poetyka2.pdf
(
266 KB
)
Pobierz
opracowania moje - niekompletne
Ogólna teoria dzieła literackiego
1. Jak rozumiesz poj
ħ
cie literacko
Ļ
ci tekstu?
Zespół wła
Ļ
ciwo
Ļ
ci swoistych dla literatury jako sztuki slowa, decyduj
Ģ
cych decyduj
Ģ
cych jej niredukowalnosci do
jakichkolwiek innych spoosbow posługiwania si
ħ
jezykiem w celach poznawczych, ekspresywnych czy
perswazyjnych. w rozumieniu rozpowszechnionym pozniej literacko
Ļę
to zbior warunkow jakie w ramach danej
Ļ
wiadomo
Ļ
ci społeczno-literackiej spełni
ę
musi wypowiedz slowa, azeby by
ę
zaliczona do klasy dziel literatury
pieknej
2. Scharakteryzuj funkcje: poetycka, ekspresywna i impresywna wypowiedzi.
Funkcja ekspresywna wypowiedzi
- jedna z podstawowych funkcji wypowiedzi: nastawienie na nadawc
ħ
, polegaj
Ģ
ce na uzewn
ħ
trznieniu postawy "ja"
mówi
Ģ
cego wobec przedmiotu wypowiedzi, na wyra
Ň
aniu jego stanów psychicznych. F.e.w. realizowa
ę
si
ħ
mo
Ň
e w
ukształtowaniu wszelkich poziomów organizacji wypowiedzi: brzmieniowego (np. operowanie akcentem,
intonacj
Ģ
, iloczasem), morfologicznego (np. tryb
Ň
ycz
Ģ
cy), leksykalnego (u
Ň
ycie słów nacechowanych
emocjonalnie), składniowego (np. elipsa lub inwersja), a tak
Ň
e w wykorzystywaniu elementów brzmieniowych nie
nale
ŇĢ
cych do systemu j
ħ
zykowego – barwy głosu, tempa, siły wydechu. W najczystszej postaci f.e.w. manifestuje
si
ħ
np. w okrzykach przestrachu, podziwu, rado
Ļ
ci, gniewu itp. W
Ļ
ród zjawisk lit. odgrywa szczególn
Ģ
rol
ħ
w
liryce. Inna nazwa: funkcja emotywna wypowiedzi.
Funkcja impresywna wypowiedzi
– jedna z podstawowych funkcji wypowiedzi: nastawienie aktu mowy na odbiorc
ħ
, który w pewnych wypadkach
sta
ę
si
ħ
mo
Ň
e dominuj
Ģ
cym elementem sytuacji komunikacyjnej. Na usługach f.i. mog
Ģ
znajdowa
ę
si
ħ
ró
Ň
norodne
czynniki j
ħ
zykowe (np. intonacja, dobór słownictwa,
Ļ
rodki składniowe); najbardziej wyrazistym jej wykładnikiem
s
Ģ
formy gramatyczne wołacza i trybu rozkazuj
Ģ
cego. Opisem i klasyfikacj
Ģ
Ļ
rodków stylistycznych ze wzgl
ħ
du na
f.i. zajmowała si
ħ
(-) retoryka. Inne nazwy: funkcja apelatywna wypowiedzi, funkcja konatywna wypowiedzi.
Funkcja estetyczna (poetycka) wypowiedzi
– nastawienie wypowiedzi na swoj
Ģ
własn
Ģ
organizacj
ħ
, na wewn
ħ
trzny układ elementów zarówno w planie
wyra
Ň
ania, jak i w planie tre
Ļ
ci. W przeciwie
ı
stwie do pozostałych funkcji wypowiedzi, które wi
ĢŇĢ
przekaz
słowny z sytuacj
Ģ
wobec niego zewn
ħ
trzn
Ģ
(z nadawc
Ģ
, odbiorc
Ģ
, komunikowanym stanem rzeczy), f.e.w.
