Polskim aktem prawnym regulującym problematykę udzielania ochrony cudzoziemcom jest ustawa z 13 czerwca 2003 r. Weszła ona w życie na 8 miesięcy przed wstąpieniem Polski do UE. Zawiera normy materialne i proceduralne, jest zatem b. szczegółowa. Wraz z 6 rozporządzeniami wykonawczymi tworzy kompletną regulację dotyczącą tej kwestii, stanowiąc lex specialis w stosunku do ustawy o cudzoziemcach (również z 13 czerwca 2003 r.)
Ustawa spełnia wymogi zarówno wynikające z zobowiązań międzynarodowych - europejska Konwencja
O Ochronie Praw Człowieka I Podstawowych Wolności / Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych / Konwencja Praw Dziecka / Konwencja w sprawie statusu uchodźców + Protokół Nowojorski.
Ustawa spełnia wymogi zarówno wynikające z wiążących i niewiążących źródeł wspólnotowego prawa – Rezolucja Rady z 30 listopada w sprawie wniosków oczywiście bezzasadnych, Rezolucji Rady z 20 czerwca 1995 r. o minimalnych gwarancjach dla procedur azylowych, rezolucja Rady z 26 czerwca 1997 r. w sprawie małoletnich obywateli państw trzecich, którzy są pozbawieni opieki.
Kraj pochodzenia cudzoziemca, w którym ze względu na system prawa i jego stosowanie oraz ze względu na stosunki polityczne w nim panujące, nie występują prześladowania z powodu rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub przekonań politycznych, a organizacjom pozarządowym i międzynarodowym umożliwia się działanie na rzecz przestrzegania prawa.
W szczególności uznaje się działalność takich organizacji, jak Amnesty International, Międzynarodową Organizację Uchodźców. Międzynarodową Ligę Praw Człowieka. MOP, Międzynarodowy Czerwony Krzyż. Lekarzy Bez Granic, UNESCO.
Ustalenie kraju pochodzenia cudzoziemca jst o tyle ważne, że gdy się tego dokona i zajdzie taka potrzeba, można go tam deportować lub wydalić. Bowiem wydalenie do kraju, którego cudzoziemiec nie jest obywatelem lub w którym stale nie zamieszkuje, może skutkować naruszeniem jednej z elementarnych norm z zakresu międzynarodowej ochrony praw człowieka i stanowić akt ingerencji w suwerenne uprawnienia innego państwa.
Państwo nie będące krajem pochodzenia cudzoziemca, które ratyfikowało i stosuje KGU oraz PN, w szczególności państwo, w którym:
a) nie występuje zagrożenie dla życia lub wolności cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy, zgodnie z art. 33 Konwencji Genewskiej,
b) zapewnia się cudzoziemcom dostęp do postępowania o nadanie statusu uchodźcy,
c) nie występują faktyczne ani prawne ograniczenia wykonywania zadań organizacji pozarządowych działających na rzecz przestrzegania praw człowieka,
d) zapewnia się organizacjom międzynarodowym udział w postępowaniu o nadanie statusu uchodźcy,
e) cudzoziemiec ubiegający się o nadanie statusu uchodźcy korzysta z ochrony przed wydaleniem, zgodnie z Konwencją Genewską,
f) cudzoziemiec ubiegający się o nadanie statusu uchodźcy nie jest narażony na tortury lub niehumanitarne albo poniżające traktowanie.
Oparte jest to na domniemaniu, że system prawa i system polityczny w danym państwie dają dostateczne gwarancje, że dana osoba podlega jego jurysdykcji, nie będzie zagrożona prześladowaniem lub nie będzie prześladowana z powodu rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub poglądów politycznych. Może być ono obalone dowodem przeciwnym, ale ciężar dowodu spoczywa na cudzoziemcu. Obowiązuje tym samym przekonanie, że osoba ubiegająca się o ochronę międzynarodową powinna jej najpierw poszukiwać we własnym kraju – w innej jego części, a potem w najbliższym kraju sąsiednim.
Jest to każdy dokument, uznany przez właściwy organ RP, uprawniający do przekroczenia granicy, wydany cudzoziemcowi przez organ państwa obcego, organ polski lub OM albo podmiot upoważniony przez organ państwa obcego lub obcą władzę o charakterze państwowym.
