Cursus honorum (łac. ścieżka zaszczytów) - to dość ściśle ustalona drabina kariery politycznej, po której należy się piąć, aby zajmować coraz wyższe stanowiska. Idea cursus honorum polega na tym, aby zdobywać doświadczenie na mniej ważnych stanowiskach, zanim obejmie się ważniejsze.
W starożytnym Rzymie, gdzie termin ten powstał, cursus honorum obejmował drogę awansu politycznego mężczyzn z rodzin senatorskich. System ten powstał w czasach republiki rzymskiej, ale był też ze zmianami kontynuowany w czasach cesarstwa. Początkowo kolejność zwyczajowa, z czasem podlegała ustawowym uregulowaniom. Najważniejszym z nich była ustawa Lucjusza Wiliusza lex Villia annalis z 180 p.n.e. wprowadzająca minimalny wiek konieczny do objęcia urzędu. I tak pierwszy urząd, kwesturę, mógł objąć obywatel, który ukończył 30 lat, następnym stopniem, chociaż nieobowiązkowym był edylat (36 lat) lub trybunat plebejski, trzecim stopniem, wymagającym ukończenia 39 lat, była pretura. Po trzech latach pretor mógł ubiegać się o konsulat. Ostatecznie kariera polityczna we wzorcowym wydaniu składała się z następujących stopni:
· odbycie 10-letniej służby wojskowej w legionach, zwykle w stopniu trybuna wojskowego
· sprawowanie urzędu Kwestora po wyborze przez komicja trybusowe
· działalność w Senacie (od czasów Sulli były kwestor automatycznie wchodził w skład Senatu)
· wybranie edylem w wyborach przez komicja trybusowe
o lub wybranie trybunem plebejskim przez concillia plebis
· wybranie pretorem w wyborach powszechnych
· wybranie konsulem w wyborach powszechnych
· wyjazd w roli prokonsula do jednej z prowincji i zarządzanie nią przez okres 1-3 lat
· zostanie cenzorem
· zostanie Pontifex Maximus.
W praktyce, oczywiście, tylko najwybitniejszym jednostkom udawało się odbyć całość cursus, zwykle już zostanie konsulem uznawane było za olbrzymi sukces i niebywałą nobilitację.
Vigintisexviri termin określający sześć różnych kolegiów urzędniczych w starożytnym Rzymie okresu republiki. Wyłoniły się z personelu pomocniczego. Ogółem liczyły one 26 członków (stąd pochodzi nazwa). W późniejszym okresie wybierani byli przez zgromadzenia trybusowe. Do Vigintisexviri zalicza się
· decemviri (st)litibus iudicandis składało się z 10 sędziów, wyrokowali w niektórych spornych sprawach (w sporach o wolność na zasadzie wyłączności)
· quattuorviri iure dicundo czteroosobowe kolegium, zarządzające dziesięcioma miastami w Kampanii i sprawujące tam niższe sądownictwo w zastępstwie pretora miejskiego.
· tresviri capitales pełnili pewne funkcje policyjne w Rzymie, mili też pewne kompetencje w sprawach karnych; w szczególności czuwanie nad bezpieczeństwem w mieście, zwłaszcza w nocy (stąd druga nazwa tresviri nocturni), a także nadzór nad więźniami, pomaganie w ściganiu przestępców, dozór nad egzekwowaniem wyroków śmierci czy dokonywanie aresztowań.
· tresviri monetales zajmowali się kontrolą monet.
· quattuorviri viis in urbe purgandis kolegium to dbało o stan dróg na terenie samego Rzymu.
· duoviri viis extra urbem purgandis sprawowało nadzór nad siecią dróg w obrębie jednego kamienia milowego wokół Rzymu.
Wszystkie kolegia w wykonywaniu swych zadań podlegali Edylom. Sprawowanie jednego z wyżej wymienionych urzędów nie było konieczne do rozpoczęcia kariery politycznej (nie były one ujęte w cursus honorum) to jednak uważano je za pewien rodzaj nowicjatu.