wprowadza orientacj
ħ
do
Ļ
rodkow
Ģ
– uwyra
Ņ
nia autonomiczn
Ģ
konstrukcj
ħ
przekazu, skupiaj
Ģ
c na niej uwag
ħ
odbiorcy. Jest wła
Ļ
ciwa – w ró
Ň
nym stopniu – wszelkim powiadomieniom werbalnym, jednak
Ň
e jako dominanta
wyst
ħ
puje w wypowiedziach realizuj
Ģ
cych zało
Ň
enia (-) j
ħ
zyka poetyckiego. Jej dominacja wnosi do wypowiedzi
uporz
Ģ
dkowanie "naddane" (tzn. niesprowadzalne do innych funkcji wypowiedzi) na wszystkich poziomach
znaków j
ħ
zykowych: fonemicznym, morfemicznym, leksykalnym, składniowo-intonacyjnym, wprowadzaj
Ģ
c tak
Ň
e
wyraziste rygory w stosunkach mi
ħ
dzy jednostkami ró
Ň
nych poziomów. Przejawia si
ħ
zwłaszcza poprzez
wszelkiego typu odpowiednio
Ļ
ci symetryczne, paralelizmy, ekwiwalencje jednostek (rytm, instrumentacja), przede
wszystkim w mowie wierszowanej (wiersz); na płaszczy
Ņ
nie semantycznej realizuje si
ħ
zwłaszcza przez tak zwane
figury retoryczne. Inna nazwa: funkcja autoteliczna wypowiedzi, funkcja poetycka wypowiedzi.
3. Jak rozumiesz poj
ħ
cie fikcji literackiej a jak dokumentu?
4. Wymie
ı
i omow wewnatrztekstowe i zewnatrzetekstowe instancje odbiorcze.
9. Scharakteryzuj fabuł
ħ
dzieła literackiego, jej jednostki i funkcj
ħ
.
Fabuła (< łac. fabula = bajka, opowie
Ļę
; ang. plot, story)
– układ zdarze
ı
w
Ļ
wiecie przedstawionym utworu epickiego, dramatycznego i filmowego, składaj
Ģ
cych si
ħ
na
koleje
Ň
yciowe ukazanych postaci. Ka
Ň
de ze zdarze
ı
tworz
Ģ
cych f. dzieła pozostaje w okre
Ļ
lonych zwi
Ģ
zkach z
innymi zdarzeniami oraz z nadrz
ħ
dn
Ģ
cało
Ļ
ci
Ģ
, która je wszystkie ogarnia. Schemat relacji mi
ħ
dzy elementami f.
obejmuje zale
Ň
no
Ļ
ci trojakiego rodzaju: a) zwi
Ģ
zki nast
ħ
pstwa w czasie (czas fabuły), b) zwi
Ģ
zki przyczynowo-
www.fajnologia-polska.blo.pl
1
skutkowe, c) zwi
Ģ
zki teleologiczne (celowo
Ļ
ciowe), przy czym ró
Ň
ne typy fabuł zakładaj
Ģ
rozmaite hierarchie tych
zwi
Ģ
zków. Najmniej skomplikowanym rodzajem jest f. epizodyczna (epizod), w której poszczególne zdarzenia s
Ģ
w znacznej mierze usamodzielnione i nie tworz
Ģ
spoistych szeregów wy
Ň
szego rz
ħ
du. Bardziej zło
Ň
one przypadki
reprezentuj
Ģ
fabuły, w których zdarzenia układaj
Ģ
si
ħ
w pewne w
Ģ
tki. Ich liczba i powi
Ģ
zanie zale
ŇĢ
od liczby
wyst
ħ
puj
Ģ
cych postaci i ł
Ģ
cz
Ģ
cych je stosunków. Spójn
Ģ
f. jednow
Ģ
tkow
Ģ
maj
Ģ
np. z reguły nowela czy tragedia; f.
wielow
Ģ
tkowa w najbardziej urozmaiconych formach wyst
ħ
puje w powie
Ļ
ci. W
Ģ
tki w obr
ħ
bie f. układaj
Ģ
si
ħ
najcz
ħĻ
ciej hierarchicznie (w. główny i podporz
Ģ
dkowane mu w. uboczne), ale mog
Ģ
te
Ň
narasta
ę
równolegle i
równorz
ħ
dnie. W rozwini
ħ
tych układach fabularnych, np. w powie
Ļ
ci czy w eposie, obok zdarze
ı
uszeregowanych
w w
Ģ
tki wyst
ħ
puj
Ģ
liczne epizody charakteryzuj
Ģ
ce tło (społeczne, obyczajowe, historyczne etc.), na którym
rozgrywaj
Ģ
si
ħ
wypadki, a obok zdarze
ı
rozgrywaj
Ģ
cych si
ħ
w czasie bezpo
Ļ
rednio przedstawionym – zdarzenia
reprezentuj
Ģ
ce przedfabularn
Ģ
przeszło
Ļę
bohaterów (przedakcja) lub ich pofabularn
Ģ
przyszło
Ļę
(poakcja).