Wg tej ustawy, granicą państwa jest nie tylko linia dzieląca nasz kraj od innego, ale także np. pewna linia portu lotniczego, czyli miejsce wewnątrz kraju, wraz z przekroczeniem której po odprawie paszportowej cudzoziemiec wkracza na teren RP.
Dokument wydany cudzoziemcowi przez właściwy organ, który uzyskał zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony lub zezwolenie na osiedlenie się, cytatu uchodźcy lub zgodę na pobyt tolerowany.
Wydanie karty pobytu ma formę decyzji administracyjnej dokumentującej pozycję prawna cudzoziemca, czyli potwierdzającej, ze cudzoziemiec jest uprawniony do zamieszkiwani na terytorium RP. Zatem wydanie karty pobytu nie ma charakteru konstytutywnego a jest aktem pochodnym. Wraz z utrata zezwolenia na zamieszkiwanie na czas oznaczony, osiedlenie się, pobyt tolerowany, ochronę tymczasową cudzoziemiec traci kartę pobytu.
Jest ona uniwersalną umową, której celem było uporządkowanie masowego zjawiska uchodźctwa mającego miejsce w okresie poprzedzającym wybuch II wojny światowej i po jej wybuchu. Stąd występująca w niej cezura czasowa definiująca uchodźcę (wydarzenia sprzed 1 stycznia 1951 r.) i cezurę geograficzną (osobno Europa, osobno strefa pozaeuropejska). Oczywiście szybko okazało się to niewystarczające. Dlatego celem Protokołu Nowojorskiego było nadanie Konwencji charakteru ponadczasowego. Państwo może być stroną Konwencji, a nie być strona Protokołu, ale nie może przyjąć Protokołu bez Konwencji.
Państwo, którego obywatelem jest cudzoziemiec, a w przypadku cudzoziemca, którego obywatelstwa nie da się ustalić lub który nie posiada obywatelstw żadnego państwa – państwo, w którym stale zamieszkuje.
Jest to wyliczenie zamknięte. Nie mają charakteru ochrony wszelkie inne rodzaje zezwoleń na pobyt udzielane na podstawie ustawy o cudzoziemcach.
Prawo ochrony tych, którzy są prześladowani, wyprowadza się z zasady solidarności społeczeństw demokratycznych, a prawa uchodźców stanowią jeden z głównych fundamentów praw człowieka (m.in. prawo do wolności i bezpieczeństwa).
Uchodźcą jest osoba, która na skutek uzasadnionej obawy przed prześladowaniem z powodu swej rasy, religii, narodowości, przynależności do określonej grupy społecznej lub z powodu przekonań politycznych przebywa poza granicami państwa, którego jest obywatelem i nie chce albo nie może korzystać z ochrony tego państwa albo nie mając żadnego obywatelstwa i znajdując się w świetle tych zdarzeń i okoliczności poza państwem dawnego stałego miejsca zamieszkania nie może lub nie chce korzystać z ochrony tego państwa (art. 1A pkt 2 KGU)
Element subiektywny, skonfrontowany ze stanem faktycznym.
Może przybrać różne formy – zakazy uczestniczenia we wspólnocie religijnej, obrzędach, dążenie do nawracania
Zagrożenie dla życia lub wolności jednostki, które musi pochodzić z działania władzy państwowej lub jej zaniechania.
- do osób, które korzystają z ochrony lub pomocy organów lub agend NZ innych niż Wysoki Komisarz NZ ds. Uchodźców (António Guterres)
- do osób, które przez właściwe władze państwa, w którym się osiedliły, uważają je za zające prawa i obowiązki związane z posiadaniem obywatelstwa tego państwa
- do osób, które dokonały zbrodni przeciwko pokojowi, zbrodni wojennych lub zbrodni przeciwko ludzkości
- do osób, które popełniły zbrodnię o charakterze niepolitycznym poza państwem, które je przyjęło przed nadaniem statusu uchodźcy
- do osób, które są winne czynów sprzecznych z celami i zasadami NZ.
