przyśrodkową i boczną. Obszar unerwienia gałęzi grzbietowych nerwów rdzeniowych obejmuje stawy kręgosłupa, mięśnie głębokie grzbietu i mięśnie kar­ku oraz skórę grzbietu od okolicy potylicznej (kresa kar­kowa górna) aż do końca kości guzicznej. W okolicy karku gałąź tylna C,{ tworzy nerw podpoty- liczny , który jest głównie nerwem ru­chowym, zaopatrującym głębokie mięśnie karku. Gałąź grzbietowa to tzw. nerw potyliczny większy , mający przewagę włókien czuciowych, Które zaopatrują skórę okolicy potylicznej, sięgając aż do szczytu głowy.

Gałęzie grzbietowe nerwów piersiowych i lędźwio­wych zachowują się podobnie. Po wyjściu z otworów międzykręgowych kierują się bocznie od wyrostków sta­wowych i dzielą na gałąź przyśrodkową i boczną. Uner­wiają mięśnie głębokie grzbietu. Gałęzie L]-L3 oddają gałęzie boczne, tzw. nerwy skórne górne pośladków, któ­re zaopatrują skórę górnej okolicy pośladka.

Gałęzie grzbietowe nerwów krzyżowych nie mają tak wy­raźnego podziału na gałęzie boczne i przyśrodkowe. Gałę­zie boczne S1-S3, tworzą nerwy skórne środkowe poślad­ków, które unerwiają skórę przyśrodkowej części pośladków.

Gałęzie brzuszne, podobnie jak gałę­zie grzbietowe, zawierają włókna czuciowe, ruchowe i au­tonomiczne. Unerwiają skórę i mięśnie przedniej i bocz­nej strony szyi i tułowia, mięśnie powierzchowne grzbietu i kończyn. Gałęzie te, z wyjątkiem piersiowych, które za­chowały charakter nerwów odcinkowych jako nerwy mię­dzyżebrowe, łączą się ze sobą, wytwarzając sploty, z któ­rych wychodzą samodzielne nerwy obwodowe. Są to: splot szyjny zbudowany z nerwów C1-C4, splot ramienny złożony z nerwów od C5-Th1, splot lędźwiowo-krzyżowy , złożony z nerwów od Th12-C().

Splot szyjny powstaje z gałęzi brzusz­nych czterech górnych nerwów szyjnych (C1-C4) połączo­nych łukowatymi pętlami. Leży przed głębokimi mięśniami szyi, od przodu pokryty powięzią i mięśniem mostkowo-oboj- czykowo-sutkowym. Od splotu szyjnego odchodzą gałęzie skórne i gałęzie mięśniowe. Gałęzie skórne wychodzą w połowie długości mięśnia mostkowo-obojczykowo-sutkowego na jego tylnym brzegu i stąd rozchodzą się wachlarzowato. Rozróżnia się następujące gałęzie skórne: nerw potyliczny mniejszy, nerw uszny wielki , nerw poprzeczny szyjny , nerwy nadobojczykowe Dwa pierwsze nerwy kierują się do góry i unerwiają skórę bocznej okolicy potylicy, twarzy, skroni i małżowi­ny usznej. Nerw poprzeczny szyi kieruje się do przodu i zaopatruje skórę przedniej okolicy szyi. Nerwy nadobojczykowe podążają w dół i unerwiają okolice trójkąta bocznego szyi, barku oraz okolicę podobojczykową. Do gałęzi mięśniowych splotu szyjnego zalicza się gałęzie krótkie i gałęzie długie. Gałęzie krótkie unerwiają . przede wszystkim mięśnie głębokie szyi. Gałęzie długie, zaopatrują mięsień mostkowo-obojczykowo-sutkowych".  mięsień czworoboczny grzbietu, mięśnie podgnykowe - i częściowo nadgnykowe i głębokie szyi (pętla szyjna) Największą gałęzią splotu jest nerw przeponowy, który poza włóknami ruchowymi dla przepony zawiera także włókna czuciowe dla opłucne osierdza i górnej części otrzewnej. Splot szyjny przez liczne zespolenia łączy się ze splotem ramiennym, z pniem współczulnym oraz z następu­jącymi nerwami czaszkowymi: twarzowym, błędny; dodatkowym i podjęzykowym.

Splot ramienny zawiera nerwy zaopatrujące kończynę górną, niektóre mięśnie tułowia  szyi. Jest utworzony przez gałęzie brzuszne czterech dolnych nerwów szyjnych i pierwszego piersiowego C5-Th1). Te pięć korzeni splotu w dole nadobojczyko- wym łączy się w trzy pnie splotu : górny, środkowy i dolny. Każdy z trzech pni ma gałąź tylną . przednią. Splot kieruje się do jamy pachowej, krzyżując wcześniej leżący przed nim obojczyk.