Fabuła utworu jest tworem zindywidualizowanym i nierozdzielnie zro
Ļ
ni
ħ
tym z danym sposobem narracyjnej
manifestacji (narracja): zmiana sposobu opowiedzenia zmienia j
Ģ
sam
Ģ
w mniejszym lub wi
ħ
kszym stopniu.
Zawsze jednak da si
ħ
wyodr
ħ
bni
ę
taki poziom organizacji f., który pozostaje niezale
Ň
ny od rodzaju narracyjnego
wysłowienia: mo
Ň
e by
ę
zachowany w ka
Ň
dym sposobie jej opowiedzenia – we wszelkich parafrazach, przeróbkach
czy streszczeniach utworu, a nawet w jego przekładach na niej
ħ
zykowe metody opowiadania (np. w wypadku
adaptacji filmowej). Ten poziom organizacji fabuły bywa okre
Ļ
lany jako schemat fabularny utworu. Ustanawia on
podstawowe uporz
Ģ
dkowania zdarze
ı
(zwłaszcza czasowe i przyczynowe) oraz sie
ę
relacji mi
ħ
dzy postaciami w
nich uczestnicz
Ģ
cymi. Schemat taki wł
Ģ
cza dan
Ģ
f. do pewnej klasy fabuł, które w innych utworach opieraj
Ģ
si
ħ
na
podobnych mu schematach. Rozwijane w obr
ħ
bie tzw. (-) narratologii badania nad zjawiskami fabularno
Ļ
ci dotycz
Ģ
w przewa
Ň
aj
Ģ
cej mierze schematów fabularnych dzieł, zwłaszcza za
Ļ
modelu ich wytwarzania, czyli uniwersalnej (-
) gramatyki narracyjnej, zawieraj
Ģ
cej elementarne jednostki wszelkiego porz
Ģ
dku fabularnego ((-) funkcje
fabularne, (-) aktanty itp.) oraz reguły ich przekształcania i kombinowania.
Zob. te
Ň
funkcje fabularne, gramatyka narracyjna, narratologia.
10. Jak rozumiesz pojecie ‘kompozycja dziela literackiego’ scharakteryzuj kompozycje ‘otwarta’ i ‘zamknieta’
Kompozycja (łac.
compositio
= poł
Ģ
czenie, uło
Ň
enie)
– budowa
Ļ
wiata przedstawionego dzieła, układ i powi
Ģ
zanie jego elementów, sie
ę
wzajemnych relacji mi
ħ
dzy
motywami oraz stosunków ł
Ģ
cz
Ģ
cych poszczególne motywy z cało
Ļ
ciowym schematem konstrukcyjnym. K. spełnia
wobec materiału tematycznego znajduj
Ģ
cego si
ħ
w polu widzenia twórcy rol
ħ
analogiczn
Ģ
do stylu wobec materiału
j
ħ
zykowego: wytr
Ģ
ca go z bezwładu i poddaje celowej obróbce i organizacji.
ĺ
wiat przedstawiony dzieła rodzi si
ħ
z
napi
ħ
cia mi
ħ
dzy predyspozycjami danego materiału tematycznego a zastosowanymi uj
ħ
ciami kompozycyjnymi. K.