- dobrowolnie ponownie zwróciła się o ochronę do państwa, którego jest obywatelem
- utraciwszy uprzednio obywatelstwo, przyjęła je ponownie
- nabyła obywatelstwo innego państwa i korzysta z jego pełnej ochrony
- osiedliła się w państwie, które poprzednio opuściła lub poza którego granicami przebywała z obawy przed prześladowaniem
- gdy w państwie, którego jest obywatelem albo posiada domicyl, ustały przyczyny uzasadniające traktowanie jej jako uchodźcy.
W UE obowiązują jednolite zasady przyznawania azylu i odpowiedzialności za rozpatrzenie wniosku o azyl. Protokół do TWE wprowadził również zasadę, że państwa członkowskie wzajemnie uznają się za bezpieczne kraje pochodzenia. Tworzy to domniemanie, że wniosek o azyl złożony przez obywatela któregokolwiek z tych państw jest automatycznie bezzasadny.
Art. 56 kRP 1. Cudzoziemcy mogą korzystać z prawa azylu w Rzeczypospolitej Polskiej na zasadach określonych w ustawie. 2. Cudzoziemcowi, który w Rzeczypospolitej Polskiej poszukuje ochrony przed prześladowaniem, może być przyznany status uchodźcy zgodnie z wiążącymi Rzeczpospolitą Polską umowami międzynarodowymi.
Omawiana ustawa przewiduje możliwość pozostawienia wniosku o nadanie statusu uchodźcy bez rozpoznania w 2 przypadkach:
… jest wtedy, gdy wystąpią jakakolwiek z 3 grup przesłanek, które mogą mieć charakter obiektywny albo obciążać cudzoziemca:
Cudzoziemcowi odmawia się nadania statusu uchodźcy, jeżeli:
Państwo strona konwencji nie może wprowadzać żadnej dodatkowej przesłanki materialnej, która czyni status cudzoziemca mniej korzystnym.
Cudzoziemcowi, który powołuje się na obawę przed prześladowaniem ograniczonym do części terytorium, nie można tylko z tej przyczyny odmówić nadania statusu uchodźcy, jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że nie byłoby zasadne wymagać, aby udał się do innej części terytorium kraju, w którym był prześladowany.
Wniosek cudzoziemiec składa osobiście do Prezesa Urzędu za pośrednictwem Komendanta Granicznego placówki kontrolnej Straży Granicznej lub za pośrednictwem kierownika przedstawicielstwa dyplomatycznego lub urzędu konsularnego. Przekazanie wniosku o nadanie statusu uchodźcy następuje w ciągu 48 h. od momentu złożenia wniosku. Art. 26
Art. 22. Organ przyjmujący wniosek poucza cudzoziemca, w języku dla niego zrozumiałym, o zasadach i trybie postępowania o nadanie statusu uchodźcy, o przysługujących mu prawach, ciążących na nim obowiązkach i o skutkach prawnych ich niewykonania oraz informuje o organizacjach, do których zadań statutowych należą sprawy uchodźców.
Tylko wnioskodawca jest stroną pomimo tego, że obejmuje on także członków rodziny uchodźcy. Nie ma automatycznego nadania statusu uchodźcy małżonkowi wnioskodawcy. Wynika to z przyznania równych praw kobiecie i mężczyźnie pozostającym w związku małżeńskim. W przypadku objęcia wnioskiem dziecka cudzoziemca urodzonego na terytorium RP, wymagana jest zgoda jego przedstawiciela ustawowego.
Ustawa przewiduje to, o ile istnieją wątpliwości co do tego. Wynik badań powinien dodatkowo określać zakres błędu. Odmowa poddania się badaniom skutkuje domniemaniem, że cudzoziemiec jest osobą dorosłą.
Wobec osób, co do których istniej domniemanie, że były ofiarami przemocy oraz osób niepełnosprawnych ustawa nakłada na organ prowadzący postępowanie obowiązek, aby odebrał wyjaśnienia lub zeznania od takiego cudzoziemca w sposób taktowny, w miejscu jego pobytu z uwzględnieniem jego stanu psychoficznego i terminów korzystania z zabiegów leczniczych oraz z udziałem psychologa i tłumacza płci wskazanej przez cudzoziemca.