Gałęzie tylne pnia górnego, środkowego i dolnego wytwarzają pęczek tylny . Gałęzie przednie pnia górnego i środkowego tworzą pęczek boczny, natomiast gałąź przednia pnia dolnego przechodzi w pęczek przyśrodkowy

Obojczyk dzieli splot ramienny na część nadobojczykową i podobojczykową. Część nad obojczykowa splotu wychodzi przez szczelinę mięśni pochyłych, od dołu ograniczoną I żebrem.

Część podobojczykową splotu leży w dole pachowym, gdzie trzy pęczki otaczają tętnicę pachową.

Ze splotu ramiennego wychodzą gałęzie krótkie, które zaopatrują mięśnie obręczy barkowej, niektóre mięśnie tułowia i szyi, oraz gałęzie długie, które unerwiają kończynę górną wolną. Gałęzie krótkie odchodzą zarówno od części nadobojczykowej, jak i podobojczykowej, gałęzie długie natomiast są przedłużeniem pęczków części podobojczykowej.

Nerwy krótkie splotu ramiennego

Nerwy krótkie splotu ramiennego unerwiają przede wszystkim mięśnie przyczepiające się do obręczy barko­wej. Od splotu ramiennego odchodzą również drobne nerwy do dolnych części mięśni głębokich szyi.

Nerw grzbietowy łopatki po odej­ściu od splotu kieruje się do tyłu i schodzi ku dołowi wzdłuż brzegu przyśrodkowego łopatki, unerwiając mięsień równoległoboczny mniejszy i większy.

Nerw piersiowy długi po minięciu mięśnia pochyłego środkowego, zwykle powyżej I żebra, zstępuje do dołu pachowego i kieruje się na powierzchnię boczną mięśnia zębatego przedniego, unerwiając kolejne jego części.

Nerw podobojczykowy biegnie w dolnej części mięśnia pochyłego przedniego, przechodzi pod obojczykiem i wnika do mięśnia podobojczykowego, unerwiając go.

Nerw nadłopatkowy biegnie w bok za obojczykiem w kierunku wcięcia łopatki; po wyjściu spod więzadła poprzecznego łopatki oddaje gałązki do mięśnia nadgrzebieniowego i podgrzebieniowego oraz do stawu ramiennego.

Nerwy piersiowe przednie po odejściu od splotu, w liczbie dwóch lub trzech, dzielą się na liczne gałęzie, które wnikają do mięśnia piersiowe­go większego i mięśnia piersiowego mniejszego.

Nerwy podłopatkowe biegną w dół po przedniej powierzchni m. podłopatkowego, który jest przez ten nerw zaopatrywany wraz z mięśniem obłym większym.

Nerw piersiowo-grzbietow biegnie w kierunku dołu pachowego, następnie przechodzi na powierzchnię przednią mięśnia najszerszego grzbietu i unerwia ten mięsień.

Nerw pachowy przez niektórych autorów jest zaliczany do nerwów długich splotu ramiennego. W do­le pachowym odchodzi od pęczka tylnego, biegnie bezpo­średnio przy torebce stawu ramiennego, do której oddaje gałęzie stawowe, kieruje się z jamy pachowej przez otwór czworoboczny na tylną stronę ramienia i unerwia mięsień naramienny, mięsień obły mniejszy i jako nerw skórny bocz­ny ramienia - skórę nad mięśniem naramiennym.

Nerwy długie splotu ramiennego  W jamie pachowej od pęczków splotu ramiennego odchodzi sześć nerwów unerwiających kończynę górną. Od pęczka bocznego odchodzą: nerw mięśniowo-skórny i korzeń boczny nerwu pośrodkowego. Od pęczka przyśrodkowego biorą początek: nerw łokciowy, korzeń przyśrodkowy nerwu pośrodkowego, nerw skórny przyśrodkowy ramienia i nerw skórny przyśrodkowy przedramienia. Z pęczka tylnego wychodzi tylko nerw promieniowy.

Nerw mięśniowo-skórny odchodzi od pęczka bocznego i kieruje się w dół, przebija mięsień kruczo-ramienny i między mięśniem dwugłowym ramienia a mięśniem ramiennym dochodzi do dołu łokciowego, gdzie po przebiciu powięzi rozgałęzia się w skór bocznej strony przedramienia aż do kłębu kciuka jak i nerw skórny boczny przedramienia. Oprócz tego obszar skóry unerwia również mięśnie grupy przedniej ramienia i częściowo staw łokciowy.