przekształca elementy materiału tematycznego w jednostki konstrukcyjne dzieła, interpretuje je w okre
Ļ
lony
sposób, umieszcza w jakim
Ļ
porz
Ģ
dku wa
Ň
no
Ļ
ci i nadaje im znaczenie. Ustala hierarchi
ħ
jednostek
konstrukcyjnych: motywów elementarnych, zespołów motywów (np. w
Ģ
tków, postaci) i cało
Ļ
ci wy
Ň
szego rz
ħ
du
(np. fabuły), w szczególno
Ļ
ci za
Ļ
przyporz
Ģ
dkowuje je wszystkie składnikowi podstawowemu, jakim jest temat
dzieła. K. b
ħ
d
Ģ
c układem zindywidualizowanym i jednorazowym, stanowi zarazem w mniejszym lub wi
ħ
kszym
stopniu realizacj
ħ
pewnych ponadindywidualnych schematów i standardów kompozycyjnych wła
Ļ
ciwych całym
klasom dzieł danego typu; jest podporz
Ģ
dkowana okre
Ļ
lonemu zespołowi norm kompozycyjnych utrwalonych w
tradycji poszczególnych rodzajów i gatunków literackich. Normy takie maj
Ģ
przede wszystkim decyduj
Ģ
cy wpływ
na to, jaki rodzaj elementów
Ļ
wiata przedstawionego spełnia
ę
mo
Ň
e, przy danym zamierzeniu autorskim, rol
ħ
dominanty kompozycyjnej. Np. akcja musi by
ę
dominant
Ģ
k. w komedii sytuacji czy w powie
Ļ
ci sensacyjnej,
podobnie jak posta
ę
musi by
ę
dominant
Ģ
k. w komedii charakterów czy w powie
Ļ
ci psychologicznej, podmiot
liryczny w utworach liryki bezpo
Ļ
redniej, a organizacja przedstawionej przestrzeni w poemacie opisowym. W
pewnych przypadkach charakterystyczne jest napi
ħ
cie mi
ħ
dzy ró
Ň
nymi rodzajami dominant kompozycyjnych, np.
w poemacie dygresyjnym mi
ħ
dzy fabuł
Ģ
a ostentacyjnie wyrazist
Ģ
sytuacj
Ģ
narracyjn
Ģ
. K. ustala nie tylko
hierarchi
ħ
elementów
Ļ
wiata przedstawionego, ale tak
Ň
e hierarchi
ħ
zwi
Ģ
zków mi
ħ
dzy elementami. W gr
ħ
zwłaszcza
wchodz
Ģ
: a) zwi
Ģ
zki czasowe mi
ħ
dzy motywami (czas w dziele literackim); b) zwi
Ģ
zki przestrzenne; c) zwi
Ģ
zki
przyczynowo-skutkowe; d) zwi
Ģ
zki teleologiczne (celowo
Ļ
ciowe) oraz e) zwi
Ģ
zki funkcjonalne. Charakter
dominanty kompozycyjnej decyduje o tym, który z typów zwi
Ģ
zków wysuwa si
ħ
w
Ļ
wiecie przedstawionym dzieła
na plan pierwszy; fabuła np. implikuje przewag
ħ
wi
Ģ
za
ı
typów (a) i (c), akcja preferuje relacje typu (d), posta
ę
literacka jako pewna konfiguracja cech psychologicznych zwi
Ģ
zki typu (e), krajobraz zwi
Ģ
zki typu (b).
www.fajnologia-polska.blo.pl
2
Podstawowym zadaniem k. jest uczyni
ę
ze
Ļ
wiata przedstawionego cało
Ļę
wewn
ħ
trznie rozplanowan
Ģ
, spójn
Ģ
i
samowystarczaln
Ģ
, która mo
Ň
e by
ę
uchwycona przez czytelnika w sposób zapewniaj
Ģ
cy adekwatne jej rozumienie.