Kwestor (łac. Quaestor) w starożytnym Rzymie, w początkach republiki, urzędnik sprawujący funkcję sędziego śledczego oraz oskarżyciela publicznego w sprawach karnych. Później powierzono kwestorowi administrację skarbem publicznym, a funkcje sądownicze przeszły na edylów i trybunów. Początkowo kwestorów było dwóch, od 421 p.n.e. czterech, od 267 p.n.e. 8, od czasów Sulli 20, a Cezar zwiększył ich liczbę do 40. Odpowiedzialni byli za sprawy finansowe: nadzór nad kasą państwową, gromadzenie i rozdział pieniędzy, zbieranie podatków, zarządzanie kasą wojskową (wypłata żołdu, sprzedaż łupów itp.).Kwestorzy występowali w starożytnym Rzymie na różnych szczeblach władzy. Byli kwestorzy kurulni (miejscy), legionowi (przypisani do poszczególnych legionów armii rzymskiej), świątynni itp.Kwestura była pierwszym urzędem obejmowanym przez Rzymianina w karierze politycznej w wieku 30 lat po odbyciu 10-letniej służby wojskowej.
Edyl (łac. aedilis) – urzędnik w starożytnym Rzymie.Nazwa "edyl" pochodzi od słowa aedes (świątynia), jako że początkowo edylowie urzędowali w świątyni Ceres, stanowiącej jeden z najważniejszych ośrodków kultowych plebejuszy - znajdowały się przy niej skarbiec i archiwum wspólnoty plebejskiej. Właściwy urząd edyla powstał w 494 p.n.e., w tym samym czasie, gdy plebejusze wywalczyli prawo powoływania trybunów ludowych. Edylowie byli urzędnikami przydzielonymi do pomocy trybunom. Początkowo pochodzili z mianowania samych trybunów, następnie corocznie wybierały ich comitia tributa.
Początkowo było tylko dwóch edylów plebejskich (aediles plebis), w 366 roku p.n.e. utworzono urząd patrycjuszowskich edylów kurulnych (aediles curules) w liczbie dwóch. Urząd edyla kurulnego powstał dlatego, że edylowie plebejscy nie mogli podołać finansowo organizowaniu igrzysk. Wybierano ich tak, jak edylów plebejskich - na komicjach trybusowych na roczną kadencję - ale jedynie spośród patrycjuszy.
Edylowie kurulni mieli prawo do honorów urzędników wyższych - krzesła kurulnego (sella curulis) i toga praetexta - togi z purpurowym szlakiem. Wkrótce do edylatu kurulnego dopuszczono plebejuszy.Zakres władzy edylów kurulnych i plebejskich był zbliżony, tworzyli oni jednolite kolegium. Do ich obowiązków należały nadzór nad porządkiem i bezpieczeństwem w mieście, nad pracami publicznymi i budowlanymi (cura urbis), nadzór nad zaopatrzeniem miasta w żywność (cura annonae), organizacja igrzysk. Jedynie edylowie krulni mieli prawo wydawania edyktów porządkowych i jurysdykcji hasnlowej. Edylowie kurulni organizowali także na zlecenie Senatu ludi Romani i Ludi Megalenses. Czynności urzędowe edylowie sprawowali przy pomocy aparatu urzędowego, każdy w przydzielonej mu dzielnicy miasta.
W 44 p.n.e. Juliusz Cezar powołał jeszcze drugą parę edylów ludowych, aediles cereales, zajmujących się dostawami zboża do Rzymu, zaopatrywaniem miasta i regulacją rynku.
Na liście senatorów (album) byli edylowie (aedilicii) zajmowali pozycje po byłych konsulach (consulares) i byłych pretorach (praetorii).
Edylowie poza Rzymem [edytuj]
Urząd edyla istniał także poza Rzymem - w koloniach i municypiach powoływani byli aediles duumviri, aediles quattuorviri itp., niektórych miastach italskich sprawujący najwyższą władzę.