Może się okazać, że organ przyjmujący wniosek stwierdzi, że osoba aplikująca o status uchodźcy jest małoletnia bez przedstawiciela ustawowego. Wtedy powinien podjąć on 2 czynności:
a) niezwłocznie wystąpić do sądu rodzinnego i opiekuńczego o ustanowienie kuratora celem reprezentowania małoletniego we postępowaniu o nadanie statusu uchodźcy
b) umieścić małoletniego w placówce opiekuńczo-wychowawczej (poniżej 13 roku życia) lub ośrodku recepcyjnym dla uchodźców (powyżej).Prezes urzędu wyznacza z urzędu także opiekuna faktycznego spośród pracowników podległego mu urzędu na czas trwania postępowania.
Zasadą jest ich niestosowanie. Wyjątek może mieć zastosowanie gdy zajdą okoliczności powstałe:
a) w momencie składania wniosku o nadanie statusu uchodźcy
a. brak jest prawa wjazdu na terytorium RP stwierdzony podczas kontroli granicznej
b. nielegalne przebywanie na terytorium RP
b) przed złożeniem wniosku o nadanie statusu uchodźcy
a. przekroczenie lub usiłowanie przekroczenia granicy RP wbrew obowiązującym przepisom
b. otrzymanie decyzji o zobowiązaniu do opuszczenia terytorium RP lub o wydaleniu.
Zamiast tego może być wprowadzony dozór (decyzja podjęta prze Prezesa Urzędu) w postaci nakazu przebywania w określonym miejscu pobytu lub miejscowości, zakaz opuszczania miejsca bez zgody organu, obowiązek periodycznego zgłaszania się do organu oznaczonego w decyzji.
Okres stosowania środka detencyjnego wynosi co do zasady 30 dni, Może być przedłużony po zaistnieniu określonych przesłanek. Jednak nie może przekroczyć 1 roku.
Cudzoziemca wobec którego zastosowano taki środek poucza się w języku, który rozumie o organizacjach, doktórach zadań statutowych należą sprawy uchodźców oraz umożliwić kontakt telefoniczny lub listowny z tymi organizacjami. Cudzoziemiec ma w szczególności prawo do kontaktów na terenie ośrodka lub aresztu przedstawicielem Wysokiego Komisarza ds. Spraw Uchodźców lub przedstawicielami innych organizacji wyjąwszy przypadek, gdy takie kontakty zagrażałyby bezpieczeństwu i porządkowi publicznemu lub naruszały regulamin ośrodka albo aresztu. Decyzja w tej mierze nie podlega zaskarżeniu.
W przypadku, gdy wobec cudzoziemca, w sprawie którego prowadzi się postępowanie o nadanie statusu uchodźcy zachodzi konieczność wydalenia, decyzje tę wydaje Prezes z urzędu lub na wniosek:
- Ministra Obrony Narodowej
- Szefa ABW
Szefa Agencji Wywiadu
Komendanta Głównego Straży Granicznej
Komendanta Głównego Policji
Komendanta wojewódzkiego Policji.
W trkcie ubiegania się o status uchodźcy może być udzielona pomoc materialna. Jednak zasadą jest, że udziela się jej cudzoziemcowi, który wykaże, ze nie posiada środków finansowych wystarczających na pokrycie kosztów pobytu na terytorium RP i nie posiada alternatywnych możliwości zapewnienia sobie mieszkania i wyżywienia. Pomoc jest przyznawana co do zasady przez czas trwania postępowania i przez 14 dni po doręczeniu prawomocnej decyzji. Rozporządzenie w sprawie wysokości pomocy dla cudzoziemców ubiegających się o nadanie statusu uchodźcy wymienia następujące jej formy:
Decyzje w tej sprawie podejmuje Prezes. Świadczenia udzielane są zarówno w ośrodku recepcyjnym, jak również poza ośrodkiem.
Cudzoziemcowi można odmówić przyznania pomocy albo już udzieloną wstrzymać albo ograniczyć, gdy ten:
Prezes Urzędu, w drodze decyzji, wstrzymuje w całości lub w części, jeżeli cudzoziemiec:
Prawomocna decyzja nadająca cudzoziemcowi status uchodźcy prowadzi do zmiany jego statusu, na jej podstawie powstają wzajemne prawa i obowiązki. Państwo udziela zgody na pobyt na swoim terytorium i zorganizowania centrum interesów życiowych i ekonomicznych, na...
gosicka