W pewnych gatunkach lub ich historycznych odmianach wzgl
Ģ
d na przejrzysto
Ļę
k. powoduje stosowanie bardzo
wyrazistych uporz
Ģ
dkowa
ı
motywów i ich zespołów (postaci, w
Ģ
tków) wszelkiego typu układów symetrycznych,
paralelnych, kontrastowych, odwróce
ı
sytuacji itp.; przykładów dostarcza tragedia klasycystyczna, nowela,
powie
Ļę
kryminalna czy sonet. W innych gatunkach rygory kompozycyjne traktowane s
Ģ
bardziej elastycznie;
dopuszcza si
ħ
lu
Ņ
ne powi
Ģ
zania mi
ħ
dzy motywami, obecno
Ļę
motywów usamodzielnionych (np. epizodów), mał
Ģ
wyrazisto
Ļę
ekspozycji, brak zobowi
Ģ
zuj
Ģ
cego zamkni
ħ
cia fabuły, zakłócenia chronologii zdarze
ı
itp. Pod tym
wzgl
ħ
dem znamienne s
Ģ
zwłaszcza du
Ň
e formy epickie: epos i powie
Ļę
. K., która dobitnie sygnalizuje
uporz
Ģ
dkowanie
Ļ
wiata przedstawionego, podkre
Ļ
la jego zwarto
Ļę
i sko
ı
czono
Ļę
, okre
Ļ
la si
ħ
cz
ħ
sto jako
k. zamkni
ħ
t
Ģ
; natomiast k., w której ulegaj
Ģ
zatarciu zwi
Ģ
zki mi
ħ
dzy poszczególnymi składnikami, pozbawion
Ģ
wyrazistych konturów, proporcji, sugeruj
Ģ
c
Ģ
fragmentaryczno
Ļę
i wieloznaczno
Ļę
Ļ
wiata przedstawionego, okre
Ļ
la
si
ħ
zwykle mianem
k. otwartej
. Opozycja tych dwóch typów k. ma charakter historyczny: standardy
"zamkni
ħ
to
Ļ
ci" i "otwarto
Ļ
ci" s
Ģ
relatywne i ka
Ň
dorazowo okre
Ļ
laj
Ģ
si
ħ
nawzajem; zało
Ň
enia k. otwartej z reguły
kształtuj
Ģ
si
ħ
w polemicznym nawi
Ģ
zaniu do okre
Ļ
lonych dyrektyw k. zamkni
ħ
tej; tak na przykład k. sternowska
zrodziła si
ħ
jako odpowied
Ņ
na konwencje wczesnej fazy gatunku powie
Ļ
ciowego, a dramat romantyczny czy
poemat dygresyjny, programowo operuj
Ģ
ce chwytami k. otwartej, stanowiły replik
ħ
na dyscyplin
ħ
kompozycyjn
Ģ
gatunków klasycystycznych.
Stylistyka
1. Podaj odmiany stylistycznych
Ļ
rodków artystycznych i omów dokładnie dwa z nich.
- epitet
(okre
Ļ
lenie) – wyraz (przymiotnik, imiesłów, rzeczownik) okre
Ļ
laj
Ģ
cy rzeczownik, uwydatniaj
Ģ
cy
charakterystyczne, nieprzygodne cechy osób lub przedmiotów, uznawane za autora tekstu za szczególnie wa
Ň
ne ze
wzgl
ħ
dów tre
Ļ
ciowych lub uczuciowych. Mog
Ģ
mie
ę
charakter przeno
Ļ
ny lub dosłowny
www.fajnologia-polska.blo.pl
3
np.: niebieskie oczy, ta
ı
cz
Ģ
cy jastrz
Ģ
b, ziemia-matka
- oksymoron
(epitet sprzeczny) – najprostsza forma paradoksu, b
ħ
d
Ģ
ca zespoleniem dwóch wyrazów o znaczeniach
przeciwstawnych i wzajemnie si
ħ
wykluczaj
Ģ
cych, którym zostaje nadane znaczenie przeno
Ļ
ne (np. „
Ļ
piesz si
ħ
powoli”, „blask ciemnieje”, „
Ļ
miertelny król nad wiekami”)
- antyteza
– zestawienie dwóch przeciwstawnych znaczeniowo elementów w celu uzyskania silniejszego efektu,
np.:
„Bóg si
ħ
rodzi – moc truchleje...”
„Ma granice – niesko
ı
czony...”
