Markiewicz H., Pozytywizm, II Nadbudowa ideologiczna.pdf

(36 KB) Pobierz
rozdzial_II
NADBUDOWA IDEOLOGICZNA [w:] Pozytywizm , Henryk Markiewicz
Cztery gł. modele światopoglądowe mają silne ukierunkowanie społeczno-polityczne, natomiast
słabą płaszczyznę filozoficzną.
I.
Nurt postromantyczny
PodłoŜe filozoficzne: spirytualizm
przewaga czynnika uczuciowego nad intelektualnym
wyŜszość walorów duchowych nad materialnymi
wiara w wolność, sprawiedliwość i braterstwo narodów
czasem jeszcze wiara w specjalną misję dziejową narodu polskiego
gwarantem jest wola Opatrzności, ale waŜna jest aktywność ludzka
postulaty maksymalizmu moralnego
Polityka: odrzucenie ugodowości, pielęgnacja tradycji powstańczych, oczekiwanie walki zbrojnej.
ZróŜnicowanie od demokratyzmu szlacheckiego do haseł rewolucji agrarnej i socjalizmu.
Kornel Ujejski, przemówienie do wyborców lwowskich (1870):
·
kaŜde pokolenie powinno pracować na szczęście kolejnych
·
lepsze jest męczeństwo niŜ demoralizacja, ucisk niŜ zdobywanie swobody przez zaparcie się
swojej godności
·
niewolnikiem nie jest ten, kto ma kajdany, ale ten, kto łasi się nieprzyjaciołom
·
sprawiedliwość dziejowa sprawi, Ŝe zaborcy poŜrą się wzajemnie
II.
Tradycjonalizm
PodłoŜe filozoficzne: prymat religii objawionej
polskość = katolicyzm
wartość tradycji i ciągłości instytucji społecznych
społeczeństwo to całość hierarchiczna
kierować ma warstwa historyczna, gł. ziemiaństwo
zwalczanie prądów egalitarnych i wolnościowych
praca organiczna (legalna działalność na rzecz gosp., organizacji wewn. i
oświaty)
Polityka: od orientacji na konflikty zbrojne między zaborcami i pomoc Zachodu do trójlojalizmu
(lojalności mieszkańców kaŜdego zaboru wobec władzy państwowej).
Od skrajnego wstecznictwa do kompromisu z pewnymi hasłami liberalnymi.
Stanisław Tarnowski, Z do ś wiadcze ń i rozmy ś la ń (1891):
·
działanie spiskowe przynosi same klęski, uczy łudzić się pozorami działania
III.
Pozytywizm
Ideologia panująca najszerzej (gł. w Królestwie), najstaranniej i najobszerniej sformułowana.
PodłoŜe filozoficzne: scjentyzm (zaufanie do nauki opartej na doświadczeniu i rozumowaniu)
Orzeszkowa: nauka rozświeca pojęcia, wiedzie ku zgodzie, pokojowi, bogactwu, cnotom; zabija marzycielstwo i
pozwala doskonalić ziemskie istnienie; prowadzi do poznania siebie, swojej potęgi.
monizm przyrodniczy (historia to odmiana procesu przyrodniczego,
zmienność hist. to proces prawidłowościowy, deterministyczny,
doniosłe znaczenie mają czynniki materialne
Chmielowski: naród bez zasobów materialnych nie rozwinie się przemysłowo, handlowo i kulturalnie.
1
ewolucyjny i przynoszący postęp w kolejnych fazach)
PodłoŜe filozoficzne: eudajmonistyczny utylitaryzm (akceptacja postępowania uŜytecznego ze
względu na zaspokojenie potrzeb ludzi; wartościowanie ze wzgl. na
produktywność, tj. tworzenie nowych wartości materialnych i duchowych)
Mścisław Godlewski: odrzucenie tego, co nie przyczynia się do budowania szczęścia i rozwoju ludzkości.
wolność jednostek i równość ich praw, szans i obowiązków
Antoni Pilecki: jedynym szlachectwem jest praca, śmieszne jest dopominanie się czci w imię innych praw.
praktycyzm (stawianie celów osiągalnych i dobór skutecznych środków
do ich urzeczywistnienia)
Jest to ideologia wyrosła na potrzeby „stanu trzeciego” – klas zainteresowanych swoją emancypacją
i rozwojem przemysłowym.
Poglądy pozytywistyczne rozszczepiały się często na przeciwne pierwiastki:
·
wnioski materialistyczne scjentyzm (przez fenomenalizm i agnostycyzm) tolerancja
dla pozanaukowej metafizyki idealistycznej, zgody na współistnienie nauki i religii
·
uwalniał od obawy przed siłami nadprzyrodzonymi, źródło humanistycznej dumy młodych
pozytywistów monizm czynił człowieka niewolnikiem natury (uzaleŜnienie od praw
przyrody, brak nadziei na nieśmiertelność, czynniki biologiczne panujące nad intelektem i
wolą), degradował go, źródło pesymizmu
organicyzm (prawo do wymiany usług) postęp = ewolucja; vs. darwinizm społeczny
(walka o byt jako czynnik selekcji i rozwoju) postęp = rewolucja
· pozostają jednostki najbardziej wartościowe darwinizm zostają najbardziej brutalni
· środowisko + intelektualistyczna koncepcja osobowości – wnioski optymistyczne
determinizm (uzaleŜnia jednostkę od środowiska i dziedziczności) dziedziczność +
przewaga czynników biologicznych – wnioski pesymistyczne
·
szansa na wolność, panowanie człowieka nad przyrodą i swoim losem determinizm
dziejowy bezradność jednostki, bezpłodność wysiłków zbiorowych, które rozmijają się z
obiektywnymi prawidłowościami rozwoju
·
harmonizacja interesów jednostki i ogółu utylitaryzm podporządkowanie jednostki
ogółowi (słuŜba, ofiara, poświęcenie) wywołuje to postawy indywidualistyczne, obronę
praw i swobód jednostki
praca organiczna, legalizm praktycyzm ugodowa „polityka realna” i trójlojalizm
Przejście od optymizmu, materializmu, harmonii do pesymizmu, idealizmu i wizji konfliktowej.
IV. Ideologia socjalistyczna
Z pozytywizmu przejęła zmodyfikowaną orientację materialistyczną i optymistyczny determinizm.
Przeciwstawiała się pozytywizmowi w dziedzinie ekonomii i socjologii (marksistowska analiza
gospodarki i społ. kapitalistycznego) oraz w programie polityczno-społecznym (rewolucyjne
obalenie kapitalizmu, międzynarodowa solidarność klasy robotniczej).
Odezwa Wielkiego Proletariatu (1882):
·
ziemia i narzędzia pracy z rak jednostek na własność pracujących i socjalistycznego państwa
·
praca najemna zamieniona na zbiorową, zorganizowana w stowarzyszeniach fabrycznych,
rzemieślniczych i rolnych
·
kaŜda jednostka ma prawo do owoców pracy w stosunku do ilości swojego wkładu pracy i
do ogólnych zasobów państwa
** E.Z.**
2
·
·
Zgłoś jeśli naruszono regulamin