Nerw pośrodkowy rozpoczyna i w dole pachowym dwoma korzeniami: z pęczka bocznego i przy środkowego. Połączenie obu części występu w rejonie dolnego brzegu mięśnia piersiowego mniejsi go, po czym nerw pośrodkowy kieruje się do bruzdy przyśrodkowej mięśnia dwugłowego. Następnie dostaje s do dołu łokciowego pod rozcięgnem mięśnia dwugłowego. W przedramieniu jest położony między warstwą p powierzchowną a głęboką mięśni przednich przedramienia i dochodzi do nadgarstka. Po wyjściu z kanału nadgarstka pod rozcięgnem dłoniowym dzieli się na gałęzie końcowe - nerwy dłoniowe wspólne palców .

Na przedramieniu odchodzą od tego nerwu gałęzie mięśniowe, unerwiające zginacze przedramienia (bez mięśni zginacza łokciowego nadgarstka i przyśrodkowej części mięśnia zginacza głębokiego palców). Nerw międzykostny przedni przedramienia zaopatruje obie kości przedramienia i błonę międzykostną oraz kości i stawy nadgarstka. W okolicy ręki gałązki tego nerwu zaopatrują większość mięśni kłębu kciuka, częściowo mięśnie glistowate. Gałęzie skórne dochodzą do skóry dłoniowej powierzchni ręki i trzeciego palca od strony promieniowej, a na stronie grzbietowej - do skóry paliczków środkowych i dalszych tych palców. Nerw ten wchodzi w zespolenia z nerwem łokciowym i nerwem promieniowym.

Nerw łokciowy wychodzi z pęczka przyśrodkowego splotu, razem z tętnicą ramienną przechodzi na ramię i zdąża do bruzdy nerwu łokciowego kości ramiennej w rejonie nadkłykcia przyśrodkowego. Stąd przedostaje się na stronę przednią przedramienia, biegnąc między obiema głowami mięśnia zginacza łokciowego nadgarstka i w dolnej części dzieli się na dwie gałęzie: grzbietową i dłoniową ręki.

Gałęzie mięśniowe nerwu zaopatrują mięsień zginacz łokciowy nadgarstka i część łokciową zginacza głębokiego palców, niektóre mięśnie kłębu kciuka, mięsień kłębika palca V i środkowe ręki. Gałęzie skórne unerwiają skórę przyśrodkowej części ręki zarówno po stronie dłoniowej, jak i grzbietowej. Po stronie dłoniowej unerwiają palec V i część IV a po stronie grzbietowej - palec V, IV i część palca III. Oddają także gałęzie do stawu łokciowego i stawów nadgarstka.

Nerw skórny przyśrodkowy ramienia jest najcieńszą, czuciową gałęzią splotu ramiennego, która odchodzi od pęczka przyśrodkowego. Nerw ten unerwia skórę dołu pachowego i przyśrodkowej strony ramienia.

Nerw skórny przyśrodkowy przedramienia odchodzi od pęczka przyśrodkowego splotu ramiennego i z jamy pachowej kieruje się do bruzdy przyśrodkowej mięśnia dwugłowego. W połowie długości ramienia dzieli się na gałęzie końcowe, które biegną po łokciowej stronie przedramienia i unerwiają skórę tej okolicy oraz częściowo skórę przednio-dolnej okolicy ramienia.

Nerw promieniowy jest głównym odgałęzieniem tylnego pęczka splotu ramiennego. Po wyjściu z jamy pachowej kieruje się do bruzdy nerwu promieniowego na tylnej powierzchni kości ramiennej, następnie po przebiciu przegrody międzymięśniowej dostaje sic do dołu łokciowego, gdzie dzieli się na gałęzie końcowe Gałęzie tego nerwu zaopatrują skórę tylnej powierzchni ramienia i przedramienia, skórę grzbietowej powierzchni ręki i drugiego palca od strony promieniowej. Gałęzie mięśniowe unerwiają mięśnie tylne ramienia oraz boczne i tylną grupę mięśni przedramienia. Poza tym nerw pro­mieniowy zaopatruje staw łokciowy, błonę międzykostną wraz z kośćmi przedramienia i stawy ręki.

Splot lędźwiowo-krzyżowy jest największym splotem ustroju. Powstaje z gałęzi brzusznych nerwów rdzeniowych lędźwiowych, krzyżowych i nerwu guzicznego. W splocie tym wyróżnia się dwie części: górną, położoną obok kręgosłupa lędźwiowego - splot lędźwiowy, oraz dolną położoną w miednicy mniejszej - splot krzyżowy.

Splot lędźwiowy

Splot lędźwiowy powstaje z włókien gałęzi brzusznych czterech górnych nerwów lędźwiowych i częściowo ostatniego piersiowego. Jest położony między warstwą powierzchowną a głęboką mięśnia lędźwiowego większego i ma nerwy krótkie i długie. Gałęzie krótkie, czyli mięśniowe splotu, zaopatrują najbliższe mięśnie: czworoboczny lędźwi, lędźwiowy większy i mniejszy.