- kontrast
– przedstawienie zjawiska, zdarzenia, postaci za pomoc
Ģ
drugiego, zupełnie innego, przeciwstawnego,
np. przy omawianiu brzydoty ukazuje si
ħ
pi
ħ
kno, z
Ň
ółwiem zestawiamy np. zaj
Ģ
ca. Dzi
ħ
ki zastosowaniu kontrastu
prezentowany element
Ļ
wiata przedstawionego jest bardziej wyra
Ņ
ny, uwydatniaj
Ģ
si
ħ
jego cechy charakterystyczne
- peryfraza
(omówienie, opisanie) – zast
Ģ
pienie nazwy przedmiotu, czynno
Ļ
ci, osoby lub cechy bardziej
rozbudowanym opisem: charakterystyk
Ģ
, metafor
Ģ
(np.: „wiatronogów ra
ŇĢ
ce mnóstwo” – stado koni, „gwiazda
ognista”- sło
ı
ce). Peryfraza jest
Ļ
rodkiem stylistycznym wykorzystywanym zarówno w utworach uroczystych jak i
Ň
artobliwych
- porównanie
– zestawienie dwóch przedmiotów lub zjawisk ze wzgl
ħ
du na jak
ĢĻ
wspóln
Ģ
im cech
ħ
, która stanowi
podstaw
ħ
porównania. Odznacza si
ħ
charakterystyczn
Ģ
budow
Ģ
- zespoleniem członów za pomoc
Ģ
ł
Ģ
czników: jak,
jako, jakby, jak gdyby, niby, ni to, na kształt, podobnie itp. Wyró
Ň
nia si
ħ
porównania zwykłe, b
ħ
d
Ģ
ce utartymi
zwi
Ģ
zkami frazeologicznymi (np. czerwony jak burak, pracowity jak mrówka, podobni jak dwie krople wody, dr
Ň
e
ę
jak li
Ļę
), oraz porównania poetyckie, maj
Ģ
ce charakter oryginalny, zaskakuj
Ģ
ce odkryciem niezwykłych
podobie
ı
stw mi
ħ
dzy odległymi przedmiotami lub zjawiskami, np.
Ach, te dni jak zwierz
ħ
ta mrucz
Ģ
c,
Jak ro
Ļ
liny s
Ģ
– coraz młodsza.
(K. K. Baczy
ı
ski „Pioseneczka”)
Oprócz porówna
ı
prostych, zawieraj
Ģ
cych dwa lub trzy wyrazy, spotyka si
ħ
konstrukcje bardziej rozbudowane,
tzw. porównania homeryckie (s
Ģ
one cz
ħ
ste w „Iliadzie” i „Odysei”). Ich drugi człon stanowi rozwini
ħ
ty opis lub
obraz poetycki.
- apostrofa
– bezpo
Ļ
redni zwrot do adresata utrzymany w uroczystym, podniosłym tonie (zazwyczaj w formie
wykrzyknienia), np.:
„O długo modłom naszym b
ħ
d
Ģ
cy na celu,
Znowu
Ň
do nas koronny znidziesz Lelewelu”.
- anafora
– powtórzenie tego samego wyrazu lub poł
Ģ
czenia wyrazowego na pocz
Ģ
tku nast
ħ
puj
Ģ
cych po sobie zda
ı
lub ich cz
ħĻ
ci, wersów, strof; przeciwie
ı
stwo epifory; np.:
Nie ma my
Ļ
li – s
Ģ
tylko instynkta,
Nie ma pragnie
ı
– s
Ģ
tylko apetyty,
Nie ma
Ň
ycia – tylko troch
ħ
u
Ň
ycia
(H. Sienkiewicz „Mieszaniny literacko artystyczne”)
Anafora pełni trzy podstawowe funkcje:
· poetyck
Ģ
- koncentruje uwag
ħ
na tek
Ļ
cie
· homologiczn
Ģ
– przynosi ka
Ň
dorazowo ten sam materiał d
Ņ
wi
ħ
kowy
· retardacyjn
Ģ
– opó
Ņ
niaj
Ģ
ca pojawienie si
ħ
nowych tre
Ļ
ci, wyprzedzanych przez powtórzenia anaforyczne
- epifora
– powtórzenie tego samego wyrazu lub zwrotu na ko
ı
cu kilku nast
ħ
puj
Ģ
cych po sobie wersów, zda
ı
,
członów zdania rozwini
ħ
tego; przeciwie
ı
stwo anafory, np.:
Dzwoni mi w duszy dzwoni,
ĺ
ciga mnie wsz
ħ
dzie, goni –
Jedno, jedyne słowo...
www.fajnologia-polska.blo.pl
4
Wymówi
ę
go si
ħ
boj
ħ
,
Zagłusz
ħ
– wraca na nowo –
Jedno, jedyne słowo –
- To imi
ħ
Twoje...