Pretor (łac. praetor – l.mn. praetores) – wyższy urzędnik w antycznym Rzymie mający tzw. władzę mniejszą (imperium minus). W czasie nieobecności konsulów, pretor (później dwóch) przejmował najwyższą władzę w mieście, mogąc nawet zwoływać posiedzenia senatu. Zasadniczym jednak zadaniem pretorów było sądownictwo. Ważnym uprawnieniem pretora było wydawanie edyktów (edykty pretorskie), w których ustalał on sposoby postępowania w sprawach niedostatecznie jasno uregulowanych przez ustawy (leges) czy prawo zwyczajowe. Owe edykty odegrały ważną rolę w rozwoju prawodawstwa i były uwzględniane w późniejszych kodyfikacjach prawa rzymskiego.Do uprawnień pretora należało ponadto mianowanie prefektów (praefecti), którzy mieli władzę sądowniczą i porządkową w miastach italskich.Oznakami władzy pretora było przysługujące mu krzesło kurulne i sześciu liktorów niosących fasces.
W okresie wczesnej republiki był tylko jeden pretor określany jako praetor maximus o nie do końca dla nas jasnych kompetencjach. Od 366 lub 367 roku p.n.e. powoływano urząd pretora miejskiego (praetor urbanus) w celu odciążenia konsulów od obowiązków jurysdykcyjnych, którego podstawowym zadaniem była właśnie jurysdykcja cywilna na terenie miasta Rzymu. Pretor ten był wybierany tylko spośród patrycjuszy, a od roku 337 p.n.e. plebejusze uzyskali dostęp do urzędu pretora[1]. Dlatego patrycjusze przeforsowali odebranie władzy sądowniczej konsulowi. Od 242 r. p.n.e. istniał pretor do spraw cudzoziemców (praetor peregrinus) zajmujący się sprawami związanymi z coraz liczniej napływającymi do Rzymu cudzoziemcami. W 227 r. p.n.e., po przyłączeniu Sycylii i Sardynii jako prowincji, powołano do ich zarządzania dodatkowo 2 pretorów. Po reformach Sulli liczba pretorów wzrosła do 8, w czasach Cezara do 16, a za cesarza Klaudiusza do 18.
Nowe urzędy pretorskie, jakie powstawały od czasów Sulli miały z reguły szczególne kompetencje, czyli byli to urzędnicy jurysdykcyjni do konkretnych spraw: praetor de liberalibus causis, praetor fideicommisarius, praetor fiscalis, praetor hastarius, praetor tutelaris, praetor aerarii.
W okresie republiki pretorzy byli wybierani przez komicja centurialne na jeden rok. Po utworzeniu cesarstwa, za pryncypatu, pretorzy utrzymali swe uprawnienia w jurysdykcji cywilnej i karnej, ale już w czasach dominatu nie odgrywali większej roli.
Powołanie urzędu konsula wiąże się tradycyjnie z ustanowieniem republiki w 509 p.n.e. Początkowo konsulami byli wyłącznie patrycjusze. W roku 444 p.n.e. trybun Kanulejusz złożył wniosek o dopuszczenie plebejuszy do konsulatu. Po zaciętych sporach zgodzono się na zawieszenie konsulatu, zamiast niego wprowadzono nowy urząd trybunów wojskowych z władzą konsularną (tribuni militum consulari potestate) powoływanych w liczbie od 3 do 8, dostępny zarówno dla patrycjuszy jak i plebejuszy. Część uprawnień konsulów przeniesiono jednak na ustanowiony wówczas (443 p.n.e.) urząd cenzora, dostępny tylko dla patrycjuszy. Ta forma rządu trwała do roku 366 p.n.e. kiedy na mocy lex Licinia Sextia powrócono do wyboru dwóch konsulów, tym razem powoływanych zarówno z patrycjuszy jak i plebejuszy.
W okresie cesarstwa ranga konsulatu mocno zmalała. Za pryncy...
sajberszaman