Gałęzie długie splotu lędźwiowego. Wśród sześciu gałęzi długich trzy tworzą grupę górną i unerwiają okolice dolne brzucha, dalsze trzy tworzą grupę dolną i kierują się do części kończyny dolnej wolnej.

Nerw biodrowo-podbrzuszny po odejściu od splotu biegnie w dół i w bok, przebija ścięgno mięśnia poprzecznego brzucha nad grzebieniem biodrowym i kieruje się między oboma mięśniami do pochwy mięśnia prostego brzucha. Oddaje wiele gałęzi mięśniowych i skórnych, które unerwiają mięśnie boczne i skórę w dolnej okolicy brzucha oraz skórę okolicy łonowej i bocznej okolicy biodra.

Nerw biodrowo-pachwinowy po odejściu od splotu kieruje się między mięśnie boczne brzucha, podążając w okolicę pachwiny i tutaj oddaje gałęzie końcowe. Nerw ten zaopatruje ruchowo dolną okolicę mięśni bocznych brzucha, czuciowo dolny rejon otrzewnej ściennej, skórę wzgórka łonowego i moszny lub warg sromowych większych, skórę górnej części uda.

Nerw płciowo-udowy zawiera głównie włókna czuciowe. Nerw ten po wyjściu ze splotu kie­ruje się skośnie w dół i do przodu w stronę więzadła pachwinowego, gdzie oddaje gałęzie końcowe. Gałąź płciowa zaopatruje mięsień dźwigacz jądra i błonę kurczliwą moszny oraz skórę najbliższej okolicy. Gałąź udowa unerwia skórę górnego odcinka przedniej powierzchni uda.

Nerw skórny boczny ud jest nerwem czuciowym. Po wyjściu spod bocznego brzegu mięśnia lędźwiowego większego biegnie w stronę kolca biodrowego przedniego, a po minięciu więzadła pachwinowego przechodzi na udo, dzieląc się na gałęzie końcowe. Unerwia skórę bocznej okolicy uda aż do stawu kolanowego.

Nerw udowy  jest nerwem mieszanym i największym z tego splotu. Nerw biegnie w dół i do bo ku między mięśniem lędźwiowym większym i biodro­wym, następnie przez rozstęp mięśniowy wydostaje się na udo, gdzie przechodzi w gałęzie końcowe.

Gałęzie mięśniowe zaopatrują mięsień biodrowo-lędźwio- wy i przednią grupę mięśni uda. Czuciowo unerwia skórę przedniej i przyśrodkowej powierzchni uda aż do kolana. Nerw udowo-goleniowy jako najdłuższa gałąź skórna nerwu udowego zaopatruje skórę przednio-przyśrodkowej powierzchni goleni i brzeg przyśrodkowy stopy oraz kość udową, częściowo staw biodrowy, kolanowy i skokowy górny.

Nerw zasłonowy po odejściu od splotu początkowo biegnie wzdłuż przyśrodkowego brzegu mięśnia lędźwiowego większego w kierunku miednicy mniejszej i kanału zasłonowego, przez który wydostaje się na udo. Obydwie gałęzie tego nerwu - przednia i tylna, zaopatrują mię­śnie przywodziciele uda, skórę przyśrodkowej okolicy uda oraz częściowo staw biodrowy kolanowy i kość udową.

Splot krzyżowy powstaje z gałęzi brzusznych wszystkich nerwów krzyżowych, nerwu guzicznego i piątego nerwu lędźwiowego. Jest największym splotem organizmu, ma kształt trójkąta zwróconego podstawą do kości krzyżowej. Leży w miednicy mniejszej, na mięśniu gruszkowatym. W splocie krzyżowym wyróżnia się gałęzie krótkie i gałęzie długie. Wśród gałęzi krótkich wyróżnia się gałęzie mięśniowe, stawowe i okostnowe. Gałęzie krótkie splotu unerwiają mięśnie zewnętrzne miednicy (mięsień gruszkowaty, mięsień zasłaniacz wewnętrzny, mięśnie bliźniacze i czworoboczny uda). Splot oddaje także gałązkę do stawu biodrowego, okostnej guza kulszo- wego i obu krętarzy kości udowej.

Gałęzie długie splotu krzyżowego, z wyjątkiem n. guzicznego, opuszczają miednicę przez otwór kulszowy większy. Nerwy grupy pierwszej zaopatrują ruchowo mm. miednicy, zginaczy uda oraz mm. goleni i stopy. Nerwy czuciowe unerwiają skórę pośladka i krocza, tylną powierzchnię uda oraz niemal całe podudzie i stopę. Druga grupa unerwia mm. dna miednicy, narządy płciowe zewnętrzne i narządy miednicy małej. Do trzeciej grupy należy n. guziczny który podąża do skóry i mm. okolicy guzicznej.

Nerw pośladkowy górny...