(Z. D
ħ
bicki „Jedno, jedyne słowo...”)
- metafora (przeno
Ļ
nia
) – celowe zestawienie wyrazów, które uzyskuj
Ģ
przez to inne znaczenie ni
Ň
ka
Ň
dy z
osobna, np. fale zbó
Ň
, gromobicie ciszy.
Wyst
ħ
puje wiele rodzajów metafory:
· eufemizm
– wyraz lub zwi
Ģ
zek frazeologiczny zast
ħ
puj
Ģ
cy inny wyraz lub zwi
Ģ
zek uznawany ze wzgl
ħ
dów
estetycznych, obyczajowych lub politycznych za zbyt dosadny, drastyczny, ordynarny, nieprzyzwoity (np.
„przenie
Ļę
si
ħ
do wieczno
Ļ
ci” zamiast „umrze
ę
”, „niem
Ģ
dry” zamiast „głupi”). Eufemizmy pozwalaj
Ģ
na
złagodzenie tre
Ļ
ci wypowiedzi oraz na unikanie wulgaryzmów
·
animizacja (o
Ň
ywienie)
– nadanie przedmiotom martwym cech istot
Ň
ywych (w odró
Ň
nieniu od personifikacji,
która nadaje wszystkiemu, co nie jest człowiekiem, jego cechy)
np.: chmury id
Ģ
, krzesło frunie
· antropomorfizacja
– przypisywanie przedmiotom martwym, zjawiskom przyrody, ro
Ļ
linom, zwierz
ħ
tom,
poj
ħ
ciom abstrakcyjnym cech wła
Ļ
ciwych człowiekowi (np. wiatr płacze, los si
ħ
u
Ļ
miecha, chytry lis). Wyst
ħ
puje
nie tylko jako podstawa metafor potocznych lub poetyckich, lecz tak
Ň
e jako element kompozycyjny utworów
artystycznych, zwłaszcza lirycznych
· personifikacja
(uosobienie) – przedstawienie poj
ħę
abstrakcyjnych, a tak
Ň
e zjawisk przyrody, zwierz
Ģ
t, ro
Ļ
lin,
przedmiotów jako działaj
Ģ
cych postaci ludzkich. Wi
ĢŇ
e si
ħ
z alegoria i apostrof
Ģ
. Jako podstawa metafory tworzy
zwykle rozwini
ħ
ty obraz poetycki.
· synekdocha
(ogarnienie) – u
Ň
ycie wyrazu oznaczaj
Ģ
cego cz
ħĻę
przedmiotu, który ma si
ħ
na my
Ļ
li, zamiast cało
Ļ
ci
(np. wejd
Ņ
pod mój dach = wejd
Ņ
do mojego domu) lub odwrotnie (np. wygrała Polska = wygrała dru
Ň
yna polska)
· hiperbola
(przesadnia) – metafora, w której wyst
ħ
puj
Ģ
elementy zamierzonej przesady. Polega na
wyolbrzymieniu i uintensywnieniu składników obrazu zawartego w przeno
Ļ
ni w sposób przekraczaj
Ģ
cy granice
prawdopodobie
ı
stwa. Hiperbola wyst
ħ
puje w metaforach potocznych (np. tacza
ę
si
ħ
ze
Ļ
miechu, umiera
ę
ze
zm
ħ
czenia, nieziemska pi
ħ
kno
Ļę
), przede wszystkim jednak w artystycznych, poetyckich (np. „Ton
Ģ
cy w morzu
t
ħ
sknoty przywierał oczyma do tego widziadła i wszystk
Ģ
sił
Ģ
wyobra
Ņ
ni pozywał je ku sobie” S.
ņ
eromski
„Charitas”).
- instrumentacja głoskowa
– ukształtowanie formy d
Ņ
wi
ħ
kowej wypowiedzi przez dobór i układ wyrazów, i
Ň
by
jedne głoski lub ich zespoły powtarzały si
ħ
, w pewnych odcinkach tekstu wyst
ħ
powały cz
ħĻ
ciej, inne pojawiały si
ħ
rzadziej lub zostały całkowicie pomini
ħ
te (lipogram). Instrumentacja głoskowa słu
Ň
y wywołaniu okre
Ļ
lonego
nastroju, na
Ļ
ladowaniu głosów przyrody (onomatopeja), nadawaniu wypowiedzi przyjemnego brzmienia (eufonia).
Pełni tak
Ň
e funkcj
ħ
wierszotwórcz
Ģ
(aliteracja, rym).
· aliteracja
– forma instrumentacji głoskowej polegaj
Ģ
ca na powtórzeniu jednakowych głosek lub ich zespołów na
pocz
Ģ
tku kilku kolejnych wyrazów w tek
Ļ
cie, przewa
Ň
nie w obr
ħ
bie jednego wersu lub zdania (np. dudnił deszcz o
deseczki i deszczułki). Je
Ļ
li zostanie powi
Ģ
zana w sposób stały z konstrukcj
Ģ
wersu, pełni funkcj
ħ
wierszotwórcz
Ģ
.
W literaturze polskiej jest zjawiskiem stosunkowo rzadkim; najch
ħ
tniej posługiwali si
ħ
ni
Ģ
polscy futury
Ļ
ci.
Niekiedy terminu „aliteracja” u
Ň
ywa si
ħ
w szerszym znaczeniu, jako synonimu instrumentacji głoskowej
· onomatopeja
(d
Ņ
wi
ħ
kona
Ļ
ladownictwo) – rodzaj instrumentacji głoskowej polegaj
Ģ
cy na na
Ļ
ladowaniu za
pomoc
Ģ
d
Ņ
wi
ħ
ków ró
Ň
nych pozaj
ħ
zykowych zjawisk akustycznych, np. głosów wyst
ħ
puj
Ģ
cych w przyrodzie.
Najprostsz
Ģ
forma onomatopei s
Ģ
wyrazy d
Ņ
wi
ħ
kona
Ļ
ladownicze, których brzmienie przypomina nazwane za ich
pomoc
Ģ
d
Ņ
wi
ħ
ki naturalne, np. kuka
ę
, miaucze
ę
,
Ļ
wist, zgrzyt. Posługiwanie si
ħ
takimi wyrazami pozwala autorom
tekstów artystycznych osi
Ģ
gn
Ģę
wi
ħ
ksz
Ģ
wyrazisto
Ļę
opisu (np. ryk ludzkich głosów, trzask włóczni, szcz
ħ
kanie
kos, przera
Ņ
liwy j
ħ
k)
· eufonia
– forma instrumentacji głoskowej polegaj
Ģ
ca na takim doborze i układzie wyrazów w tek
Ļ
cie, aby był on
harmonijne brzmi
Ģ
c
Ģ
cało
Ļ
ci
Ģ
d
Ņ
wi
ħ
kow
Ģ
ze wzgl
ħ
du na wyst
ħ
puj
Ģ
ce w nim głoski, rozkład akcentów i intonacji.
Eufoni
ħ
osi
Ģ
ga si
ħ
przez unikanie przypadkowych powtórze
ı
tych samych głosek czy ich zespołów w bliskim
s
Ģ
siedztwie (np. znaj
Ģ
j
Ģ
wszyscy, na zako
ı
czenie leczenia) lub przez celowe dobieranie wyrazów z
powtarzaj
Ģ
cymi si
ħ
głoskami o przyjemnym brzmieniu, np.:
Na lila list opadła łza
I w sercu co
Ļ
zamiera.
www.fajnologia-polska.blo.pl
5
Plik z chomika:
chomikmaxio
Inne pliki z tego folderu:
Gumowska.pdf
(11993 KB)
j. polski jako obcy.rar
(12608 KB)
Gramatyka opisowa - Morfologia.rar
(3694 KB)
TYPOWE BŁĘDY W TŁUMACZENIU NA JĘZYK POLSKI.doc
(22 KB)
Colloquial_Polish_-_PDF_and_MP3s.zip
(81071 KB)
Inne foldery tego chomika:
Academic Listening
Język albański
Jezyk angielski
Język chorwacki
Język czeski
Zgłoś jeśli
naruszono regulamin